Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

 

 

 

Wstęp 

1. Zagrożenia zdrowotne współczesnych społeczeństw świata 

1.1. Przemiany zdrowotne na świecie 

1.2. „Zdrowie dla wszystkich” 

1.3. Zdrowie — dobro publiczne czy prywatne 

1.4. Determinanty zdrowia 

1.5. Osiągnięcia i wyzwania polityki zdrowotnej 

2. Wybrane zagadnienia ochrony zdrowia 

2.1. Znaczenie wad wrodzonych w ocenie stanu zdrowia społeczeństwa 

2.2. Choroby przenoszone przez kontakty seksualne 

2.3. Zakażenie HIV (choroba AIDS) 

3. Procesy epidemiczne a stan zdrowia społeczeństwa 

3.1. Warunki zaistnienia procesu epidemicznego choroby zakaźnej 

3.2. Środowiska i grupy społeczne o zwiększonym ryzyku 

4. Działania edukacyjno-promocyjne w zdrowiu publicznym 

 

 

1

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Wstęp

 

 

 

W module zwrócono uwagę na tradycyjne podejście do polityki społecznej i zdrowotnej, 

gdzie zasadniczą rolę przypisuje się państwu. Decyzje i zadania związane z wykonywaniem 

władzy związane były

 

z formułowaniem i realizowaniem polityki zdrowotnej. W chwili obecnej 

pojęcie władzy jest interpretowane szerzej, a krąg uczestników polityki społecznej  

i zdrowotnej powiększył się o inne podmioty. Podstawową funkcją państwa w kreowaniu 

polityki zdrowotnej jest aktywność regulacyjna. Państwo zobowiązane jest do nakreślania 

norm prawnych, będących podstawą uprawnień i obowiązków podmiotów polityki zdrowotnej, 

za którą m.in. odpowiedzialny jest rząd, administracja, samorządy, Narodowy Fundusz 

Zdrowia, pracownicy opieki zdrowotnej, społeczeństwo i organizacje społeczne. 

 

 

2

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

1. Zagrożenia zdrowotne współczesnych społeczeństw świata 

 

 

1.1. Przemiany zdrowotne na świecie 

 

Zmiany w sytuacji społeczno-ekonomicznej i zdrowotnej ludności świata w coraz większym 

stopniu zależą od tempa procesów przemian, jakie zachodzą we wszystkich dziedzinach 

życia. Wyraźnie widoczne tendencje globalizacji tych procesów mogą spowodować zarówno 

pozytywne, jak i negatywne efekty zdrowotne. Do istotnych z punktu wpływu na zdrowie 

procesów przemian globalnych zaliczyć należy: 

1.  Przemiany demograficzne — systematyczny wzrost liczby ludności świata, w tym rosnąca 

proporcja ludzi młodzieży (szczególnie w krajach rozwijających się) i ludzi starych. 

2. Sytuację ekologiczną — rosnące tempo urbanizacji świata z towarzyszącym mu wzrostem 

zanieczyszczeń środowiskowych w miastach, przy równoczesnym pogarszaniu się 

warunków ekologicznych na wsi, choć procesy urbanizacji stwarzać mogą lepsze 

możliwości zabezpieczenia świadczeń medycznych i zdrowotnych. 

3.  Rozwój ekonomiczny — globalizacja mechanizmów rynkowych, rozwój wolnego handlu  

i procesów prywatyzacyjnych; rosnący transfer nowych technologii (procesów 

medycznych), wzrost liczby megaprzedsiębiorstw o kapitale wielonarodowym 

(potencjalnych partnerów działań prozdrowotnych). 

4. Pogłębianie sfery ubóstwa — rosnące rozwarstwienie między bogatymi i biednymi, 

zarówno wewnątrz poszczególnych krajów, jak i między krajami; rosnąca proporcja 

ludności żyjącej poniżej poziomu ubóstwa zarówno w krajach rozwijających się, jak  

i rozwiniętych. 

5.  Zmiany struktury społecznej — zmiany w systemie funkcjonowania społeczności 

lokalnych i w systemie opieki społecznej, zmieniająca się rola i funkcje kobiet, rosnąca siła 

globalnych ruchów społecznych, wzrost sieci ruchów samopomocowych oraz organizacji 

pozarządowych w sferze działań prozdrowotnych, demokratyzacja wielu społeczeństw. 

6.  Rozwój technologiczny — szybki rozwój technologiczny wszystkich dziedzin życia,  

w szczególności w informatyce, elektronice, sieci komunikacji masowej, telekomunikacji 

itd., z istotnym potencjalnym wpływem na skalę i tempo rozpowszechniania i wymiany 

informacji, w tym w zakresie działań prozdrowotnych (1). 

7.  Tempo rozwoju, konflikty, zachowanie pokoju — postępujący proces demokratyzacji wielu 

społeczności, przy rosnącym współudziale społeczeństw, a równocześnie wzrost 

zachowań agresywnych, konfliktów i katastrof wywołanych przez ludzi, z rosnącą liczbą 

 

3

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

ofiar i uchodźców, zarówno w skali społeczności lokalnych, jak i na szczeblu 

międzynarodowym. 

8. Podwójne obciążenie — stare i nowe choroby i zagrożenia zdrowotne. Utrzymujący się 

wysoki poziom zachorowań na choroby zakaźne, przy równocześnie rosnącym poziomie 

zachorowań na choroby niezakaźne w krajach rozwijających się, z przybierającym 

rozmiary pandemii zagrożeniem HIV/AIDS i globalnym wzrostem chorób i zgonów, 

będących skutkiem palenia tytoniu, zmieniający się model rynku zatrudnienia i charakteru 

pracy, problemy przystosowania i ryzyko potencjalnie rosnącego bezrobocia. 

9.  Przemiany specyficzne w systemach ochrony zdrowia — reformy systemowe w ochronie 

zdrowia, prywatyzacja świadczeń zdrowotnych, ograniczenia wzrostu nakładów 

finansowych na zdrowie, przy równoczesnym postępie i wzroście kosztów procedur 

diagnostyczno-leczniczych, rosnące znaczenie działań zapobiegawczych i współudziału 

społeczeństwa we wszelkich działaniach prozdrowotnych. Politykę zdrowotną świata 

determinują trzy czynniki: 

— zmiany demograficzne, wyrażające się głównie wzrostem liczby ludności, szybko 

postępującym procesem starzenia się populacji globu, a wraz z nim wzrostem proporcji 

osób wymagających intensywnej i długotrwałej opieki medycznej, 

— postęp cywilizacyjny i technologiczny, udostępniający coraz bardziej nowoczesne 

procedury diagnostyczne i lecznicze w medycynie, pozwalający na przyspieszenie 

tempa rozwoju nauk medycznych i wzrost efektywności działań medycznych, ale 

równocześnie powodujący eskalację kosztów procedur diagnostyczno-leczniczych, 

degradację środowiska i pojawianie się nowych zagrożeń zdrowotnych, 

— realia ekonomiczne ograniczające możliwości wzrostu nakładów na zdrowie, 

szczególnie w sektorze publicznym, które byłyby dostosowane do tempa zmian 

demograficznych i technologicznych (1). 

 

 

1.2. „Zdrowie dla wszystkich” 

 

Istniejące, a nawet pogłębiające się różnice w sytuacji zdrowotnej między krajami 

rozwijającymi się i rozwiniętymi stały się dla Światowej Organizacji Zdrowia punktem wyjścia 

do długofalowej strategii pod hasłem „Zdrowie dla wszystkich”. Przyjęto ją w 1978 r. na 

międzynarodowej konferencji w Ałma-Acie, poświęconej podstawowej opiece zdrowotnej. 

Była ona wyrazem uznania przez najwyższe światowe forum zdrowia podstawowej zasady 

równości i sprawiedliwości społecznej w odniesieniu do spraw zdrowia. W ramach tej 

 

4

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

strategii zadaniem priorytetowym organizacji stało się rozwijanie podstawowej opieki 

zdrowotnej, bez której nie może być mowy o zapewnieniu ochrony zdrowia.  

 

Dla krajów rozwijających się strategia „Zdrowie dla wszystkich” oznaczała zbudowanie 

infrastruktury umożliwiającej powszechny i równy dostęp od instytucji na poziomie 

podstawowej opieki zdrowotnej (co nie zawsze musiało oznaczać opiekę lekarską). Ważnym 

elementem strategii było również nasilenie kampanii profilaktycznych (np. szczepienia 

ochronne, żywienie, oświata zdrowotna) i działań w zakresie zdrowia publicznego (1, 2). 

 

Główne posłania tej strategii to: 

— równość społeczna, 

— promocja zdrowia, 

— wielosektorowość działań, 

— współuczestnictwo społeczeństwa w promocji zdrowia, 

— podstawowa opieka zdrowotna, 

— współpraca międzynarodowa. 

 

 

1.3. Zdrowie — dobro publiczne czy prywatne 

 

Biorąc pod uwagę funkcje, jakie spełnia system ochrony zdrowia oraz trzy główne czynniki 

warunkujące konieczność reform tego systemu, tj. zmiany demograficzne, technologię 

medyczną i aspekty ekonomiczne, rzeczą oczywistą wydaje się stwierdzenie, że celem 

procesu reform jest poprawa efektywności działania sektora publicznego oraz zwiększenie 

skali odpowiedzialności finansowej użytkowników indywidualnych świadczeń zdrowotnych. 

W tym świetle podstawowym staje się (lub powinno się stać) pytanie, które aspekty opieki 

zdrowotnej stanowią dobro publiczne (są domeną działań zdrowia publicznego), a które 

wartość prywatną (są domeną dobra indywidualnego), za którą użytkownicy świadczeń 

zdrowotnych skłonni są płacić indywidualnie. Kluczowym rozgraniczeniem tych dwóch 

aspektów opieki zdrowotnej jest społeczna akceptacja ponoszenia kosztów. We wszystkich 

krajach, łącznie z krajami tradycyjnie hołdującymi systemowi narodowej opieki zdrowotnej, 

widoczna jest tendencja i konieczność zmiany proporcji między publicznym i indywidualnym 

obciążeniem na świadczenia zdrowotne. Niezbędny — i to wszędzie — wydaje się wzrost 

obciążeń indywidualnych. Dotyczy to zarówno krajów z systemem narodowej opieki 

zdrowotnej, jak i krajów z systemem ubezpieczeń zdrowotnych. 

 

 

5

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Należy podkreślić, że w większości dotychczasowych systemów opieka zdrowotna 

traktowana była jako dobro publiczne — starano się ograniczać indywidualną 

odpowiedzialność finansową użytkowników. Uważano, i w wielu krajach nadal tak się uważa, 

że zdrowie jest dobrem ogólnospołecznym i tym samym wszelkie świadczenia zdrowotne, są 

korzystne dla społeczeństwa jako całości w stopniu większym niż dla indywidualnych 

odbiorców tych świadczeń. Takie rozumienie funkcji systemu opieki zdrowotnej było 

wyraźnie akceptowane przez większość rządów, które akceptowały i nadal akceptują 

strategię ŚOZ „Zdrowie dla wszystkich w roku 2000”. W dyskusji na ten temat uzasadnione 

wydaje się podkreślenie faktu, że interwencja rządu w sprawy zdrowia jest niezbędna, gdyż 

niektóre aspekty ochrony zdrowia są w każdym państwie równie konieczne jak 

funkcjonowanie innych służb publicznych (policji, bezpieczeństwa wewnętrznego, obrony, 

powszechnej edukacji, kultury itp.), czyli że nie da się uniknąć sytuacji, by znaczna część 

wydatków na zdrowie nie pochodziła ze środków publicznych (tzn. ogólnego opodatkowania 

obywateli) (1, 2). 

