BEHAWIORYZM I FENOMENOLOGIA
Różne ujęcia współczesnej psychologii
Red. T. W. Wann
Script - M. Baj
Psychologia wobec pojawiających się koncepcji wiedzy (Sigmund Koch):
Behawioryzm klasyczny i związany z nim zespół nastawień do psychologii:
Obiektywizm - pochowanie subiektywnego przedmiotu badania (Watson); dopuszczalne tylko te obserwacje, których dokonali niezależni obserwatorzy na tym samym obiekcie;
Nastawienie S-R - bodziec i reakcja; Tolman ogłosił, że opowiada się za „niefizjologicznym behawioryzmem”
Peryferializm - teorie motoryczne wyobrażania i myślenia, uczuć i emocji Watsona; Smith i Guthrie wprowadzili pojęcia: bodziec podtrzymujący, reakcja uprzedzająca
i gotowość;
Położenie nacisku na uczenie się oraz na jakąś formę asocjacjonizmu S-R jako podstawowe prawa uczenia się - główny nacisk na uczenie się charakteryzuje psychologię bodźca-reakcji; Watson przyjmuje zasadę odruchu warunkowego za podstawowe prawo uczenia się;
Environmentalizm - skrajne stanowisko Watsona;
Neobehawioryzm - zapoczątkowany przez Hulla; propagował on metodę hipotetyczno-dedukcyjną; obiektywizm metodologiczny obiektywizm - uzupełnienie schematu S-R
o zmienne pośredniczące, reprezentujące wewnętrzne determinanty zachowania; broniono metodologicznego obiektywizmu w dwóch kontekstach:
Postawa obserwacyjna psychologii - wszystkie prawdopodobne stwierdzenia psychologii mają być wyłączone jako nieuprawnione; uprawnione zmienne niezależne mają oznaczać denotaty, które przeszły pozytywnie sprawdzian obserwalności i dają się zdefiniować;
Paradygmat zmiennej pośredniczącej - przecięcie się autyzmu Ery Teorii z nowym poglądem na naukę; Hull i jego antropomorfizm w teorii zachowania;
Neoneobehawioryzm
Zmiany w dążności do obiektywizmu - Miller i jego metoda „funkcjonalnej definicji behawiorystycznej” - reakcja jest wszelką aktywnością jednostki lub poza nią, która może być funkcjonalnie połączona z poprzedzającym wydarzeniem dzięki uczeniu się; bodźcem jest każde zdarzenie, do którego można przyłączyć reakcję;
Powrót do tego, co zostało wyparte - kierowano uwagę na percepcję, język, myślenie, i tak zwane w ogóle procesy pośredniczące;
W jaki sposób Behawioryzm utracił wsparcie metodologiczne?
- według behawiorystów powtarzalność wyników, rzetelność przewidywania etc. można osiągnąć dzięki ustalonym powiązaniom z obiektywnymi wskaźnikami; jednakże fizycy
i biolodzy uważają, że proces naukowy nie jest zdeterminowany przez regułę; jak się okazuje uzasadnienie jak i odkrycie postępowania uzasadniającego naukowość zależy w wielu punktach od procesów niepodlegających regułom;
- niektórzy byli pozytywiści (Carnap, Feigl) ogłaszali powtórne usankcjonowanie introspekcji;
Pragmatyczne skutki behawioryzmu.
Zaraz po wyrażeniu w 1913 r. gotowości odłożenia na jakiś czas wyświechtanych problemów (np. wyższe procesy myślenia) psychologii subiektywnej Watson zaczyna odstępować od tego zamiaru i w okresie klasycznym behawioryzmu przewodzić tendencji do werbalnych „rozwiązań” odpowiednich problemów;
Na co neobehawioryzm odpowiada przede wszystkim unikaniem przed wyższymi procesami z nadzieją, że rządzące nimi prawa pojawią się jako pochodne podstawowych zasad prostego uczenia się i w niektórych wypadkach motywacji;
Neoneobehawioryzm kieruje swoje zainteresowanie ku percepcji i procesom ośrodkowym;
Najcięższym zarzutem wobec behawiorystów jest długotrwały, ograniczający wpływ na dobór problemów i ich rozwiązanie;
Scholastycyzm S-R - przyczyna - asocjacyjne połączenie - skutek; dano nam w charakterze pierwotnych pojęć analitycznych zakamuflowany paradygmat dla analizy przyczynowości Hume`a;
FENOMENOLOGIA - Eksperiencializm - wyzwanie dla psychologii eksperymentalnej (R.B. MacLeod):
Psychologia eksperymentalna - tradycyjne badanie psychologicznych procesów
u normalnych dorosłych ludzi prowadzone w kontrolowanych i powtarzalnych warunkach laboratoryjnych; Takimi psychologami byli: Fechner, Wundt, jego uczeń, Mueller, i jego uczniowie. Ale nie James, Mill, Brantano czy Freud.
