5. Obowiązywanie prawa

n. obowiązujące sensie

behawioralnym

Normy te w tym sensie obowiązują, iż są
przestrzegane, spotykają się z posłuchem.

≠ Normy obyczajowe są wyłącznie normami
obowiązującymi w sensie behawioralnym: nie będąc
n. tetycznymi ani aksjologicznymi są bowiem
przestrzegane.

Podstawy obowiązywania normy prawnej

Ze względu na podstawę obowiązywania norm, dzielimy je na:

n. tetyczne

Uzasadnieniem ich obowiązywania
jest

iż

zostały

uznane

lub

ustanowione

przez

podmiot,

któremu gotowi jesteśmy dawać
posłuch, gdyż:

1) podmiot cieszy się autorytetem,

podmiot

może

wymusić

przestrzeganie norm,

3) podmiot ma kompetencje do
stanowienia norm.

- i nie zostały przez ten podmiot
odwołane.

→ Normy prawne są normami
obowiązującymi

względu

uzasadnienie

tetyczne,

bowiem

zostały ustanowione albo uznane
przez kompetentne organy państwa
w określonej procedurze.

n. aksjologiczne

Uzasadnieniem ich obowiązywania to, że czyny
przez nie nakazane lub ich konsekwencje są dobre,
zaś czyny zakazane lub ich konsekwencje są złe.

→ Normy moralne są normami obowiązującymi ze
względu na uzasadnienie aksjologiczne (ocena
moralna wyznaczanego obowiązku).

Moc obowiązująca

: cecha aktu normatywnego/

przepisu/normy, oznaczająca ich przynależność do
systemu prawnego

Aspekty obowiązywania normy prawnej

Wyróżniamy następujące aspekty

obowiązywania

norm prawnych

(wysławiających je przepisów prawnych zawartych w aktach normatywnych):

a. temporalny

wyraża się w odpowiedzi na pytanie od kiedy
i  do  kiedy  dana  norma  prawna  (przepis
prawny, akt normatywny) obowiązuje, a więc
w  jakim  okresie  czasu  jest  ona  elementem
systemu prawnego; wskazuje w jakim okresie
norma  (przepis,  akt  normatywny)  mają  moc
obowiązującą

Moc

obowiązująca

cecha

normy

prawnej (przepisu/aktu normatywnego),
oznaczająca ich przynależność do systemu
prawnego

a. terytorialny

wyraża  się  w  odpowiedzi  na  pytanie  gdzie
obowiązuje  dana  norma  prawna  (przepis,
akt  normatywny),  a  więc  na  jakim
terytorium  państwo  wykonuje  swą  władzę
prawodawczą

a. personalny (podmiotowy)

wyraża  się  w  odpowiedzi  na  pytanie  kogo
potencjalnie  wiązać  może  obowiązująca
norma  prawna  (przepis,  akt  normatywny),
a  więc  kto  może  mieć  obowiązek  jej
realizowania

Pojęcie obowiązywania prawa

Norma  prawna  (przepis  prawna,  akt  normatywny),  obowiązuje
w  danym  systemie  prawnym,  jeżeli  została  do  tego  systemu
wprowadzona  zgodnie  z  przyjętymi  w  tym  systemie  regułami  i  nie
została zgodnie z tymi regułami z systemu prawnego wyprowadzona.

Reguły  te  to  reguły  walidacyjne,  tj.  reguły  nakazujące  wiązać
z  określonymi  czynnościami  konwencjonalnymi  skutek  w  postaci
uzyskania  przez  normę  (przepis,  akt  n.)  mocy  obowiązującej  bądź  też
skutek w postaci jej utraty.

Początek obowiązywania

Norma  prawna  (przepis  prawna,  akt  normatywny)  zaczyna
obowiązywać  (= staje się elementem systemu prawnego) z chwilą,
gdy  zostanie  dokonana  ostatnia  z  czynności  konwencjonalnych
składająca się na dany fakt prawotwórczy.

W przypadku normy prawa zwyczajowego czynnością taką jest akt
uznania jej przez kompetentny organ.

W  przypadku  norm  prawa  stanowionego  ostatnią  taką  czynnością
konwencjonalną  jest  zazwyczaj  akt  urzędowego  ogłoszenia takiej
normy  (a  właściwie:  zawierającego  ją  aktu  normatywnego);

rzadziej

ostatnią czynność konwencjonalną jest akt ustanowienia takiej normy.