 

Finansowanie opieki zdrowotnej przez źródła pozarządowe musi podlegać mechanizmom  

i prawom rynku. Dotyczy to również, niekiedy wbrew powszechnemu odczuciu, niektórych 

form ubezpieczeń zdrowotnych. Fakt, że ubezpieczenia zdrowotne w rosnącej mierze rządzą 

się prawami rynku, decyduje, że nie są one w stanie, bez względu na stopień regulacji 

prawnych, zabezpieczyć społecznych oczekiwań pełnej dostępności i równości oraz 

dostatecznej efektywności świadczeń zdrowotnych czy ich wysokiej jakości. W odniesieniu 

do pozarządowych źródeł finansowania opieki zdrowotnej do najbardziej istotnych „błędów” 

lub „niedostatków” mechanizmów rynkowych zaliczyć można: 

— brak motywacji do świadczeń, mających charakter dobra publicznego, 

— brak lub niedostateczna troska o potrzeby zdrowotne ubogich warstw społecznych, 

— niedostateczna opieka nad chorymi znajdującymi się w sytuacjach skrajnych, 

— brak troski o zapewnienie potrzeb o znaczeniu promocyjno-rozwojowym, 

— ograniczenie zakresu informacji dotyczących świadczeń ponadstandardowych dla 

pacjentów (1). 

 

Lista podstawowych funkcji zdrowia publicznego obejmować może znacznie szersze 

spektrum, na przykład prawidłowe leczenie i postępowanie w chorobach zakaźnych  

(w odniesieniu do chorych i ich rodzin), identyfikacja grup zwiększonego ryzyka 

zachorowania w odniesieniu do chorób o znaczeniu społecznym, działania modyfikujące 

niekorzystne zachowania zdrowotnie i styl życia itp. 

 

 

6

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

 

1.4. Determinanty zdrowia 

 

Stan zdrowia ludności wyraża się zwykle danymi opisującymi częstość występowania 

chorób, urazów czy dolegliwości oraz ich skutki, w formie ciężkości powodowanego 

inwalidztwa i zgonów. Istotnym elementem opisu sytuacji zdrowotnej ludności, 

umożliwiającym jej ocenę, są dane opisujące warunki zdrowotne, w jakich żyje ludność, tzw. 

determinanty zdrowia. Pomijając uwarunkowania genetyczne, determinanty zdrowia 

stanowić mogą bezpośrednie bądź pośrednie przyczyny występowania chorób, urazów, 

dolegliwości czy zgonów. Przykładem bezpośrednich determinantów zdrowia mogą być na 

przykład żywienie, palenie tytoniu, zaopatrzenie w zdrową wodę, ekspozycja na zakażenie.  

Z kolei do pośrednich determinantów zdrowia należą warunki makroekonomiczne, 

społeczno-demograficzne, wykształcenie czy środowisko w najszerszym tego słowa 

znaczeniu. Panuje dość powszechna opinia, że zmiany w zakresie warunków 

makroekonomicznych, środowiskowych, demograficznych czy poziomu wykształcenia 

społeczeństw mają istotny wpływ na sytuację zdrowotną w dłuższym horyzoncie czasowym, 

w niewielkim natomiast stopniu generowane są działaniami sektora zdrowia. 

 

Potencjalnie pozytywne lub negatywne działanie determinantów bezpośrednich jest ściśle 

powiązane z warunkami makroekonomicznymi, wykształceniem ludności itp., czyli 

determinantami pośrednimi. Stąd też w promowaniu zdrowia coraz ważniejsza rola przypada 

współpracy wielosektorowej, w rozwoju której, obok rozwiązań prawnych i wykorzystania 

postępu technologicznego, znaczenie mają również poziom wiedzy o zdrowiu  

i determinantach zdrowia nie tylko wśród ludności ogółem, ale przede wszystkim wśród 

decydentów politycznych i gospodarczych. Istotą sprawy jest miejsce zdrowia publicznego  

w systemie ochrony zdrowia. 

 

Zgodnie z definicją zawartą w słowniku epidemiologii zdrowie publiczne definiuje się jako 

zadanie lub wysiłek, organizowany przez społeczeństwo dla celów ochrony, promocji  

i odzyskania zdrowia ludności.  

 

W działalności promocyjnej programy zdrowia publicznego oraz powołane do ich realizacji 

służby i instytucje mają za zadanie podkreślać znaczenie działań zapobiegających chorobom 

oraz eksponować potrzeby zdrowotne ludności. Działania w zakresie zdrowia publicznego 

ulegają przeobrażeniom wraz z rozwojem nowych technologii oraz zmian w kryteriach 

wartości, jakie społeczeństwo nadaje problematyce zdrowia. Cele pozostają jednak te same  

 

7

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

i są nimi: zmniejszenie liczby zachorowań i przedwczesnych zgonów oraz zmniejszenie 

dolegliwości i inwalidztwa powodowanych przez choroby. Zdrowie publiczne jest więc 

zarówno instytucją społeczną, dyscypliną naukową i praktyką; oznacza ono po prostu 

zdrowie ludności.  

 

Promocję zdrowia definiuje się jako proces umożliwiający ludziom nadzór nad zdrowiem  

i poprawę stanu zdrowia. Proces ten także dotyczy ogółu ludności i nie powinien 

koncentrować się na pojedynczych osobach eksponowanych na działanie różnych 

czynników ryzyka utraty zdrowia. Oznacza on tym samym wszelkie działania skierowane na 

determinanty zdrowia, na czynniki warunkujące zdrowie, czyli na to, co nazywamy 

działaniami zdrowia publicznego. 

 

 

1.5. Osiągnięcia i wyzwania polityki zdrowotnej 

 

W minionym stuleciu osiągnięto wiele — wzrosła przeciętna długość życia, spadła 

umieralności niemowląt, zmieniła się struktura chorobowości i umieralności we wszystkich 

krajach świata. Skala tych osiągnięć jest jednak bardzo różna i w zasadzie nigdzie, nawet  

w krajach wysokorozwiniętych, gdzie wydatki na zdrowie wynoszą kilka tysięcy dolarów na 

osobę rocznie, czy w krajach rozwijających się, gdzie wydatki na zdrowie wynoszą niekiedy 

kilka, kilkadziesiąt lub paręset dolarów na osobę rocznie, problemy zdrowia publicznego nie 

przestały być równie palące jak przed wielu dekadami. Jeszcze w 1990 roku w 20 krajach 

najniżej rozwiniętych średnia przeciętnego trwania życia nie osiągała 50 lat, podczas gdy  

w 27 krajach najwyżej rozwiniętych wynosiła ponad 75 lat. 

 

Podstawowe odkrycia wiedzy, które decydowały i decydować będą o zasadniczych 

kierunkach działań w polityce zdrowotnej to: 

— stwierdzenie, że konstytucja genetyczna człowieka nie zmienia się na przestrzeni 

tysiącleci. Oznacza to, że współczesne społeczeństwa, żyjące w jakże odmiennych 

warunkach, wyposażone są w ten sam arsenał genów co ich przodkowie żyjący  

z myślistwa; 

— stwierdzenie, że transformacja zdrowia w krajach rozwiniętych i związany z tym wzrost 

liczby ludności rozpoczęły się o co najmniej sto lat wcześniej, niż pojawiły się skuteczne 

interwencje medyczne — oznacza to, że poprawa zdrowia wynikała z poprawy warunków 

życia; 

 

8

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

— odkrycia nauk medycznych dotyczące etiologii i szerzenia się chorób zakaźnych oraz 

możliwości zapobiegania im przez działania sanitarno-środowiskowe i szczepienia; 

— stwierdzenie w ostatnich kilku dekadach, że większości chorób niezakaźnych również 

można zapobiec, przez zmiany warunków życia i zachowania się. Przykładem jest spadek 

umieralności na choroby serca i naczyń krwionośnych oraz stwierdzenie, że większości 

nowotworów można potencjalnie zapobiec. 

 

Podkreślić należy fakt, że wraz ze zmianami w środowisku i w zachowaniach mogą pojawiać 

się nowe, dotychczas nieznane zagrożenia, czego przykładem może być AIDS, oraz to, że 

biologiczne starzenie się ludzi powoduje wzrost skali chorób przewlekłych i konieczność 

zapewnienia komfortu umierania, bez nadmiernych cierpień, przy pełnej świadomości 

nieuleczalności (1, 2). 

 

W odniesieniu do większości chorób niezakaźnych, które aktualnie dominują w krajach 

rozwiniętych, zgromadzono wiedzę dostateczną, aby uznać, że w dużym stopniu wynikają 

one ze zmian zachowań oraz tych w szeroko pojętym środowisku. Zmiany te następowały 

stopniowo na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci, a dominacja chorób zakaźnych oraz 

krótkie przeciętne trwanie życia uniemożliwiały zgromadzenie wystarczającej wiedzy, by 

poznać czynniki decydujące o występowaniu tych chorób. Wynika stąd konieczność 

zwrócenia bacznej uwagi na czynniki i zmiany, które wpływają na występowanie większości 

chorób niezakaźnych, w celu ich — jeśli nie wyeliminowania — to przynajmniej ograniczyć. 

Do istotnych działań w tym zakresie należy: 

— ocena częstości występowania tych chorób w krajach rozwijających się, które jeszcze 

utrzymały tradycyjny styl życia. Jest to zadanie pilne, gdyż zmiany w stylu i trybie życia 

oraz zmiany w środowisku zachodzą szybko. Rzeczą niezbędną jest oczywiście 

standaryzacja kryteriów i metod diagnostycznych; 

— stała obserwacja i ocena zmian w strukturze chorób, w miarę postępującej modernizacji 

warunków życia; 

— ocena czynników i zmian potencjalnie wpływających na zmianę struktury chorób; 

— badania nad możliwościami wyeliminowania tych czynników i zmian, które mogą wpływać 

na występowanie chorób niezakaźnych. 

 

Jesteśmy świadkami wielu zmian w skali międzynarodowej, transformacji, które decydują  

i będą w przyszłości decydować o priorytetach w polityce zdrowotnej krajów, regionów czy 

innych jednostek administracyjnych. Do zmian tych należą: 

 

9

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

— transformacja demograficzna, która dotyczy zmian w wielkości populacji  

w poszczególnych jednostkach administracyjnych, zmian w rozmieszczeniu 

geograficznym, urodzeniach, zgonach, strukturze wieku, płci itd.; 

— transformacja epidemiologicznej — obserwujemy zmiany w strukturze występujących 

chorób, notujemy malejące natężenie występowania chorób zakaźnych, a rosnące 

natężenie występowania chorób niezakaźnych (np. nowotworów, chorób układu krążenia 

czy rosnący udział urazów i wypadków wśród głównych przyczyn chorób i zgonów). 

Pojawiają się nowe, dotychczas nieznane choroby, w tym również zakaźne; 

— transformacja sytuacji zdrowotnej — obserwujemy zmiany w stanie zdrowia ludności, 

wynikające z rodzaju chorób, ich natężenia, możliwości ograniczenia ich skutków  

i powodowanych ułomności czy inwalidztwa w związku z przemianami w sytuacji 

ekonomicznej, społecznej czy w środowisku naturalnym; 

— transformacja technologiczna — notujemy zmiany wynikające z postępu naukowego, 

biotechnologii, informatyki, nauk o zdrowiu i nauk medycznych; 

— transformacja czynników ryzyka dla zdrowia — występują zmiany w wielkości  

i charakterze warstw społecznych eksponowanych na poszczególne grupy ryzyka 

zdrowotnego. Zmiany w charakterze grup ryzyka to na przykład ekspozycja na reklamy, 

różnice w poziomie dochodów, w rozwoju ekonomicznym itp. 