Fenomenologia a psychologia eksperymentalna
Fenomenolog:
Przyjmuje jako przedmiot swoich badań wszelkie dane doświadczenie (Erlebnis); datum = to, co dane; danymi są: kolory, dźwięki, wrażenia odległości i trwania, odczucie powabu i odrazy, tęsknoty i lęki, stany zachwytu i rozczarowania oraz wszelkie relacje - pospolite i oczywiste jak i subtelne i nieuchwytne; To są dane (data) zawarte w doświadczeniu, które należy uznać za takowe i z zastanowieniem rozważyć;
James (Strumień świadomości - w tym rozdziale krytykuje intelektualizm oraz sensualizm) utrzymuje, że przechodnie stany świadomości (transitive states of Consciousness) są równie faktycznie danymi (data) jak stany substancjalne (substantive); fenomenolog rozpoczyna swój ogląd fenomenów od zawieszenia swych uprzednich nastawień, poprzez wzięcie w nawias swych ukrytych założeń; Gibson utrzymuje, że istnieje realny świat poza podmiotem, do którego można odnieść świat fenomenów;
Psychologia fenomenologiczna =/= introspekcja; Introspekcja bowiem jest Titchenerowskim przekładem terminu Wundta Selbstbeobachtung, co dosłownie znaczy „obserwacja własnej jaźni (oneself)”; to wyrażenie jest oczywiście mylące; dla Titchenera dokonać introspekcji to znaczy rozłożyć dane doświadczenia na nie dające się już zredukować elementy wrażenia, uczucia i wyobrażenia; oraz określić ich cechy - jakość, intensywność, ekstensywność; introspekcja nie jest zbyt odległa od fenomenologicznego oglądu i opisu; bowiem obie kierują się na doświadczenie (Erlebnis); z tym że introspekcjonista uważa że doświadczenie daje się zredukować do określonej liczby świadomych elementów i cech; to uprzednie nastawienie fenomenolog stara się wziąć w nawias; poza tym w introspekcji nie ma miejsca dla sensu, chyba że da się zredukować do elementów i ich atrybutów; a dla fenomenologa sens jest czymś centralnym i nie do uniknięcia; zadaniem dla fenomenologa jest ponadto uczuciowe ustosunkowanie się na rozmaity sposób do tego, co jest spostrzegane; fenomenologia jest czymś więcej niż sympatia czy empatia; jest czymś więcej niż postawieniem się w czyimś położeniu; fenomenologia usiłuje zatem poddać badaniu te fenomeny, których Titchener unikał;
Psychologiczna fenomenologia nie jest psychologią!!! Jest propedeutyką (przygotowaniem, wprowadzeniem) psychologii jako dyscypliny naukowej; by zbudować psychologię trzeba zacząć od świata fenomenów, ale potem trzeba go zostawić i pójść dalej; jest kilka sposobów przekraczania świata fenomenów;
Budowa metafizyki, która traktuje o świecie pozafenomenalnym; transcendentna rzeczywistość może być światem rzeczy materialnych, światem idei, wartości lub światem duchów;
Ujęcie Fenomenologiczne - zatem stanowi wyraz pewnej fascynacji światem doświadczenia, takim, jakim on jest dla nas; Co się jawi?;
Związki fenomenologii z psychologią:
Fenomenalna stałość - struktury i własności świata fenomenów wykazują tendencje do stałości, pomimo zmiennej stymulacji; gdyby nie to żylibyśmy w świecie chaosu, w którym nie można byłoby przeżyć; pytania o ową stałość powinny być zastąpione szeregiem pytań o: jak świat fenomenalny staje się ustrukturalizowany? Jakie czynniki przyczyniają się do siły i stabilności danej struktury? Jak struktury współdziałają ze sobą lub interferują? Jaka jest relacja pomiędzy strukturą fenomenów a fizycznymi
i fizjologicznymi procesami organizmu?