W przypadku norm prawa umownego ostatnią taką czynnością jest w
przypadku ratyfikowanej umowy międzynarodowej jej akt urzędowego
ogłoszenia;

w przypadku umów zatwierdzanych przez Radę Ministów

ostatnią czynnością może być inna czynność

Ogłoszenie aktu normatywnego

w dzienniku urzędowym

przepisy porządkowe

szczególne akty prawa miejscowego,

wydawane w uzasadnionych

przypadkach przez radę gminy, powiatu

albo wojewodę, dla ochrony życia,

zdrowia, mienia, porządku, spokoju

i bezpieczeństwa publicznego oraz

(w przypadku powiatu) środowiska

Art. 14 u. o. a. n. 1. Przepisy

porządkowe ogłasza się w drodze

obwieszczeń, a także w sposób

zwyczajowo przyjęty na danym terenie

lub w środkach masowego przekazu.

2. Za dzień ogłoszenia przepisów

porządkowych uważa się dzień

wskazany w obwieszczeniu.

w formie obwieszczenia

i w sposób

zwyczajowo przyjęty

następczo ogłaszane w wojewódzkich

dziennikach urzędowych

w formie obwieszczenia

i w środkach

masowego przekazu

Art. 2 u. o. a. n. 1. Ogłoszenie aktu normatywnego w
dzienniku urzędowym jest obowiązkowe.
2. Odrębna ustawa może wyłączyć obowiązek ogłoszenia aktu
normatywnego niezawierającego przepisów powszechnie
obowiązujących.

1)  Dziennik  Ustaw  (Dz U.):  m.in..  Konstytucja,  ustawy,
rozporządzenia  z  mocą  ustawy,  rozporządzenia,  teksty
jednolite  powyższych  aktów,  orzeczenia  TK  dotyczące  aktów
ogłoszonych  w  Dz.  U., uchwały  Rady  Ministrów  uchylające
rozporządzenie ministra, ratyfikowane umowy międzyn.

2) Monitor Polski (M. P.): m. in. zarządzenia prezydenta,
premiera i uchwały Rady Ministrów, ich teksty jednolite
i orzeczenia TK dotyczące aktów ogłaszanych w M. P.

3)  dzienniki  urzędowe  ministrów  lub  urzędów
centralnych:  m.in.  akty  organu  wydającego  dziennik
i  nadzorowanych  przez  niego  urzędów  centralnych,  uchwały
RM uchylające zarządzenia ministra, dot. ich orzeczenia TK

4) wojewódzkie dzienniki urzędowe: m.in. akty prawa
miejscowego stanowione przez administrację państwową i j. s.
t., statuty j. s. t. oraz związków międzygminnych i powiatów,
wyroki sądu administracyjnego uwzględniające skargi na akty
prawa miejscowego stanowione przez administrację i j. s. t.

Wejście w życie

Od  obowiązywania  normy  prawnej  (przepisu,  aktu)  odróżnić  należy  jej  wejście
w  życie. Norma prawna (przepis, akt) wchodzi w życie w określonym momencie,
co  oznacza,  iż  od  tego  momentu  adresaci  normy  (norm  wyrażonych  w przepisie,
akcie) zobowiązani są do ich realizowania.

Co do zasady akt normatywny (zawierający
przepisy

wyrażające

normy)

wchodzi

w życie w dniu późniejszym niż dzień
jego ogłoszenia

(wyjątkowo: ustanowienia).

Okres pomiędzy początkiem obowiązywania
aktu normatywnego (przepisu, normy)
a jego wejściem w życie to

vacatio legis

szczególnych

przypadkach

akt

normatywny może wejść w życie w dniu
ogłoszenia (ustanowienia).

Akt normatywny (przepis, norma) może więc obowiązywać, ale nie wejść jeszcze
w życie. Nie może być jednak tak, by akt (przepis, norma) wszedł w życie, ale
jeszcze nie obowiązywał.

Termin wejścia w życie

Termin wejścia w życie określa prawodawca, ale nie może on go określać
arbitralnie. Minimalne

vacatio legis

wynosi 14 dni; w przypadku dużych ustaw

winno ono być jednak dłuższe. Krótszy termin wejścia w życie możliwy jest ze
względu na szczególne okoliczności.

Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów
normatywnych i niektórych innych aktów prawnych

Art. 4. 1. Akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie
obowiązujące, ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie
po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia, chyba że dany
akt normatywny określi termin dłuższy.

2. W

uzasadnionych przypadkach

akty normatywne, z zastrzeżeniem

ust. 3,

mogą wchodzić w życie w terminie krótszym niż czternaście dni

a jeżeli

ważny interes państwa wymaga natychmiastowego wejścia w

życie aktu normatywnego

i zasady demokratycznego państwa

prawnego nie stoją temu na przeszkodzie

dniem wejścia w życie może

być dzień ogłoszenia tego aktu w dzienniku urzędowym

3. Przepisy porządkowe wchodzą w życie po upływie trzech dni od
dnia ich ogłoszenia. W

uzasadnionych przypadkach

przepisy

porządkowe

mogą wchodzić w życie w terminie krótszym niż trzy dni

, a

jeżeli

zwłoka w wejściu w życie przepisów porządkowych mogłaby

spowodować nieodwracalne szkody lub poważne zagrożenia życia,
zdrowia lub mienia, można zarządzić wejście w życie takich przepisów
z dniem ich ogłoszenia

Kalendarz Majów,

autor pracy: Pacofender

Obliczanie terminu wejścia w życie (1)

wejście w życie

„w dniu ogłoszenia”

wejście w życie

„z dniem X”,

np.

„z dniem 24 marca 2011 r.”

wejście w życie

„po upływie X dni”

np. „

po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia”

wejście w życie

„w terminie X dni”

np. „

w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia”

Obliczanie terminu wejścia w życie (2)

wejście w życie

„po upływie

tygodnia / X tygodni)”,

np.

„

po upływie 3 tygodni od dnia ogłoszenia”

wejście w życie

„po upływie

miesiąca / miesięcy)”,

np.

„

po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia”

ogłoszenie 31.01.2011 r.:

- wejście w życie „

po upływie miesiąca od dnia

ogłoszenia

” –> 1 marca 2011 r.

- wejście w życie „

po upływie roku od dnia

ogłoszenia

” -> 1 lutego 2012 r.

￭

ogłoszenie aktu normatywnego,

￭

vacatio legis

￭

wejście w życie

Norma „znajduje zastosowanie”

Od  obowiązywania  normy  i  jej  wejścia  w  życie  odróżnić  należy  sytuację,
w której norma znajduje zastosowanie. Norma znajduje zastosowanie, gdy
jej  adresat  znalazł  się  w  okolicznościach  przewidzianych  w  normie,
a  więc  znalazł  się  w  sytuacji,  w  której  powinien  on  wypełnić  przewidziany
w normie obowiązek określonego postępowania.

Może

być

więc

tak,

że

norma

obowiązuje, weszła w życie, ale nie
znalazła jeszcze zastosowania.

Art.

170 k. k.

Kto uzbraja lub

przysposabia

statek

morski

przeznaczony  do  dokonania  na  morzu
rabunku  lub  na  takim  statku  przyjmuje
służbę,  podlega  karze  pozbawienia
wolności od roku do lat 10.

norma

sankcjonująca

nie

znalazła jeszcze zastosowania

Retroaktywność prawa

Norma  prawna  może  sensownie  nakazywać  czyny  jedynie  na  przyszłość,  nie
może  zaś  wyznaczać  obowiązku  określonego  postępowania  w  przeszłości.
Retroaktywność polega więc na czym innym: mam z nią do czynienia wtedy,
gdy  norma  wyznacza  obowiązek  określonego  postępowania  na  przyszłość,
łącząc ten obowiązek ze zdarzeniami bądź stanami rzeczy, które miały
miejsce  przed  wejściem  normy  prawnej  w  życie.  Mówimy  wtedy,  iż  akt
normatywny ma moc wsteczną.

np.

Każdemu studentowi, który rozpoczął w 2010 r. studia na WPiA UAM nakazuje się

do 30.09.2011 r. zakupić koszulkę z logo uczelni.
Każdemu studentowi, który w 2010 r. opuścił mniej niż 5% zajęć dydaktycznych
przysługuje prawo do uzyskania zaliczenia ćwiczeń bez kolokwium zaliczeniowego.