 

Wyzwanie stojące przed zdrowiem publicznym i promocją zdrowia u progu XXI stulecia 

wymagają z jednej strony rzeczowej oceny zaniedbań, z drugiej uznania — zarówno w teorii, 

jak i w praktyce — faktu, że problematyka zdrowia publicznego uwarunkowana jest 

czynnikami społecznymi, ekonomicznymi, psychologicznymi i politycznymi. Rozwiązywanie 

problemów zdrowia publicznego wymaga nie tylko wiedzy i dyplomacji, akcji politycznej, 

etyki, ale również zdrowego rozsądku i decyzji dotyczących priorytetowych kierunków działań 

(1, 2). 

 

 

10

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

2. Wybrane zagadnienia ochrony zdrowia 

 

 

2.1. Znaczenie wad wrodzonych w ocenie stanu zdrowia społeczeństwa 

 

Nieprawidłowości anatomiczne, stwierdzane przy urodzeniu dziecka określane są mianem 

wad wrodzonych. Nieprawidłowości wykryte u noworodka, wykraczające poza dziedzinę 

zmian strukturalnych, a dotyczące odchyleń czynnościowych i biochemicznych oraz 

psychicznych nazywane bywają anomaliami. 

 

Wady wrodzone, będące bezpośrednio i najłatwiej uchwytnymi nieprawidłowościami, 

powstawać mogą na różnym etapie wewnątrzmacicznego rozwoju dziecka. Jeżeli dochodzi 

do nich we wczesnym okresie organogenezy, określane są wadami rozwojowymi, natomiast 

gdy rozwijają się po zakończeniu procesu tworzenia narządów, nazywane bywają defektami 

wrodzonymi płodu. 

 

Nieprawidłowości wrodzone mogą posiadać różny charakter. Jeśli podstawową rolę w ich 

powstawaniu odgrywają zaistniałe zmiany materiału genetycznego — są one dziedziczne. 

Pozostałe nieprawidłowości, które mogą być wytworzone bez udziału czynnika 

genetycznego, natomiast w wyniku oddziaływania różnorakich bodźców środowiskowych — 

nie posiadają charakteru dziedzicznego. Należy podkreślić, że mimo postępu badań nad 

etiologią wad wrodzonych nadal nie można dokładnie określić przyczyny wystąpienia dużej 

ich części. Ocenia się, że około 60% wad wrodzonych pozostaje niewyjaśnione (2, 3). 

 

W okresie ciąży rozwój zarodka, a potem płodu chroniony jest przed uszkadzającym 

działaniem czynników środowiskowych przez organizm matki. Zabezpieczenie takie może 

zawodzić, gdy szkodliwe oddziaływanie zewnątrzpochodne przełamie barierę ochronną, jaką 

stanowi łożysko lub gdy nieprawidłowy materiał genetyczny determinować będzie 

niewłaściwy rozwój prenatalny dziecka. Niektóre choroby kobiety ciężarnej, polegające na 

nieprawidłowościach metabolicznych, oraz jej nieodpowiedni sposób odżywiania 

doprowadzać mogą również do poważnych następstw w stanie zdrowia rozwijającego się 

wewnątrzmacicznie organizmu. 

 

Wady rozpoznane po urodzeniu dziecka stanowią jedynie część ogólnej liczby powstających 

nieprawidłowości; określa się, że blisko potowa zarodków ginie, jak również, że około potowa 

poronień występuje na skutek zaistniałych wad rozwojowych. Wrodzone wady rozwojowe, 

 

11

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

mimo dużego postępu w ich leczeniu nadal stanowią charakterystyczną grupę chorób,  

w których całkowite wyleczenie zdarza się wyjątkowo rzadko i dlatego zasadnicze znaczenie 

posiada właściwe postępowanie profilaktyczne przy dążeniu do pełnego poznania etiologii 

nieprawidłowości i ich istoty. 

 

Poza powszechnie wykorzystywanymi przez służbę zdrowia danymi, które wiążą się ze 

stanem urodzonych dzieci (czas trwania ciąży, masa urodzeniowa noworodka, umieralność), 

posługiwanie się informacjami dotyczącymi częstości występowania wad wrodzonych i ich 

charakteru ma duże znaczenie w ocenie stanu zdrowia społeczeństwa. Zagadnienie to 

nabiera szczególnej wagi, jeśli przyjmie się, że wady wrodzone stanowią drugą najczęstszą 

przyczynę umieralności noworodków i niemowląt. Ze względy na to, że wady genetyczne 

występują dość powszechnie w populacji ludzkiej, działalność mająca na celu ich 

opanowanie leży w sferze zainteresowań, którymi zajmuje się zdrowie publiczne. 

 

Pierwotne postępowanie profilaktyczne — ze względu na swój zasięg — ma charakter 

populacyjnego działania zapobiegawczego. Wszechobecność czynników środowiskowych, 

mogących wywołać mutacje genowe oraz spontaniczność powstawania takich zmian 

uniemożliwia jednak praktyczne działanie w zakresie profilaktyki pierwotnej na poziomie 

molekularnym. Dotychczasowe postępowanie zmierzające do korekty zmienionego kodu 

genetycznego dotyczy genomu komórek somatycznych i dokonywane jest w ograniczonym 

zakresie (2, 3). 

 

Profilaktyka wtórna polega naprowadzeniu poradnictwa genetycznego, sprowadzającego się 

do identyfikacji rodzin zagrożonych występowaniem choroby dziedzicznej, zanim dojdzie do 

jej ujawnienia u potomstwa oraz do określenia ryzyka wystąpienia (powtórzenia) choroby  

w rodzinie. W ramach profilaktyki wtórnej prowadzona jest diagnostyka prenatalna przy 

wykorzystaniu specjalistycznych metod inwazyjnych lub nieinwazyjnych (amniocenteza, 

biopsja kosmówki, ultrasonografia i inne postępowanie). Profilaktyka wtórna sprowadza się 

zatem do zapobiegania zapłodnieniu lub urodzeniu uszkodzonego dziecka i posiada zasięg 

ograniczony do określonych rodzin. 

 

Profilaktyka trzeciorzędowa to zapobieganie fenotypowemu ujawnianiu się objawów choroby 

lub ich ograniczeniu. W praktyce jest to opieka nad kalekimi dziećmi i ich usprawnianie. 

Badanie przesiewowe noworodków ma na celu wykrywanie fenotypowych zmian choroby,  

o ile to możliwe w okresie przedklinicznym (np. wrodzonej niedoczynności tarczycy czy też 

fenyloketonurii) i podjęcie właściwego postępowania, mającego na celu zapobieganie 

 

12

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

rozwojowi choroby lub jej złagodzenie. Ciężkie i rozległe zmiany anatomiczne u noworodka 

zmuszają jednak niejednokrotnie do podjęcia decyzji zaniechania postępowania leczniczego 

(2). 

 

 

2.2. Choroby przenoszone przez kontakty seksualne 

 

Oprócz znanych od dawna chorób wenerycznych, tj. kiły, rzeżączki, wrzodu miękkiego  

i ziarniniaka pachwin, zaliczane do nich bywają również zakażenia wywołane przez wirusy 

(opryszczki, kłykcin kończystych, mięczaka zakaźnego, żółtaczki wirusowej typu B, AIDS), 

bakterie (chlamydie oraz inne drobnoustroje mogące wywoływać nierzeżączkowe zapalenie 

dróg moczowo-płciowych), grzyby (Candida albicans), pierwotniaki (rzęsistek pochwowy) 

oraz inwazje wywołane przez robaki (owsik), a nawet stawonogi, będące pasożytami skóry 

(świerzbowiec ludzki, wesz łonowa). 

 

Znanych jest obecnie około 40 różnych patogenów, które mogą być przenoszone drogą 

płciową. Niektóre z nich przekazywane są wyłącznie przez kontakty seksualne, pozostałe 

różnymi drogami (droga płciowa jest jedną — często nie najważniejszą — z form ich 

przenoszenia). Wiele chorób, w których występują owrzodzenia narządów płciowych, 

stanowi wrota zakażenia dla innych patogenów przenoszonych drogą płciową, które w celu 

wtargnięcia do ustroju potrzebują przerwania ciągłości powłok (np. zakażenie HIV). 

 

Spośród wyznaczników ryzyka zakażenia chorobą weneryczną zasadnicze znaczenie 

posiada wiek (z powodu dużej aktywności seksualnej największą zapadalność notuje się  

u ludzi młodych), a następnie kolejno: płeć (częściej mężczyźni), stan cywilny (wśród 

chorych przeważają osoby stanu wolnego), środowisko (dominują zachorowania w dużych 

aglomeracjach miejskich), status socjoekonomiczny (częściej chorują osoby prezentujące 

niższy status) i skład etniczny (w społeczeństwach wieloetnicznych wyższe wskaźniki 

zachorowań występują wśród mniejszości rasowych). 

 

Choroby przenoszone przez kontakty seksualne należą do jednych z najczęściej 

występujących chorób zakaźnych — w 1995 r. liczba zarejestrowanych przypadków kiły, 

rzeżączki, zakażeń chlamydiami i rzęsistkowicy wynosiła na świecie 333 mln. Przybliżona 

roczna światowa ilość przypadków kiły oceniana była na 12 mln, rzeżączki na 62 mln, 

zakażeń chlamydiami na 89 mln, a rzęsistkowicy na 179 mln (2). Zachorowania na choroby 

weneryczne rozkładają się na świecie nierównomiernie. Największa zachorowalność (ze 

 

13

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

względów populacyjnych) występuje u ludności Azji południowo-wschodniej, w Afryce, 

Ameryce Południowej i w rejonie Karaibów. Dotyczy ona zatem w większości krajów 

rozwijających się (zakażenia rzeżączką i chlamydiami są tam główną przyczyną niepłodności 

kobiet). 

 

Sytuacja epidemiologiczna chorób przenoszonych przez kontakty seksualne w Polsce 

zbliżona jest obecnie do obserwowanej w rozwiniętych krajach Zachodu. Wdrożony  

w Polsce, podobnie jak w innych krajach, program zwalczania chorób przenoszonych drogą 

płciową przyniósł oczekiwane rezultaty. W przypadku chorób o etiologii bakteryjnej 

największy wysiłek kładziony jest na wczesne wykrywanie (badania przesiewowe, 

profilaktyczne badania ludności, np. kobiet w ciąży, krwiodawców itd.) oraz leczenie, w tym 

leczenie profilaktyczne „kontaktów”. W przypadku chorób wirusowych główną uwagę zwraca 

się na zapobieganie zakażeniu przez upowszechnianie wiedzy o chorobach przenoszonych 

drogą płciową, podkreśla się również rolę zmiany obyczajowości seksualnej, która zmniejsza 

ryzyko zachorowania (kontakty seksualne z jednym partnerem, unikanie przygodnych 

kontaktów płciowych, stosowanie prezerwatyw). 

 

Ważnym elementem zapobiegania następstwom chorób etiologii wirusowej, przenoszonych 

drogą płciową, są badania cytologiczne szyjki macicy i pochwy u kobiet. Badania te 

umożliwiają wczesne wykrycie zmian przednowotworowych tych narządów, związanych  

z zakażeniem niektórymi typami wirusów brodawek i być może wirusami opryszki zwykłej. 

Ogólne zasady profilaktyki zakażeń HBV oraz HIV wiążą się z zapobieganiem szerzenia się 

tych chorób, które mogą być przenoszone drogą płciową, podobnie jak też ze zwalczaniem 

narkomanii i zalecaniem ostrożności w kontaktach z homoseksualistami (2, 3). 