Fenomenologia drugiego - mamy prawo mówić o świecie fenomenów drugiej osoby; uprawnieni też jesteśmy pytać o świat fenomenów psa, szczura czy dżdżownicy; choć im niżej schodzimy po drabinie ewolucji, tym trudniej o pewną odpowiedź; nie wolno beztrosko używać pojęcia „projekcja”; próbując zrozumieć drugą osobę, nie lokujemy w niej czegoś, co jest częścią nas samych. Patrzymy tak, jak gdyby było tam coś, czemu pozwalamy do nas przemówić; wgląd przenika do wewnątrz ale nie zawsze jest spektakularny i natychmiastowy; rekonstrukcja świata drugiej osoby wiąże się
z otwarciem Ja na Ja drugiego; tu empatia jako wzbogacona i poddana pewnym rygorom forma percepcji może okazać się ważna; sympatia natomiast raczej przeszkodą niż pomocą;
Fenomenologia komunikacji - fenomenalny świat nadawcy obejmuje fenomenalnego nadawcę, fenomenalnego odbiorcę i fenomenalne medium; ale też wiele innych struktur; nadawca jako „Ja” może zdominować cały ten obszar;
w stanach silnego wzburzenia „Ja” rozrasta się tak, że wypowiadane słowa jak
i słuchacz stają się nieważne; mamy wtedy do czynienia z czystą ekspresją komunikacji bez przekazu czy określonego odbiorcy; czasem jest też odwrotnie: nadawca jest tak pochłonięty odbiorem wiadomości i sposobem jej przekazania, że przestaje zauważać odbiorcę; poznawcza zawartość wiadomości może być jasna, ale problem jej przełożenia na zrozumiały język może być tak duży, iż nadawca straci kontakt z odbiorcą;
PÓŁ WIEKU BEHAWIORYZMU (Burrhus F. Skinner)
Behawioryzm - nie jest naukowym badaniem zachowania - jest filozofią nauki, zainteresowaną przedmiotem i metodami psychologii.
Jest niemal pewne, że świadomościowe (mentalistyczne) wyjaśnienia ludzkiego zachowania mają swe korzenie w prymitywnym animizmie; organizm tak złożony, jak organizm człowieka często zachowuje się w sposób nieprzewidywalny; dlatego kusi nas przypisywanie obserwowalnego zachowania innemu organizmowi, który jest w środku - wewnętrznemu człowieczkowi, czyli homunkulusowi; pragnienia tego człowieczka stają się aktami zachowania człowieka, dostrzegalnymi dla innych. Podobne wyjaśnienie mamy, gdy słyszymy, że zachowanie przestępcy jest wynikiem zaburzonej jego osobowości lub, że dziwaczne fantazje pacjenta w gabinecie u psychologa są spowodowane konfliktem pomiędzy jego superego, ego oraz id. Takie wyjaśnienie nie jest żadnym wyjaśnieniem,
i stanowi przeszkodę na drodze do bardziej efektywnej analizy. Zarzuty te sformułował po raz pierwszy Behawioryzm około 50 lat temu.
Wyjaśnianie psychiki
Watson zaproponował, by psychologię traktować jako naukę o zachowaniu. Negował on istnienie wyobrażeń i przypisywał nieistotną rolę wyposażeniu genetycznemu organizmu. Ponadto twierdzono, że to, co jest prawdą w odniesieniu do zwierząt nie musi być prawdziwe w odniesieniu do człowieka; bo człowiek może spostrzegać własne procesy psychiczne. Część argumentów dostarczyli behawiorystom psychoanalitycy. Oni twierdzili, że człowiek może sobie zdawać sprawę z pewnej części swojego życia psychicznego, ale jednak nie dotyczy to całej psychiki; ten rodzaj myślenia, który Freud nazwał nieświadomym przebiegał bez wiedzy podmiotu;
Zdarzenia publiczne i prywatne
Najstarsze zdarzenia prywatne to postać „upartych faktów świadomości”. Stanowiskiem behawiorystów w odniesieniu do doznań świadomych wyraża się tak: widzenie nie zakłada obecności czegoś, co jest widziane. Uczymy się widzenia - jako zachowania -
w wyniku oddziaływania bodźców pochodzących od rzeczywistych przedmiotów, lecz zachowanie to może się także pojawiać, gdy przedmiotów tych nie ma i może być kontrolowane przez inne zmienne; uczymy się także zachowania polegającego na widzeniu swojego widzenia, gdy patrzymy na rzeczywisty przedmiot, ale zachowanie to może przebiegać również wtedy, gdy nie ma danego przedmiotu.