Lex

retro

non agit

(1)

Retroaktywność prawa narusza bezpieczeństwo prawne obywateli, ich wolność
oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i tworzonego przezeń prawa;
w krajach cywilizowanych przyjmuje się więc zasadę

lex retro non agit

, a więc

„prawo nie działa wstecz”. Odstępstwa od tej zasady mogą mieć charakter
jedynie wyjątkowy.

Zasada ta wpływa na proces stanowienia i interpretacji prawa.

Lex retro non agit w prawie karnym:

art. 42 ust. 1 K.:

Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto

dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę
obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na
przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił
przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego.

Art. 4. § 1. k. k.

Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż

w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże
należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest
względniejsza dla sprawcy.

-> zasada

lex severior retro non agit (lex begnigor retro agit)

Budynek Międzynarodowego

Trybunału Karnego, Haga

(fot. Hanhil)

Lex

retro

non agit

(2)

Art. 5. u. o. a. n.

Przepisy art. 4 nie wyłączają możliwości nadania aktowi

normatywnemu wstecznej mocy obowiązującej, jeżeli zasady demokratycznego
państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie.

§ 51 Z. T. P. 1.

Przepisowi nadającemu moc wsteczną ustawie lub jej części nadaje się

brzmienie: "Ustawa wchodzi w życie z dniem ..... i ma zastosowanie do zdarzeń (stanów
rzeczy)....., które powstały przed dniem ....." albo "Ustawa wchodzi w życie z dniem ..... i ma
zastosowanie również do zdarzeń (stanów rzeczy) ....., które powstały przed dniem .....", albo też
"Ustawa wchodzi w życie z dniem ....., z mocą od dnia .....”.

USTAWA z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym
funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z dnia 30
marca 1994 r.)

Art. 23. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia
z mocą od dnia 1 stycznia 1994 r.

USTAWA  z  dnia  17  lipca  1997  r.  o  stosowaniu
szczególnych  rozwiązań  w  związku  z  likwidacją
skutków  powodzi,  która  miała  miejsce  w  lipcu
1997 r. (Dz. U. z dnia 18 lipca 1997 r.)

Art. 26. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia,
z tym że art. 4, 10, 11 i 24 wchodzą w życie z mocą od
dnia 6 lipca 1997 r.

Paolo Uccello, Zegar czterech ewangelistów,

1443, Santa Maria del Fiore, Florencja

Utrata mocy obowiązującej (1)

1) w wyniku uchylenia (derogacji) aktu normatywnego przez podmiot,
który wydał dany akty, dokonanego aktem o równej mocy prawnej

np. art. 22.

Ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych:

Traci moc ustawa z dnia 24 października 1986 r. o zakładowych funduszach socjalnym

i mieszkaniowym w jednostkach gospodarki uspołecznionej

2) w wyniku uchylenia (derogacji) aktu normatywnego przez podmiot
inny niż ten, który wydał dany akty, dokonanego innym aktem

np. art. 149 ust. 2 K.:

Minister kierujący działem administracji rządowej wydaje rozporządzenia.

Rada Ministrów, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie
ministra.

[uchwałą, ogłaszaną w Dzienniku Ustaw (rozporządzenie) bądź dzienniku urzędowym

danego ministra (zarządzenie) – M.K.]

Art. 61 ust. 1. Ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej
w województwie:

Prezes Rady Ministrów uchyla, w trybie nadzoru, akty prawa miejscowego,

w tym rozporządzenia porządkowe, ustanowione przez wojewodę lub organy niezespolonej
administracji rządowej, jeżeli są one niezgodne z ustawami lub aktami wydanymi w celu ich
wykonania, a także może je uchylać z powodu niezgodności z polityką Rady Ministrów lub naruszenia
zasad rzetelności i gospodarności.

[publikacja w wojewódzkim dzienniku urzędowym – M.K.]

Czasami derogację – rozumianą jako uchylenie całości albo części aktu normatywnego
przy wprowadzeniu lub nie jakichś przepisów w zamian za przepisy usuwane – odróżnia
się od abrogacji, rozumianej jako całkowite uchylenie aktu bez wprowadzenie na jego
miejsce nowych przepisów.