 

Podstawowymi działaniami zmierzającymi do zapobiegania i zwalczania chorób 

wenerycznych jest wczesne ich wykrywanie i leczenie oraz objęcie opieką lekarską osób 

kontaktujących się z zakażonymi. Walka z tymi chorobami, zwłaszcza kiłą, wykorzystuje 

wyniki okresowych badań środowiskowych osób, wśród których choroby weneryczne 

występują najczęściej bądź stwarzają największe niebezpieczeństwo epidemiologiczne. 

Postępowanie to wiąże się w wielkiej mierze ze zjawiskiem prostytucji i obecnie polega na 

zwalczaniu jej przyczyn. Oprócz ewentualnych okresowych lekarskich oględzin prostytutek, 

uzupełnionych badaniem laboratoryjnym (w celu wykrycia zakażenia kiłą i rzeżączką), tego 

typu kontroli sanitarnej ze względów epidemiologicznych poddawany bywa także personel 

niektórych zakładów pracy (szpitali, żłobków, restauracji itp.), dawcy krwi oraz osoby,  

u których niebezpieczeństwo zakażenia jest szczególnie duże, na przykład narkomani  

 

14

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

i alkoholicy (ze względu na to, że stan zamroczenia, znosząc świadomość i hamulce 

moralne, naraża na zakażenie w sposób specjalny). Systematyczne prowadzenie 

serologicznych badań kobiet w ciąży doprowadziło w praktyce do likwidacji kiły wrodzonej. 

Kiła w Polsce oraz w większości krajów podlega obowiązkowi rejestracji i stanowi 

prawdopodobnie najlepiej udokumentowaną chorobą weneryczną. Przekonująca i fachowo 

realizowana oświata zdrowotna posiada podstawowe znaczenie w zwalczaniu i zapobieganiu 

zakażeniom rzeżączkowym. Podatność na zakażenie dwoinką Neissera jest powszechna  

i jak dotąd brak jest możliwości zwiększenia stanu odporności organizmu na zakażenie tym 

drobnoustrojem (1, 2). 

 

 

2.3. Zakażenie HIV (choroba AIDS) 

 

Wirus upośledzenia odporności człowieka HIV odkryty został w 1983 r. Wyizolowano go  

z hodowli komórek uzyskanych z biopsji węzła chłonnego. Wirus ten jest retrowirusem  

i występuje w formie dwóch typów wykazujących odmienność biologiczną: HIV-1 (najbardziej 

rozpowszechniony na świecie) i HIV-2 (wywołujący zakażenia głównie Afryce Zachodniej,  

a w Europie — w Portugalii). Zakażenie powoduje wystąpienie człowieka zaburzeń 

immunologicznych, które wyrażają się wywołaniem stanu upośledzenia odporności, 

pociągającym z czasem poważne następstwa kliniczne. Wirus HIV zakaża limfocyty T CD

4+

, 

będące komórkami odpowiedzi immunologicznej, jak również inne komórki dysponujące 

receptorem, umożliwiającym wniknięcie wirusa. Zakażony organizm traci zdolność 

uruchamiania skutecznych reakcji obronnych. 

 

Do przeniesienia zakażenia dochodzi na skutek kontaktu z krwią, nasieniem męskim, 

wydzieliną pochwy i macicy, w których obecny jest wirus. Kontakty seksualne 

(homoseksualne i heteroseksualne), przetaczanie krwi i podawanie produktów 

krwiopochodnych, sztuczne zapładnianie, przeszczepianie tkanek i narządów są 

najczęstszymi sposobami umożliwiającymi przeniesienie wirusa. Ważną rolę w pośrednim 

szerzeniu zakażeń pełni używanie zanieczyszczonego krwią sprzętu medycznego  

i niemedycznego. Do zakażenia dochodzić może również w trakcie bezpośredniego kontaktu 

w sposób wertykalny, tj. od zakażonej matki do płodu lub noworodka. 

 

Na zakażenie zawodowe narażony może być też personel medyczny, nieprzestrzegający 

właściwych zasad higieny i bezpieczeństwa w pracy zawodowej. Wrotami zakażenia stają 

się uszkodzenia skóry lub błon śluzowych, niejednokrotnie niedostrzegalne, przez które 

 

15

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

wnika wirus. Źródłem jest człowiek będący rezerwuarem zarazka. Wirus w organizmie 

zakażonego, pozostając w nim aż do śmierci, jest stale obecny w formie inwazyjnej, 

stwarzając groźbę przeniesienia zarazka na innych (2, 3). 

 

Po względnie krótkim okresie wylęgania (trwającym do 10 dni) pojawić się mogą, o ile proces 

chorobowy nie przebiega bezobjawowo, objawy ostrej choroby retrowirusowej (określanej też 

zespołem mononukleozopodobnym — z gorączką, powiększeniem obwodowych węzłów 

chłonnych, osutką, biegunką, zapaleniem gardła, osłabieniem, sennością, bólami  

mięśniowo-stawowymi, objawami neurologicznymi), co jest wynikiem ostrej i pierwotnej 

wiremii, ustępującej zazwyczaj samoistnie w czasie do 2 tygodni. Następnie rozpoczyna się 

okres bezobjawowy, trwający latami, lecz już po 4 do 6 tygodni od czasu wniknięcia wirusa 

do organizmu dokonuje się u zakażonego serokonwersja, tj. pojawiają się przeciwciała 

skierowane przeciwko białkom wirusa. Jest to tzw. okienko serologiczne, czyli okres, jaki 

upływa od zakażenia do wytworzenia przeciwciał anty-HIV, w którym zakażony może już 

przekazywać wirusa innym ze względu na jego gwałtowną replikację. Po dłuższym czasie 

(trwającym latami) u zakażonego rozwijają się objawy, które składają się na stan nabytego 

zespołu upośledzenia immunologicznego AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) — 

jest on zakończeniem procesu zakażenia HIV, doprowadzającym ostatecznie do śmierci (jak 

dotąd choroba nie jest w pełni wyleczalna).  

 

Rozwój pełnoobjawowego AIDS jest poprzedzony chorobowym zespołem 

limfoadenopatycznym i objawami ogólnoustrojowymi, bez jednolitych cech. Z czasem objawy 

nasilają się, wyrażając się gorączką, potliwością, biegunką, utratą masy ciała, osłabieniem 

(stanem określonym jako zespół wyczerpania) oraz otępieniem. Mechanizmy obronne 

zostają tak uszkodzone, że dołączają się objawy wynikające z zaistniałych zakażeń 

oportunistycznych o różnej etiologii (spowodowane mogą być przez wirusy, bakterie, grzyby 

lub pierwotniaki), doprowadzając do wyniszczenia organizmu i stwarzając bezpośrednie 

zagrożenie życia. Ostatecznie, kliniczne objawy AIDS związane są głównie z wystąpieniem 

charakterystycznych dla tej choroby powikłań, na przykład zapalenia płuc, gruźlicy, 

niektórych nowotworów (najczęściej mięsaka Kaposiego i chłoniaków, np. Burkitta), jak 

również różnorakich przewlekłych lub nawracających stanów chorobowych. 

 

Bez względu na to, który z wirusów HIV spowodował zakażenie, przebieg choroby bywa 

podobny, a objawy kliniczne AIDS są analogiczne. Od zakażenia do rozwoju choroby upływa 

średnio 10 lat. Zapobieganie i zwalczanie zakażenia HIV sprowadza się do izolowania 

rezerwuaru zarazka oraz do przecinania dróg jego szerzenia się. W praktyce postępowanie 

 

16

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

to polega na eliminowaniu zakażonych spośród dawców krwi, nasienia, tkanek oraz 

narządów, osób z grupy ryzyka i zakażonych. Służy temu przeprowadzanie wywiadu  

i badanie przedmiotowe dawców, a ostatnim etapem tego postępowania jest poszukiwanie 

obecności przeciwciał anty-HIV w surowicy. Każda osoba, u której stwierdzono 

seropozytywność, winna być potraktowana jako potencjalnie zakaźna (obecność przeciwciał 

nie działa ochronnie). Ostateczną podstawą stwierdzenia zakażenia HIV jest dodatni wynik 

testu potwierdzającego (2, 3). 

 

Umieszczenie chorego na AIDS w szpitalu (na oddziale) zakaźnym izoluje go od otoczenia  

i uniemożliwia bezpośrednie przenoszenie wirusa na inne osoby. Z podobnych powodów 

wymagają izolacji zakażeni HIV — krwawiący lub gdy wykonuje się u nich zabiegi inwazyjne. 

 

Na podkreślenie zasługuje konieczność uzyskania zgody od osoby badanej na wykonywanie 

u niej testu serologicznego, wykrywającego zakażenie HIV oraz obowiązek poinformowania 

zainteresowanego o jego wyniku. Lekarz winien zachować w tajemnicy uzyskane 

wiadomości dotyczące badanego i osób z nim związanych.  

 

Pacjent ma prawo poddać się badaniom anonimowo, lecz lekarz winien uzyskać jego 

akceptację dotyczącą wszystkich podejmowanych działań. Uzyskuje się to w trakcie 

poradnictwa udzielanego przez lekarza zakażonym i ich najbliższym (partnerom 

seksualnym). Nawet gdy wyniki badania wypadną ujemnie, poradnictwo spełniać winno rolę 

ogólną, tj. przekazać zalecenia, mające na celu zmianę zachowań osób z grupy ryzyka  

(np. narkomanów, homoseksualistów). 

 

Światowa Organizacja Zdrowia już w 1987 r. utworzyła odrębną agendę ds. AIDS, mającą na 

celu urzeczywistnianie opracowania światowego programu zapobiegania tej chorobie oraz 

koordynującego programy krajów członkowskich. W 1996 r. zastąpiony został on programem 

Organizacji Narodów Zjednoczonych (realizowany przez 6 zainteresowanych agend), 

obejmującym nie tylko zagadnienie profilaktyki AIDS, ale i opieki nad chorymi oraz 

zakażonymi HIV.  Polsce już w 1985 r. powołany został pełnomocnik Ministra Zdrowia  

i Opieki Społecznej ds. zachorowań na AIDS (wspomagany zespołem doradców). 

Doprowadziło to m.in. do umieszczenia AIDS w wykazie chorób zakaźnych podlegających 

przymusowemu leczeniu (Rozporządzenie Rady Ministrów z 21 października 1986 r. 

zmieniające rozporządzenie w sprawie ustalenia wykazów chorych zakaźnie —  

Dz.U. z 1986 r., nr 40, poz. 197). W 1995 r. Sejm zaakceptował Krajowy Program 

Zapobiegania HIV i Opieki nad Żyjącymi z HIV oraz chorymi na AIDS (lata 1996–1998), który 

 

17

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

scalał wszelkie działania przeciwepidemiczne. Z programu tego wynika między innymi, że 

skuteczne zapobieganie AIDS wymaga zespolenia wysiłku całego społeczeństwa, a nie tylko 

pracowników ochrony zdrowia (2). 

 

W celu uzyskania danych na temat zakażeń HIV prowadzony jest w Polsce zakodowany 

system ich rejestracji. Służy temu specjalny formularz, który po wypełnieniu (przez lekarza 

placówki ochrony zdrowia i kierowników pracowni diagnostycznych, prowadzących badania 

przesiewowe oraz potwierdzające) przekazywany jest właściwej stacji  

sanitarno-epidemiologicznej oraz Państwowemu Zakładowi Higieny w Warszawie (jako 

informacja poufna), a następnie odpowiednim władzom centralnym resortu zdrowia. Również 

zachorowania i zgony z powodu AIDS winny być zgłaszane (na ujednoliconych formularzach 

jako informacja zakodowana i poufna) do właściwych wojewódzkich stacji  

sanitarno-epidemiologicznych. Zachorowania na AIDS podlegają obowiązkowemu 

zgłaszaniu do Światowej Organizacji Zdrowia przez centralne władze resortu zdrowia państw 

członkowskich (2, 3). 