Treści świadomości - klasyczny problem filozofii mentalistycznej
Mamy również do czynienia z mentalistycznymi etapami pośrednimi w eksperymentalnej analizie zachowania. Stan psychiczny przerzuca pomost pomiędzy zmiennymi zależnymi
i niezależnymi; interpretacje mentalistyczne są szczególnie interesujące, gdy zmienne są przedzielone długim odstępem czasu, Np. sytuacja, w której konsekwencje kary stosowanej w dzieciństwie ujawniają się w zachowaniu dorosłego człowieka. Mentalistyczne etapy pośrednie traktuje się często jednak jako ostateczne wyjaśnienia.
Stany psychiczne z drugiej strony często są rozpatrywane jako przyczyny działania.
W wielu przypadkach możemy odtworzyć cały łańcuch przyczyn dokonując utożsamiania stanu psychicznego, który jest skutkiem zmiennej środowiskowej ze stanem psychicznym, który jest przyczyną działania. Nie zawsze jednak to wystarcza; filozofie mentalistyczne uważają, że na etapie pośrednim są rzeczy, które zmieniają relacje pomiędzy końcowymi zdarzeniami.
Pełny łańcuch przyczynowo - skutkowy mógłby obejmować też etapy pośrednie, ale problem tkwi w tym, że etapy pośrednie przerywają łańcuch. Ponadto koncentracja na etapach pośrednich obciąża naukę o zachowaniu wszystkimi tymi problemami, które są związane z ograniczeniami i brakiem precyzji twierdzeń samoopisowych. Zmienne niezależne zmieniają nasze zachowanie na wiele lat, a zmiany te z kolei wpływają na dalsze zachowania. Podmiot może być zdolny do opisania niektórych z tych stanów
w użyteczny sposób albo przed albo po tym jak wpłynęły one na zachowanie. Obserwacja własnego zachowania następuje z konieczności po zaistnieniu tegoż zachowania.
W STRONĘ NAUKI O SOBIE (Carl R. Rogers)
Trzy główne nurty w psychologii amerykańskiej:
Behawiorystyczny - Z pierwszym związane są słowa: Behawioryzm, obiektywny, eksperymentalny, bezosobowy, logiczno - pozytywistyczny, operacyjny
i laboratoryjny;
Freudowski - Z drugim: freudowski, neofreudowski, psychoanalityczny, psychologia nieświadomości, instynktowny, psychologia ego, psychologia id, psychologia dynamiczna;
Fenomenologiczny - Z trzecim: fenomenologiczny, egzystencjalny, teoria „ja”, samoaktualizacja, psychologia zdrowia i rozwoju, bycie i stawanie się, nauka
o doświadczeniach wewnętrznych;
Konsekwencje trzeciego nurtu
Trzy rodzaje poznania
Wiedza subiektywna - wewnątrz mnie - z punktu widzenia swego wewnętrznego układu odniesienia - mogę „wiedzieć”, że kocham albo nienawidzę, że czuję, spostrzegam, rozumiem. Mogę wierzyć albo nie, cieszyć się, być zdegustowanym, zainteresowanym, lub znudzonym; Jak pokazał Gendlin wszystkie te hipotezy przez wykorzystanie przedpojęciowego doświadczenia jako odnośnika (preconceptual experiencing as a referent); mogę więc sprawdzić moją hipotezę poprzez pytanie: Czy naprawdę go nienawidzę? Tylko poprzez odniesienie do uczuć tkwiących we mnie mogę zacząć formułować odpowiedź;
Wiedza obiektywna - hipotezy formułowane są na podstawie zewnętrznego układu odniesienia i weryfikowane zarówno na podstawie zewnętrznych zjawisk, jak
i empatycznie spostrzeganych reakcji grupy odniesienia; zwykle grupy znajomych jednostki. Ten psychologiczny proces stanowi podstawę logicznego pozytywizmu, operacjonalizmu i rozległych struktur nauki.