Utrata mocy obowiązującej (2)

3) w wyniku upływu czasu, na jaki akt został wydany; bądź
w przypadku rozporządzeń w wyniku upływu czasu na jaki nowa ustawa
uchylany akt pozostawiła przepisem przejściowym w mocy

np. art. 89. ust. 2. Ustawy z dnia 7 września 2007 r. o wykonywaniu kary pozbawienia
wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego:

Ustawa obowiązuje

do dnia 31 sierpnia 2014 r.

art. 81 u. w. a. r. w.

Dotychczasowe przepisy wykonawcze, wydane na podstawie art. 38 i art. 41

ust. 2 ustawy uchylanej w art. 82, zachowują moc do czasu wejścia w życie przepisów
wykonawczych wydanych na podstawie art. 21 i art. 61 ust. 2 niniejszej ustawy, nie dłużej jednak niż
przez 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie.

4) akt wykonawczy traci moc w wyniku uchylenia aktu normatywnego,
na którego podstawie został wydany, a także uchylenia bądź zmiany
treści przepisu prawnego, na którego podstawie został on wydany

§ 32 Z. T. P. 2. Jeżeli zmienia się treść przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego

w ten sposób, że zmienia się rodzaj aktu wykonawczego albo zakres spraw przekazanych do
uregulowania aktem wykonawczym lub wytyczne dotyczące treści tego aktu, przyjmuje się, że taki
akt wykonawczy traci moc obowiązującą z dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej treść przepisu
upoważniającego.

3. Jeżeli zmiana treści przepisu upoważniającego polega na tym, że zmienia się organ upoważniony
do wydania aktu wykonawczego, przyjmuje się, że taki akt zachowuje moc obowiązującą; w takim
przypadku organem upoważnionym do zmiany lub uchylenia aktu wykonawczego wydanego na
podstawie zmienionego przepisu upoważniającego jest organ wskazany w zmienionym upoważnieniu.

Utrata mocy obowiązującej (3)

5) w wyniku uznania wyrokiem Trybunał Konstytucyjnego danego
przepisu za niezgodny z Konstytucją lub innymi aktami wyższego
rzędu

art. 188 K.:

Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1. zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2. zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których
ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3. zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe,
z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami

Trybunał  jako  taki  nie  posiada  kompetencji  do  derogacji  aktów  normatywnych,  nie
uchyla  ich,  lecz  ich  utrata  mocy  obowiązującej  jest  wynikiem  orzeczenia  TK  w  toku
kontroli  abstrakcyjnej.  Następuje  ona  z  datą  ogłoszenia  wyroku  w  Dzienniku
Ustaw bądź z inną datą, wskazaną w orzeczeniu Trybunału.

Sądy w Polsce uprawnione są to kontroli konkretnej konstytucyjności aktów
podustawowych; mogą one odmówić zastosowania konkretnego przepisu aktu
podustawowego sprzecznego z aktami wyższego rzędu, podlegają one bowiem jedynie
Konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1 K.)

O niezgodności z prawem aktów prawa miejscowego orzeka sąd administracyjny.

Utrata mocy obowiązującej (4)

5) w drodze

desuetudo

Norma prawna traci moc obowiązującą
w drodze desuetudo jeśli zarazem:

przez długi czas jest radykalnie

nieefektywna,

wytwarza

się

powszechne

przekonanie, że nie jest to norma
wiążąca.

Sytuacja  rzadka,  typowa  dla  okresu
przełomów;  niełatwo  jest  przy  tym
ustalić,  kiedy  akt  utracił  swą  moc
obowiązującą.  Desuetudo  nie  może
mieć  zastosowania  do  tych  aktów
prawnych,  których  obowiązywanie  jest
wykonywaniem  zobowiązań  międzyna-
rodowych

(Uchwała TK z 23.01.1991,

sygn. W 4/90)

Używanie  stołka  do  pławienia  czarownic
zostało  uznane  jako  niemające  podstawy
prawnej  w  stanie  Pensylwania  ze  względu  na
desuetudo

Wright

Crane

, Sąd Najwyższy Stanu

Pensylwania, 1825:

„total disuse of any civil

institution for ages past, may afford just and
rational objections against disrespected and
superannuated ordinances”.