 

 

 

18

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

3. Procesy epidemiczne a stan zdrowia społeczeństwa 

 

 

3.1. Warunki zaistnienia procesu epidemicznego choroby zakaźnej 

 

Choroba zakaźna i pasożytnicza człowieka winna być rozumiana pod względem uzależnień 

biologicznych jako związek organizmu gospodarza z pasożytującym na jego szkodę 

czynnikiem patogennym. Aby proces zakażenia drobnoustrojami lub inwazji pasożytniczej 

dochodził do skutku, a następnie mógł rozprzestrzeniać się, winny być spełnione 

następujące warunki: istnienie rezerwuaru zarazka, funkcjonowanie dróg jego szerzenia się 

oraz obecność organizmu podatnego na działanie patogenu. Warunki te są w zasadzie 

niezmienne, lecz ze względu na swoiste cechy zarazka różnorakie kształtowanie się 

warunków środowiskowych i zmieniający się stan wrażliwości organizmu gospodarza 

podlegać mogą pewnemu zróżnicowaniu. 

 

Źródłem (rezerwuarem) zarazka staje się miejsce jego naturalnego pobytu, tj. rozwoju  

i namnażania się. Zazwyczaj jest nim ustrój chorego człowieka lub zwierzęcia, ale może też 

być nim organizm niewykazujący objawów chorobowych, odgrywający wówczas rolę 

nosiciela czynnika patogennego. Aby doszło do procesu rozprzestrzeniania się patogenu 

muszą zaistnieć warunki, umożliwiające jego przedostawanie się z organizmu będącego 

rezerwuarem do innego, który stanie się kolejnym gospodarzem. Drogi szerzenia się są 

typowe dla określonego rodzaju patogenu i powiązane są z miejscem jego namnażania,  

a zwłaszcza sposobem, w jaki opuszcza on organizm gospodarza. Warunki panujące poza 

organizmem w środowisku, w którym znalazł się patogen, decydują o możliwości jego 

przeżywania. Dokonywanie właściwie przeprowadzanych zabiegów dezynfekcji, dezynsekcji 

i ewentualnie deratyzacji jest w stanie przyczynić się do przerwania procesu szerzenia się 

infekcji chorób zakaźnych i inwazji pasożytniczych (2, 3). 

 

Należy zaznaczyć, że znajomość sposobu szerzenia się patogenów zadecydowała  

o wprowadzeniu powszechnie stosowanego sposobu epidemiologicznej klasyfikacji chorób 

zakaźnych i pasożytniczych. Ostatnim warunkiem, który musi zostać spełniony, aby doszło 

do zachorowań na chorobę zakaźną lub pasożytniczą jest obecność wrażliwego organizmu, 

do którego trafia patogen. Powszechnie obecnie praktykowanym sposobem 

doprowadzającym do przełamania wrażliwości i wytworzenia stanu czynnej odporności 

organizmu są szczepienia ochronne. Dokonuje się ich wtedy, gdy zaistnieją techniczne 

możliwości wyprodukowania szczepionki oraz znajdują one uzasadnienie pod względem 

 

19

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

epidemiologicznym. W bardziej ograniczonym zakresie stosowane bywają surowice lub 

globuliny odpornościowe, zawierające gotowe przeciwciała, które po podaniu stwarzają 

jedynie krótkotrwały stan biernej odporności. Choroby zakaźne w minionych 

dziesięcioleciach decydowały w największej mierze o stanie zdrowia społeczeństwa i były 

główną przyczyną zgonów ludności. Stopniowo jednak zmniejszała się groźba, jaką 

stwarzały choroby zakaźne, tak iż od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku w Polsce 

zaobserwować można wyraźną poprawę sytuacji epidemiologicznej, dotyczącej chorób 

zakaźnych. Przestały zagrażać poprzednio nagminnie występujące choroby, takie jak: 

epidemiczny dur wysypkowy, błonica, choroby weneryczne oraz — w coraz większej mierze 

— choroby zakaźne szerzące się jako zakażenie przez przewód pokarmowy. 

 

Po sukcesach w opanowaniu większości chorób zakaźnych, a nawet wykorzenieniu 

niektórych, zarysowało się niebezpieczeństwo nowych zachorowań do niedawna 

nieznanych. W latach osiemdziesiątych XX w. zaczęto rozpoznawać i rejestrować przypadki 

zespołu nabytego upośledzenia odporności, jak również różnicować typy wirusowego 

zakażenia wątroby i wyodrębniać inne jednostki zakaźne, dotąd nieopisywane (2). 

 

 

3.2. Środowiska i grupy społeczne o zwiększonym ryzyku 

 

Zagrożenia wczesnego wieku rozwojowego 

Człowiek we wczesnym wieku rozwojowym, we wszystkich jego fazach, jest szczególnie 

narażony na niekorzystny wpływ zanieczyszczeń środowiska naturalnego. Dotyczy to 

zwłaszcza małych dzieci. W odniesieniu do tych zagrożeń nie możemy traktować dziecka jak 

„małego dorosłego”. Na każdy kilogram masy ciała dziecka przypada znacznie więcej wypitej 

wody, spożytego pokarmu, wdychanego powietrza, a wraz z tym przyswaja ono 

proporcjonalnie więcej znajdujących się tam ewentualnych zanieczyszczeń. Ponadto 

charakterystyczne dla okresów rozwojowych sposoby zachowań niemowląt i małych dzieci 

powodują większe narażenie na zanieczyszczenie środowiska. I tak, niemowlę i małe 

dziecko poznaje przedmioty metodą „ręka–usta”, co naraża je na większy kontakt z kurzem, 

glebą oraz toksynami zawartymi na przykład w nieatestowanych zabawkach (farbowane 

pluszaki i inne zabawki). Również nawyk zabawy „blisko gruntu” oraz mały wzrost dziecka 

powodują, że wdycha ono więcej kurzu i toksyn w przeliczeniu na masę ciała niż dorosły  

w podobnych warunkach otoczenia. Odnosi się to zwłaszcza do dzieci mieszkających  

w ośrodkach uprzemysłowionych i w pobliżu głównych tras komunikacyjnych, gdzie na 

niższych wysokościach stężenie wielu czynników toksycznych jest większe. Na przykładzie 

 

20

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

ołowiu, który jest najlepiej zbadanym czynnikiem toksycznym, wykazano, że dzieci z terenów 

uprzemysłowionych, gdzie stężenie ołowiu w środowisku jest największe, nawet przy 

poziomie ołowiu we krwi niższym lub zbliżonym do 100 µg/dm

3

 wykazują pewne zaburzenia 

zachowania, obniżenie zdolności koncentracji uwagi i wskaźnika inteligencji, w porównaniu  

z rówieśnikami z terenów mniej zanieczyszczonych tym metalem. Świadczy to o tym, że 

dłuższe przebywanie w środowisku nawet umiarkowanych stężeń ołowiu wpływa 

niekorzystnie na rozwijający się mózg; wykazały to również badania przeprowadzone  

w Polsce wśród dzieci z terenu Legnicko-Głogowskiego Zagłębia Miedziowego (2). 

 

Miejscem zagrożenia może być również najbliższe dziecku środowisko domowe. W wielu 

domach są przechowywane, często w miejscach łatwo dostępnych dzieciom, produkty 

pestycydowe służące do zwalczania insektów, farby zawierające ołów i inne metale ciężkie, 

rozpuszczalniki, lakiery itp. Stanowią one bezpośrednie zagrożenie ostrego zatrucia tymi 

związkami. Żywność pochodząca z upraw na terenach skażonych metalami ciężkimi 

(obszary uprzemysłowione) oraz pestycydami i ich metabolitami (nadmierna chemizacja 

rolnictwa) stanowi również zagrożenie dla zdrowia młodego organizmu. Kumulacja metali 

ciężkich w żywności sprzyja powstawaniu niedoborów innych niezbędnych pierwiastków, 

takich jak: żelazo, magnez, wapń i cynk, natomiast związki pestycydowe zawarte  

w skażonym pożywieniu wykazują działanie neurotoksyczne, hepatotoksyczne, 

kancerogenne oraz blokujące hormony, zwłaszcza tarczycy. Pestycydy przenikają przez 

łożysko do płodu i do pokarmu matki. W badaniach pokarmu matczynego, 

przeprowadzonych w różnych krajach (Francja, Hiszpania, Norwegia, Argentyna) 

stwierdzono obecność wielu pestycydów chloroorganicznych i ich metabolitów. W niektórych 

badanych próbkach stwierdzano nawet przekroczenie ich dziennych dopuszczalnych dawek 

(wg norm WHO). Dotyczyło to pokarmu kobiet mieszkających w okolicach 

uprzemysłowionych, gdzie wykazano skażenie środowiska oraz pokarmu kobiet  

z gospodarstw domowych, w których przeprowadzano wiele zabiegów z użyciem 

pestycydów. Zagrożenie dotyczy więc wszystkich grup wiekowych we wczesnym okresie 

rozwojowym. Można je zmniejszyć przez eliminowanie z diety dziecięcej oraz diety kobiet 

ciężarnych i karmiących produktów pochodzących z nieznanych upraw. Promowanie 

żywności pochodzącej z upraw ekologicznych, specjalnie kontrolowanych i oznakowanych, 

powinno iść w parze z ich odpowiednio przystępną ceną (2, 3). 

 

Wybrane zagadnienia zdrowia kobiet 

Zgodnie z danymi Rocznika Statystycznego 2000 kobiety stanowią 51,4% ogółu ludności 

Polski (106 kobiet na 100 mężczyzn), w miastach — 52,3%, a na wsi — 50,0%. Udział kobiet 

 

21

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

i mężczyzn w populacji zależy od wieku. Wśród najmłodszych — do 2. roku życia — na  

100 chłopców przypadają 94 dziewczynki, w wieku od 3 do 14 lat — 95/100. W wieku od  

15 do 30 lat na 100 mężczyzn jest 96 kobiet, a od 30 do 40 — 98/100. Wśród ludności od  

40. roku życia przeważają kobiety. Wśród osób w wieku od 40 do 45 lat kobiet jest 100,1 na 

100 mężczyzn, w wieku 45–65 lat — 110/100, a powyżej 65 lat już blisko 163 kobiety na  

100 mężczyzn. Dominacja kobiet w populacji w miastach zaczyna się już od wieku 30–34 lat, 

na wsi znacznie później — dopiero od wieku 55–59 lat. 