Interpersonalne poznanie albo wiedza fenomenologiczna - stosuje się go w pierwszym rzędzie do wiedzy występującej u ludzi; to poznanie to tez hipotezy jak w pierwszym; ale sprawdzanie hipotez tu prowadzi do wykorzystania jakiejś umiejętności
i empatycznego rozumienia; prowadzi do dotarcia do istotnego elementu twojego pola fenomenologicznego, do wejścia w twój prywatny świat znaczeń i sprawdzenia czy moje rozumienie ich jest poprawne; jest to najbardziej owocny sposób poznania;
Konsekwencje tego nurtu:
- poszerzenie granic nauki - psychologia stanie się nauką głębszą i obejmującą szerszy zakres zagadnień; są tacy, którzy sądzą, że ten nurt zastąpi Behawioryzm, który próbuje narzucić pewne ograniczenia;
- nowe grupy badanych zmiennych - zostaną zbadane zupełnie nowe obszary problemów
i zmierzone nowe zmienne:
znaczenie - dzięki pomysłowości Osgooda i jego współpracowników mamy precyzyjne sposoby pomiaru takich rzeczy jak zmiana znaczenia, czyli tzw. dyferencjał semantyczny; możemy nanieść na mapę przestrzeni semantycznej znaczenie pojęcia, określić jego zmiany w stosunku do innych pojęć, zbadać związki pomiędzy zmianami jego znaczenia etc.
„ja” i powiązane zmienne - stanowi złożony proces umysłowy (Hebb); blisko powiązane z badaniami nad „JA” jest badanie samooceny; czyli stopnia podobieństwa pomiędzy takim, jakim jesteś, a takim, jakim chciałbyś być;
dalsze zmienne pochodzące z interakcji psychoterapeutycznych - badania pokazują, że jeśli dążymy do ujawnienia i zmierzenia obiektywnych wskaźników wewnętrznych fenomenologicznych, subiektywnych czynników, które uznajemy za istotne, to możemy z większą łatwością dokonywać przewidywań, niż gdy ograniczamy się tylko do zachowań zewnętrznych;
jak zdobywałem wiedzę o zmiennych fenomenologicznych - możliwy jest ich pomiar z rzetelnością porównywalną z rzetelnością pomiaru zmiennych behawioralnych; jeśli naszym celem jest odkrywanie zmiennych, na podstawie, których możemy dokonywać predykcji to dobrze dobrane zmienne fenomenologiczne mogą stanowić lepszą podstawę predykcji niż zmienne behawioralne; wewnętrzny świat jednostki wydaje się wywierać bardziej znaczący wpływ na zachowanie niż zewnętrzne bodźce środowiskowe; konstrukty takie jak: przestrzeń semantyczna, bezpośredniość doświadczeń, bezwarunkowa akceptacja czy samoocena są prekursorami wielu zmiennych które uzna się za istotne dla ludzkiej egzystencji i które staną się przedmiotem badań empirycznych;
- nowy rodzaj teorii psychologicznych - nasilają się tendencje do tworzenia teorii uwzględniających podstawowe problemy ludzkiej egzystencji; będą się rozwijać prawdziwe teorie psychologiczne; oparte na działaniach i zdarzeniach (jak powiedział Bridgman), a nie na statystyce!!!!!!!!!!! i abstrakcjach; termin „doświadczenie” odnosi się do trwającego
w czasie uczucia posiadania tego częściowo nieukształtowanego strumienia uczuć, które mamy w każdej chwili - ma on charakter przedpojęciowy i zawiera ukryte znaczenia; jest to coś pierwotnego w stosunku do symbolizacji i konceptualizacji; może być uświadamiany przez daną osobę poprzez bezpośrednie odniesienie czyli zwrócenie uwagi na ten wewnętrzny strumień doświadczenia;
- nauka i nierzeczywistość - czym stanie się psychologia, jeśli będzie interesować się takimi rzeczami niejasnymi jak doświadczenie, „Ja” i stawanie się?? Trzeba przyznać, że te subiektywne wytwory umożliwiły sformułowanie teorii względności i wiele innych osiągnięć wiedzy oraz technologii; jeśli chodzi o psychologię: to budowanie teorii tylko w oparciu
o obserwowalne fakty nie jest żadną zaletą; należy tworzyć teorie oparte na egzystencjalno-fenomenologicznych konstruktach, bo będą tak samo prawdziwe jak te oparte na obserwowalnych zachowaniach;
- filozoficzny obraz człowieka - dla behawiorystów człowiek jest maszyną, skomplikowaną, ale mimo to zrozumiała; dla freudystów człowiek jest istotą irracjonalną, nieodwołalnie zamkniętą w uścisku swojej przeszłości i produktem swojej przeszłości czyli nieświadomości; natomiast z perspektywy nurtu trzeciego - egzystencjalno fenomenologicznego - człowiek nie ma właściwości maszyny, nie jest po prostu stworzeniem tkwiącym w uścisku nieświadomych motywów; jest za to osobą podlegającą procesowi kształtowania samego siebie; osobą nadającą życiu sens; osobą będącą podmiotem subiektywnej wolności; jest postacią, która może być sama w znacznie bardziej złożonym wszechświecie i choć może stanowić element tego wszechświata oraz jego przeznaczenia to może również w swoim wewnętrznym życiu posiadać zdolność wykraczania poza materialny wszechświat;
BEHAWIORYZM JAKO FILOZOFIA PSYCHOLOGII (Norman Malcolm)
- Rogers twierdzi, że Behawioryzm zubaża psychologię; wyłączając z jej danych prywatne światy ludzi; strumień ich wewnętrznego doświadczenia etc.
- Skinner zaskoczony tą krytyką jest reprezentantem analizy funkcjonalnej ludzkiego zachowania; każde ludzkie zachowanie jest funkcją jakiejś zmiennej możliwej do opisania
w kategoriach fizykalnych; Skinner poświęca dużo uwagi pseudowyjaśnieniom; mówiąc, że człowiek robi coś w jakimś celu albo że przestał coś robić ponieważ jest zniechęcony nie mówi się nic wartego do powiedzenia; chyba że czyni się aluzję (być może ukrytą) do zmiennych niezależnych, które kontrolują zachowanie człowieka;
- Skinner mówi, że Behawioryzm jest filozofią nauki zainteresowaną przedmiotem
i metodami psychologii;
- Behawioryzm jako filozofia psychologii jest kontynuacją filozofii fizykalizmu; sformułował ją Rudolf Carnap i inni członkowie Koła Wiedeńskiego;
- Carnap:
Każde zdarzenie w psychologii może być sformułowane za pomocą języka fizyki;
Można stworzyć definicję dla każdego pojęcia (wyrażenia) psychologicznego, które pośrednio lub bezpośrednio czerpie się z pojęć fizyki;
Zdanie nie mówi nic więcej ponad to, co można sprawdzić - zasada weryfikacji: sens stwierdzenia to metoda jego weryfikacji;
Pojęcia psychologiczne wyrażone w potocznym języku są źródłem nieporozumień;
psychologia to nauka fizyczna, której zdaniem jest systematyczny opis (fizycznego) zachowania istot żywych, zwłaszcza ludzkiego, oraz formułowanie praw i zasad pod które można by owe zachowanie podciągnąć;
- Skinnera nie satysfakcjonują fizjologiczne analizy pojęć psychologicznych - nie posiadamy wystarczającej wiedzy na temat stanów układu nerwowego;
- Skinner uważa, że fundamentalną zasadą nauki jest wykluczenie finalnych przyczyn;
Błędy behawioryzmu
- analizowanie zdań psychologicznych sformułowanych w pierwszej osobie czasu teraźniejszego; np. Jestem przejęty; w normalnej sytuacji człowiek nie wnioskuje, że jest przejęty; mówi, że jest i jest; wypowiedź ta nie wynika z samoobserwacji; a Carnap twierdzi, że wypowiedź ta opiera się na obserwacjach stanu własnego ciała;
- błąd upodabniania do siebie stwierdzeń psychologicznych formułowanych w pierwszej
i trzeciej osobie;