 

Mniejsza umieralność kobiet niż mężczyzn powoduje, że kobiety żyją dłużej średnio o blisko 

9 lat. Porównując liczbę zgonów z poszczególnych przyczyn można stwierdzić, że niektóre 

częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Spośród ogólnych chorób należą do nich 

zaburzenia wydzielania wewnętrznego, odżywienia i przemiany materii (w tym cukrzyca), 

choroba nadciśnieniowa, choroby naczyń mózgowych i choroby tętnic. Specyficzne to 

oczywiście zgony w przebiegu ciąży, porodu i połogu. Z pozostałych przyczyn częściej 

umierają mężczyźni. Ogółem w Polsce w 1998 r. na 100 tys. ludności zmarło 1062 mężczyzn 

i 885 kobiet. Mniejsza umieralność kobiet nie oznacza, że są one generalnie zdrowsze niż 

mężczyźni, a na pewno nie to, że czują się zdrowsze. Z ogólnopolskiego reprezentacyjnego 

badania stanu zdrowia (Rocznik Statystyczny, 2000) wynika, że 18,4% kobiet ocenia swój 

stan zdrowia jako zły lub bardzo zły, wśród mężczyzn taką ocenę podawało 14,6%. Jest to 

prawdopodobnie odzwierciedleniem nie tylko większej u kobiet niż u mężczyzn tendencji do 

skarżenia się, ale i rzeczywistych różnic stanu zdrowia. Charakterystyczne jest to, że  

u kobiet występuje jednocześnie większa liczba chorób przewlekłych, u mężczyzn — 

mniejsza, ale choroby są poważniejsze. Odpowiedzialność za większość obowiązków 

domowych nadal spoczywa na kobietach, mimo tego, że wiele z nich pracuje zawodowo. 

Powoduje to, że (nie tylko w naszym kraju) kobiety mają o wiele mniej wolnego czasu niż 

mężczyźni i czują się stale zmęczone (np. w Anglii mężczyzna ma tygodniowo ok. 48 godz. 

czasu wolnego, a kobieta tylko 22). W niedawno przeprowadzonych w Instytucie Medycyny 

Pracy w Łodzi badaniach grupy kobiet, reprezentantek różnych zawodów, stwierdzono, że  

w bilansie tygodniowym czas zajmowania się domem jest dłuższy niż czas pracy zawodowej 

o blisko 7 godzin. Takie zaangażowanie pracujących zawodowo mężczyzn w pracę w domu 

jest w naszym kraju sporadyczne (2, 3). 

 

Badania dotyczące skutków zdrowotnych pracy kobiet obejmowały jedynie pracę zawodową. 

Nigdy nie udowodniono jednoznacznie negatywnego wpływu pracy zawodowej kobiet na ich 

stan zdrowia. Przeciwnie, istnieją dane, że populacja pracujących jest zdrowsza niż 

generalna, gdyż pracę zawodową kontynuują osoby zdrowe, a w każdym razie te, których 

 

22

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

stan zdrowia pozwala na to. Rozpatrując rzeczywiste możliwości wykonywania różnych 

rodzajów pracy przez kobiety, uwzględnia się ich odmienności morfologiczne i fizjologiczne, 

powodujące, że ich wrażliwość na czynniki występujące w środowisku, możliwości oraz 

zdolność do pokonywania niektórych obciążeń jest inna niż u mężczyzn. Poziom ochrony 

zdrowia kobiet i mężczyzn musi być jednakże jednakowy, dlatego w niektórych przypadkach 

istnieje konieczność tworzenia innych normatywów higienicznych dla kobiet i mężczyzn. 

Kobiety i mężczyźni zazwyczaj różnią się wzrostem, choć oczywiście są wśród obu pici 

osoby o takich samych rozmiarach ciała. Przeciętna kobieta jest takiego wzrostu jak 5% 

mężczyzn uszeregowanych według wzrostu, zaś przeciętny mężczyzna takiego wzrostu jak 

5% uszeregowanych w ten sam sposób kobiet. Inne są również proporcje ciała kobiecego  

i męskiego — kobiety maja względnie mniejsze stopy, szczuplejsze ramiona, za to bardziej 

rozłożyste biodra, szerszą miednicę i większą ruchomość stawów. Te różnice rozmiarów 

ciała mogą być u kobiet powodem dolegliwości ze strony układu ruchu w sytuacji, gdy 

pracują one na stanowiskach lub posługują się narzędziami konstruowanymi na miarę 

mężczyzn. Różnice masy ciała kobiet i mężczyzn są mniej wyraźne — ocenia się, że istnieje 

25% szans na to, by znaleźć kobietę cięższą od mężczyzny. Kobiety mają więcej tkanki 

tłuszczowej niż mężczyźni (kobiety średnio 25%, mężczyźni 18%), zaś względnie mniejszą 

masę mięśni. Z tym związana jest gorsza tolerancja stresu termicznego u kobiet, choć 

większa grubość podskórnej tkanki tłuszczowej u kobiet niż u mężczyzn stanowi lepszą 

warstwę izolacyjną. Mimo tego kobiety nie wykazują lepszych właściwości 

termoregulacyjnych od mężczyzn, gdyż mniejsza jest u nich produkcja ciepła 

metabolicznego, co jest wynikiem mniejszej aktywnej masy ciała (2). Większa ilość tkanki 

tłuszczowej sprawia, że kobiety są bardziej wrażliwe na substancje chemiczne 

rozpuszczalne i deponowane w tłuszczach (np. na rozpuszczalniki organiczne). Stwierdzono, 

porównując neurobehawioralne skutki narażenia na rozpuszczalniki u kobiet i mężczyzn, że 

różnice w porównaniu z osobami nienarażonymi są większe u kobiet niż u mężczyzn, mimo 

że nie zatrudniano kobiet w warunkach istotnego narażenia. U kobiet narażonych na 

rozpuszczalniki większemu uszkodzeniu ulegają funkcje umysłowe i motoryczne,  

u mężczyzn pojawia się więcej subiektywnych dolegliwości. 

 

W organizmie kobiet mniejsza jest niż u mężczyzn całkowita ilość wody pozakomórkowej  

i wewnątrzkomórkowej, mniejsza całkowita objętość krwi i objętość osocza. W sytuacji, gdy 

przeciętny mężczyzna i przeciętna kobieta eksponowani będą na takie same stężenia 

ksenobiotyków rozpuszczalnych w wodzie, okaże się, że w płynach ustrojowych kobiety 

będzie ono większe. Dla narażenia zawodowego istotne znaczenie ma również szybkość  

i rozmiar absorpcji przezskórnej. Jej wielkość zależy od powierzchni ciała, a ponieważ jest 

 

23

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

ona mniejsza u kobiet — przezskórna absorpcja może być u nich mniejsza niż u mężczyzn 

(2). 

 

Rzeczywista siła różnych grup mięśni kobiet stanowi od 50% do 80% wartości stwierdzanych 

u mężczyzn. Szczególnie duże różnice dotyczą siły kończyn górnych, zwłaszcza ramion. Ma 

to duże znaczenie dla możliwości przenoszenia ciężkich przedmiotów. Mniejsza siła 

mięśniowa kobiet jest rekompensowana w pewnym stopniu większą wytrzymałością, 

zwłaszcza na wysiłek statyczny. Wytłumaczeniem może być względnie lepsze u kobiet 

unaczynienie mięśni (taka sama liczba naczyń przy mniejszej masie mięśniowej). Różnice 

siły mięśniowej kobiet i mężczyzn mogą być jedną z rozważanych przyczyn częstszego 

występowania dolegliwości i uszkodzeń układu ruchu u kobiet. Większość dolegliwości 

stwierdza się wówczas, gdy podczas pracy wymagane jest używanie maksymalnych sił. 

Jeżeli czynności wymagają rozwijania umiarkowanej siły lub powtarzających się wysiłków 

statycznych, dolegliwości u kobiet są rzadsze niż u mężczyzn. Różnice częstości 

występowania dolegliwości w okolicy lędźwiowo-krzyżowej są minimalne, z lekką przewagą 

mężczyzn, natomiast różnice dotyczące innych odcinków układu ruchu są większe, przy 

czym przewaga jest po stronie kobiet (2). 

 

Możliwości wysiłkowe kobiet i mężczyzn są zróżnicowane w dużym stopniu. Maksymalne 

możliwości zużycia tlenu — VO

2

max (syntetyczna miara możliwości wysiłkowych) są u kobiet 

w każdej grupie wiekowej o około 30% mniejsze niż u mężczyzn. Przyczyny tych różnic są 

wielorakie. Najważniejsze to różnice masy ciała ogółem i masy mięsni, ale także mniejsze 

serce, mniejsza objętość wyrzutowa i pojemność minutowa serca, mniejsza objętość krwi 

krążącej, mniejsza liczba krwinek czerwonych i mniejsza zawartość hemoglobiny  

w krwinkach. Analizując bezwzględne wartości maksymalnego zużycia tlenu można 

stwierdzić, że istnieje duża zmienność międzyosobnicza, a skrajne wartości VO

2

max kobiet  

i mężczyzn pokrywają się. Poziom VO

2

max (poziom wydolności fizycznej) określa, jak ciężką 

pracę można wykonać bez zmęczenia. Powszechnie przyjmuje się, że granicą obciążenia 

akceptowanego dla codziennie wykonywanej pracy ciągłej jest 30% maksymalnych 

możliwości, zaś dla pracy wykonywanej z przerwami — 50%. Wobec przeciętnie niższego  

u kobiet maksymalnego zużycia tlenu racjonalna jest przyjęta powszechnie klasyfikacja 

ciężkości, wyznaczająca granice pracy lekkiej, średniociężkiej, ciężkiej i bardzo ciężkiej na 

niższym poziomie dla kobiet niż dla mężczyzn (2). 

 

 

 

 

24

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

 

Tabela 1. Klasyfikacja ciężkości pracy dla kobiet i mężczyzn 

 

Mężczyźni Kobiety 

Klasa ciężkości 

Kcal/8h pracy 

kcal/8h pracy 

kcal/8h pracy 

kcal/8h pracy 

Bardzo lekka 

Do 300 

do 1250 

do 200 

do 840 

Lekka 300–800 

1250–3350 

200–700 

840–2900 

Średnio ciężka 800–1500 3350–6300 

700–1000 

2900–4200 

Ciężka 1500–2000 

6300–8400 

1000–1200 

4200–5000 

Bardzo ciężka 

Ponad 2000 

ponad 8400 

ponad 1200 

ponad 5000 

 

Źródło: Indulski, Jethon, Dawydzik, 2000: 290. 

 

 

Zagrożenia późnego wieku rozwojowego (gerontologiczne) 

Pojęcie późny wiek rozwojowy nie jest określeniem ścisłym, w podręczniku ma charakter 

umowny jako tytuł jednego z rozdziałów dotyczących faz życia. Z fizjologicznego punktu 

widzenia życie człowieka składa się z trzech okresów: 

— okresu dzieciństwa i młodości, w którym organizm rozwija się, wielkość i funkcje 

narządów wzrastają, procesy anaboliczne przeważają nad procesami katabolicznymi; 

trwa on od urodzenia do około 25. roku życia; 

— okresu równowagi między procesami rozwoju i inwolucji — trwa od około 25. do około  

35. roku życia, jest więc znacznie krótszy od powszechnie przyjętego określenia wiek 

średni; 

— okresu przewagi procesów katabolicznych nad anabolicznymi, ze stopniowym nasilaniem 

się procesów inwolucyjnych, który można określić nazwą starzenia się. Okres ten 

rozpoczyna się już w wieku około 35 lat i trwa do końca życia. Nie jest on jednak 

równoznaczny z określeniem starość, która potocznie określa znacznie późniejszą, 

końcową fazę życia. 

 

Starzenie się jest naturalnym, długotrwałym i nieodwracalnym procesem fizjologicznym, 

zachodzącym w osobniczym rozwoju żywych organizmów, w tym także człowieka. Starzenie 

ma więc charakter dynamiczny, przebiega w czasie, może ulegać przyspieszaniu lub 

zwalnianiu. Proces starzenia ma złożone uwarunkowania genetycznej biologiczne  

i środowiskowe. 

 

Starość ma charakter statyczny, w dużym stopniu jest pojęciem umownym, oznacza późny 

okres życia i nieuchronnie kończy się śmiercią. Jako początek starości w zastosowaniu do 

 

25

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

badań biologicznych i medycznych przyjmuje się 60. lub 65. rok życia (zarówno dla 

mężczyzn, jak i kobiet), natomiast w badaniach socjologicznych i demograficznych początek 

starości jest utożsamiany z wiekiem emerytalnym (w Polsce — 60. rok życia dla kobiet  

i 65. rok życia dla mężczyzn) (2). 

 

Mówiąc o wieku, zazwyczaj odnosimy się do liczby przeżytych lat lub roku urodzenia, 

pomijając jakby proces rozwoju i starzenia się. Tak pojęty wiek nazywa się wiekiem 

chronologicznym (metrykalnym, kalendarzowym). Osoby w tym samym wieku 

chronologicznym mogą jednak różnić się od siebie pod względem stanu zdrowia, sprawności 

oraz zaawansowania procesów starzenia. Za pomocą odpowiednich testów można ocenić 

zaawansowanie procesów starzenia i w ten sposób ustalić wiek biologiczny albo też — 

stosując odpowiednie testy sprawnościowe — określić wiek czynnościowy. W ten sposób 

uwidacznia się różnica między wiekiem chronologicznym (data urodzenia), wiekiem 

biologicznym (zaawansowanie starzenia) oraz wiekiem czynnościowym (ocena stopnia utraty 

sprawności). 

 

Procesy starzenia przebiegają u różnych osób z różną prędkością, dlatego wyróżniamy trzy 

typy starzenia: 

—  starzenie fizjologiczne (prawidłowe), w którym wiek chronologiczny jest zgodny z wiekiem 

biologicznym, 

—  starzenie przedwczesne (patologiczne), gdy wiek biologiczny lub czynnościowy jest 

bardziej zaawansowany niż wynika to z wieku chronologicznego, 

—  starzenie opóźnione, charakteryzujące się małym zaawansowaniem procesów starzenia 

w stosunku do wieku chronologicznego (2, 3). 

 

W gerontologii stosuje się także inne typologie starzenia. Jedną z nich jest podział starzenia, 

który zaproponowali Rowe i Kahn: starzenie zwyczajne (usual ageing), patologiczne 

(impaired) i pomyślne (successful) (2). Starzenie pomyślne (wg Bień) określane jest jako 

najbardziej optymalne z możliwych przebiegów starzenia, wolne od patologii, a także 

kształtowane pozytywnie przez uwarunkowania zewnętrzne o minimalnych deficytach 

fizjologicznych, psychologicznych, społecznych, przypisywanych wiekowi chronologicznemu 

(2). 

 

Istnieje dwustronny związek wzajemnego ujemnego oddziaływania starzenia i chorób. 

Starzenie zwiększa ryzyko niepomyślnego przebiegu chorób, pogarsza rokowanie dotyczące 

 

26

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

wyleczenia i życia. Z kolei choroby zwiększają ryzyko niepomyślnego przebiegu starzenia, co 

przedstawia poniższa rycina. 

 

 

Starzenie

Choroba

+++

 

Rysunek 1. Dodatnie sprzężenie zwrotne: starzenie–choroba 

Źródło: Indulski, Jethon, Dawydzik, 2000: 300. 

 

 

Tak więc zaawansowanie wieku starszego oraz procesów starzenia jest istotnym czynnikiem 

ryzyka, pogarszającym przebieg i rokowanie wielu stanów chorobowych. W każdym 

przypadku, dotyczącym pacjenta w starszym wieku, lekarze powinni rozważyć ryzyko 

związane z wiekiem i wziąć je pod uwagę przy wyborze sposobu postępowania (2). 

 

Profilaktyka starzenia 

Obecnie każdy człowiek żyjący w Europie ma wysokie prawdopodobieństwo przekroczenia 

wieku 65 lat i dalszego wieloletniego życia w okresie starości, jest więc sprawą wielkiej wagi, 

aby oczekująca go starość była jak najzdrowsza i spędzana w jak najlepszej kondycji. Coraz 

istotniejsze jest więc odpowiednie przygotowanie ludzi w średnim wieku do wejścia w wiek 

starszy, czyli właściwa profilaktyka starzenia (profilaktyka geriatryczna). 

 

Starość nie jest chorobą, a profilaktyka geriatryczna nie ma na celu zapobiegania starości 

jako takiej. Celem jej jest ochrona zdrowia starego człowieka, zapobieganie przedwczesnej  

i patologicznej starości oraz niedołęstwu starczemu. 

 

Działania profilaktyczne należy rozpocząć już w wieku średnim, tak aby w kalendarzową 

starość wejść w jak najlepszym stanie zdrowia, z wyrobionymi nawykami zdrowego styku 

życia. Zalecenia profilaktyki geriatrycznej mają niewielką wartość dla osób w późnej starości, 

gdy już zaszły te wszystkie zmiany i okoliczności, które determinują patologiczne starzenie 

(2, 3). Profilaktykę starzenia dzieli się na pierwotną i wtórną. Pierwotna profilaktyka 

geriatryczna ma na celu opóźnienie w czasie procesu starzenia, ukierunkowana jest na ludzi 

zdrowych, szczególnie zagrożonych przedwczesnym starzeniem. Wtórna profilaktyka 

 

27

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

geriatryczna ma za zadanie zapobieganie zniedołężnieniu starczemu. Przedmiotem jej są 

ludzie starzy, obarczeni chorobami i na te choroby jest ukierunkowana. 

 

Ważną rolę w prewencji geriatrycznej pełni oświata zdrowotna, która powinna uwzględniać 

swoiste problemy związane ze starszym wiekiem, przygotowywać do starości, a także 

pomagać w wyrobieniu nawyków prozdrowotnych, zapobiegających szybkiemu 

postępowaniu starzenia. Wiele jest elementów profilaktyki starzenia, na które chcielibyśmy 

zwrócić uwagę, a mianowicie: 

— higienizacja życia,  

— odżywianie, 

— aktywność ruchowa, 

— aktywność środowiskowa. 

 

Zarówno w lecznictwie otwartym, jak i w zamkniętym, ludzie starzy stanowią przeważającą 

grupę pacjentów wszystkich specjalności medycznych (z wyjątkiem pediatrii i położnictwa). 

Wynika stąd konieczność zaadaptowania struktur opieki zdrowotnej do potrzeb ludzi starych 

jako głównych konsumentów świadczeń medycznych (2, 3). 

 

Właściwą placówką dla sprawowania podstawowej opieki zdrowotnej nad ludźmi starymi jest 

gabinet lekarza rodzinnego, wyszkolonego w zakresie odmienności postępowania  

z pacjentami w starszym wieku. Lekarz rodzinny powinien być „geriatrą pierwszej linii”, 

dobrze znającym sytuację środowiskową (rodzinną, warunki bytowe) pacjenta. Dostęp 

starszego człowieka do lekarza rodzinnego powinien być łatwy zarówno w przypadku 

konieczności uzyskania porady ambulatoryjnej, jak i lekarskiej porady domowej. Lokalizacja 

gabinetu lekarza rodzinnego nie powinna stwarzać barier architektonicznych, utrudniających 

dotarcie do niego starszego, niesprawnego człowieka. 

 

W wielu krajach centralną postacią w organizowaniu opieki zdrowotnej nad człowiekiem 

starym w jego środowisku jest pielęgniarka, zaś częstość odwiedzin pielęgniarskich  

w domach starszych pacjentów przewyższa liczbę wizyt lekarskich. W Polsce sytuacja 

przedstawia się odmiennie: liczba domowych porad lekarskich przekracza znacznie liczbę 

odwiedzin pielęgniarki środowiskowej. Pielęgniarka wypełnia ważne zadania zarówno  

w przypadku osób starszych, zdrowych i sprawnych (pomoc w utrzymaniu zdrowia i kondycji 

fizycznej — funkcja edukatorki zdrowotnej), jak i w przypadku wystąpienia ostrego 

zachorowania, choroby przewlekłej lub stanów terminalnych. Większe uczestnictwo 

personelu pielęgniarskiego w środowiskowej opiece nad człowiekiem starym obniżałoby 

 

28

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

ogólne koszty opieki zdrowotnej i mogłoby poprawić jakość tej opieki. Z uwagi na częstość 

występowania różnego rodzaju zaburzeń psychicznych (w tym demencji, depresji) ważne 

jest także zorganizowanie na szczeblu opieki podstawowej środowiskowej opieki 

psychogeriatrycznej (2). 

 

Choroby wieku starszego, zarówno ze względu na trudności diagnostyczne, jak i na mniej 

pomyślny przebieg, wymagają najczęściej odpowiedniego leczenia specjalistycznego. 

Przykładem może być cukrzyca w stadium niewydolności wielonarządowej, wymagająca 

insulinoterapii, która powinna być prowadzona w specjalistycznych gabinetach 

diabetologicznych lub przewlekła niewydolność krążenia w przebiegu choroby 

niedokrwiennej, wymagająca szczególnej terapii.  

 

 

Medycyna

geriatyczna

Geriatria

Medycyna specjalistyczna

Medycyna ogólna

Profilaktyka

60

70

80

 

Rysunek 2. Miejsce geriatrii w opiece zdrowotnej nad ludźmi starymi 

Źródło: Indulski, Jethon, Dawydzik, 2000:  313. 

 

 

W przypadku lecznictwa zamkniętego istnieje potrzeba organizowania oddziałów 

geriatrycznych, ukierunkowanych na ocenę przebiegu starzenia i usprawnianie osób starych 

po przebytej ostrej chorobie, leczonej wcześniej w innym oddziale szpitalnym. W swoim 

założeniu zatem nie powinny być to oddziały dla przewlekle chorych, a oddziały diagnostyki  

i rehabilitacji geriatrycznej. Oddziały geriatryczne szpitali powinny dysponować liczniejszym 

personelem pielęgniarskim oraz być wyposażone w odpowiedni sprzęt inwalidzki ze względu 

na ograniczoną sprawność pacjentów. 

 

 

29

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Pacjenci w starszym wieku, którzy nie rokują szybkiej poprawy stanu zdrowia, powinni być 

przyjmowani do zakładów lub oddziałów pielęgnacyjno-opiekuńczych. Z placówek tych,  

w których przez kilka miesięcy można kontynuować usprawnianie, osoby starsze powinny 

wracać do domu odpowiednio zaadaptowanego do ich stanu zdrowia i sprawności lub być 

kierowane do domów pomocy społecznej, jeżeli nie istnieje możliwość zapewnienia im 

odpowiednich warunków bytowania w środowisku własnym (2). 

 

 

30

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

4. Działania edukacyjno-promocyjne w zdrowiu publicznym 

 

 

Edukacja zdrowotna 

W sytuacji, gdy na gruncie zdrowia publicznego mówi się o edukacji zdrowotnej, ma się  

z reguły na uwadze realizowane w różnych formach intencjonalne przekazy informacyjne, 

adresowane do różnych grup ludzi, a także poszczególnych jednostek, których 

bezpośrednim celem jest głównie prozdrowotne uformowanie ich świadomości. Zakłada się 

równocześnie, że przekazywane treści powinny prowadzić do realizowania przez ich 

adresatów takich zachowań (stylów życia), które będą służyć utrzymaniu, umocnieniu lub 

przywróceniu ich zdrowia — stanowi to ostateczny cel edukacji zdrowotnej. 

 

U podłoża edukacji zdrowotnej leżą dwa założenia: 

1)  zdrowie jednostek i w konsekwencji również złożonych z nich zbiorowości jest w istotny 

sposób warunkowane przez zachowania osobnicze, 

2) zachowania te można prozdrowotnie kształtować przez oddziaływania edukacyjne.  

 

Przyjmuje się szacunkowo, że w warunkach współczesnych, wysoko rozwiniętych 

społeczeństw udział zachowań zdrowotnych w zdrowiu kształtuje się na poziomie ponad 

50%. Założenie drugie natomiast potwierdziła wieloletnia praktyka zdrowotnych programów 

interwencyjno-promocyjnych, szczególnie w takich krajach, jak Stany Zjednoczone, Kanada, 

Australia czy Finlandia. Realizowane w ich ramach programy edukacyjne przyniosły bardzo 

pozytywne efekty w postaci skokowych zmian wskaźników zdrowotnych w tych 

społeczeństwach (2). 

 

Znaczenie edukacji zdrowotnej dla stanu zdrowia ludzi dostrzegała już medycyna klasycznej 

Grecji. Przypomnijmy, że medycyna ta nastawiona była w pierwszym rzędzie na prewencję, 

a nie na leczenie. Lekarz miał tu być przede wszystkim „stróżem zdrowia”, a dopiero na 

dalszym planie ratownikiem w sytuacji choroby. W związku z tym jego głównym zadaniem 

było dostarczanie wskazówek, jak należy postępować, aby jak najdłużej zachować zdrowie. 

Ten dział medycyny nazwano higieną (patronowała jej bogini Higieja), a jej przedmiotem była 

„dieta”, co u Greków oznaczało po prostu służący zdrowiu tryb życia człowieka. 

 

Pierwsze formalne instytucje, których zadaniem było realizowanie w skali społecznej działań 

zdrowotno-edukacyjnych, powstały w początkach XX w. w Stanach Zjednoczonych. 

Podobnie stosunkowo wcześnie podjęto formalną regulacje omawianej sfery w Wielkiej 

 

31

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Brytanii, gdzie już w 1927 r. powołano Centralną Radę ds. Edukacji Zdrowotnej. Początkowo 

edukacja zdrowotna funkcjonowała jako samodzielna dziedzina działań na rzecz zdrowia 

społecznego. Od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, a w szczególności od 

startu w 1972 r. programu promocji zdrowia w Północnej Karelii (Finlandia) oraz podjęcia  

w Kanadzie realizacji pierwszego w świecie narodowego programu promocji zdrowia (co 

nastąpiło w 1974 r. wraz z opublikowaniem słynnego raportu Lalonde’a: Nowa perspektywa 

zdrowia Kanadyjczyków), edukacja zdrowotna zaczęła coraz częściej funkcjonować jako 

integralna część szerszych programów prozdrowotnych, określanych mianem programów 

promocji zdrowia (2). 

 

Aktualnie edukacja zdrowotna jest uwzględniana praktycznie we wszystkich programach 

zdrowotnych, realizowanych na różnych poziomach życia społecznego, a więc poczynając 

od rodziny, przez szkołę, zakłady pracy i miasta, a na regionach, społeczeństwach 

globalnych kończąc. Ważną rolę w dziedzinie rozwoju i funkcjonowania edukacji zdrowotnej 

pełnią specjalnie jej poświęcone towarzystwa naukowe o zasięgu międzynarodowym  

i krajowym. Jeśli chodzi o te pierwsze, to należy wymienić Międzynarodową Unię Edukacji 

Zdrowotnej oraz Międzynarodową Unię Promocji Zdrowia i Edukacji. W Polsce funkcjonuje 

Polskie Towarzystwo Oświaty Zdrowotnej. 

 

Pojęcie edukacji zdrowotnej 

Propozycji zdefiniowania edukacji zdrowotnej jest bardzo wiele. Zdecydowana większość 

zgodna jest w trzech podstawowych punktach, a mianowicie: 

1) są to działania zaplanowane czy co najmniej zamierzone, 

2) są adresowane do zbiorowości lub jednostek, 

3)  ich celem jest nauczenie i skłonienie do podejmowania określonych zachowań służących 

zdrowiu. 

 

Działania te polegają przede wszystkim, choć nie wyłącznie, na operowaniu informacją, czyli 

— jak to najogólniej definiuje się na gruncie filozofii — wiedzą używaną w celu podjęcia 

skutecznego działania. Wzorcowym przykładem tego rodzaju definicji jest niezwykle 

lakoniczna propozycja definicyjna znanego kanadyjskiego teoretyka promocji zdrowia  

L. W. Greena, która mówi, że edukacja zdrowotna to zespół zaplanowanych przedsięwzięć 

uczących, które mają ułatwić podjęcie dobrowolnych działań sprzyjających zdrowiu (2). 

 

W kontekście przeprowadzonej analizy ostateczna definicja edukacji zdrowotnej 

przedstawiałaby się następująco: edukacja zdrowotna to działania, głównie informacyjne, 

 

32

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

których bezpośrednim celem jest ukształtowanie sprzyjających zdrowiu przekonań, 

motywacji i umiejętności, a co za tym idzie — zdrowotnych postaw jednostki, które  

w odpowiednich warunkach powinny prowadzić do realizacji zachowań służących zdrowiu. 

 

Jak widać z przyjętej definicji, kluczowym pojęciem w analizie edukacji zdrowotnej jest 

pojęcie zachowań zdrowotnych. Przez termin ten proponuję tu rozumieć takie zachowania, 

które na gruncie aktualnego stanu wiedzy medycznej mogą pociągać za sobą negatywne lub 

pozytywne skutki dla zdrowia osoby, która je realizuje. Zdrowotny efekt zachowań, jak 

stwierdziliśmy w definicji, może mieć charakter pozytywny lub negatywny. Dotychczas 

zidentyfikowano około 20 zachowań, które wywierają istotny wpływ na zdrowie. Czołówkę tej 

listy stanowią: sposób odżywiania się oraz palenie tytoniu, a także picie alkoholu, aktywność 

fizyczna, zachowania seksualne oraz sposoby korzystania z opieki medycznej. Bardzo 

często wymienia się tu również stres, chociaż, ściśle rzecz biorąc, nie jest to zachowanie, 

lecz stan psychiczny stanowiący reakcję na różne bodźce — stresory (2). 

 

Adresaci edukacji zdrowotnej 

Osoby, do których może być kierowana edukacja zdrowotna, charakteryzują się pewnymi 

cechami, co powoduje, że odmienne są ich obiektywne i subiektywne postrzegane potrzeby 

edukacyjne. Różnicujące cechy, o których mowa, to przede wszystkim: stan zdrowia (osoby 

zdrowe, osoby z grup wysokiego ryzyka zdrowotnego, osoby chore, osoby wyleczone), płeć 

oraz wiek(dorośli, w tym: osoby starsze, a następnie: dzieci i młodzież). 

 

Środki przenoszenia zdrowotnego przekazu edukacyjnego 

Środki, czyli media, za pomocą których przenoszone są do adresatów treści edukacyjne 

dotyczące zdrowia, maja różnorodny charakter. Ze względu na rodzaj użytych środków 

zdrowotne przekazy edukacyjne można podzielić na dwie kategorie, a mianowicie: przekazy 

bezpośrednie i pośrednie. W pierwszym chodzi o sytuację, gdy przekaz przenoszony jest 

głównie przez żywe słowo edukatora zdrowotnego — tak dzieje się w relacji lekarz–pacjent. 

W przypadku przekazu pośredniego między nadawcą przekazu a jego odbiorcą pośredniczą 

jakieś techniczne nośniki informacji. Z reguły są to tzw. środki komunikacji masowej: książki, 

broszury, kasety magnetofonowe, filmy, napisy na billboardach, reklamy, Internet. 

 

Analiza problemu prozdrowotnych przekształceń zachowań zdrowotnych sytuuje się często 

w ramach pola pojęciowego określanego triadą terminologiczną: wiedzieć–chcieć–móc (2). 

 

 

 

33

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Promocja zdrowia 

Promocja zdrowia stanowi dziś jedną z podstawowych — jeśli nie wiodącą — strategii 

interwencyjnych w zdrowiu publicznym. Znajduje to swoje odbicie zarówno w strukturze 

problemowej zdrowia publicznego, rozumianego jako określona dyscyplina naukowa, jak  

i w strukturze podejmowanych w jego ramach działań praktycznych. Promocje zdrowia jako 

istotny problem zdrowia publicznego uwzględniają wszystkie liczące się definicje tego 

terminu, poczynając od mającej 80 lat definicji klasyka zdrowia publicznego  

C. E. A. Winslowa, a kończąc na pochodzącej z 1952 r. definicji firmowanej przez WHO. Dla 

ilustracji zacytujemy definicję WHO: „Zdrowie publiczne jest to nauka i umiejętność 

zapobiegania chorobie, przedłużania życia i promowania zdrowia poprzez zorganizowane 

wysiłki społeczeństwa” (4). 

 

Praktyczne zastosowanie koncepcji działań promujących zdrowie, choć jeszcze bez 

szerokiego teoretycznego uzasadnienia, podjęto na początku lat sześćdziesiątych w Stanach 

zjednoczonych. Nakierowane one były na zahamowanie rozwoju epidemii chorób układu 

krążenia. Działania te zaczęły przynosić efekty sukcesywnie, poczynając od połowy lat 

sześćdziesiątych, jednak prawdziwymi kamieniami milowymi w tym procesie były: fiński 

program w Karelii Północnej, poświecony również chorobom układu krążenia, który 

wystartował w 1972 r. oraz kanadyjski program zdrowia, zainicjowany słynnym raportem 

firmowanym przez ówczesnego ministra zdrowia Kanady M. Lalonde’a pt. Nowa 

perspektywa zdrowia Kanadyjczyków z 1974 r. W pięć lat później, w 1979 r., podobny 

program pod nazwą Zdrowy naród opracowali amerykanie. Promocja zdrowia stała się 

główną osią polityki zdrowotnej realizowanej przez Światową Organizację Zdrowia. Polityka 

ta przejawia się przede wszystkim w podejmowanych inicjatywach realizacji programów 

zdrowotnych w skali ogólnoświatowej i regionalnej, w których przedsięwzięcia promocyjne 

pełnią rolę wiodącą. Najważniejszą rangę wśród nich miał program Zdrowie dla wszystkich 

do 2000 roku realizowany w latach 1985–2000.Obecnie opracowano jego kontynuację pod 

nazwą Zdrowie dla wszystkich w XXI w. Programy te są uchwalane przez wszystkie kraje 

WHO na Światowych Zgromadzeniach Zdrowia i w związku z tym traktowane są przez 

zainteresowane państwa jako obligatoryjne wytyczne do działania (2, 4). 

 

Światowa Organizacja Zdrowia pełni poza tym jeszcze inną istotną funkcję, gdy chodzi  

o eksponowanie promocji zdrowia jako priorytetowej dziś formy działania na rzecz 

utrzymania i rozwoju zdrowia. Jest mianowicie organizatorem światowych konferencji 

poświęconych promocji zdrowia. Dotąd odbyły się cztery konferencje tego rodzaju, 

najbardziej znana wśród nich miała miejsce 1986 r. w Ottawie (tzw. Karta Ottawska). Kolejne 

 

34

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

konferencje z tego cyklu odbyły się w 1988 w Adelajdzie (Australia), w 1991 r. w Sundsvall 

(Szwecja), 1997 r. w Dżakarcie (Indonezja). 

 

Pojęcie promocji zdrowia 

Istnieją dwie główne tradycje definiowania promocji zdrowia. Jedna, chronologicznie 

pierwsza, wywodzi się z raportu Lalonde’a i najbardziej została rozwinięta — teoretycznie  

i praktycznie — w Stanach Zjednoczonych; druga ma natomiast swoje korzenie w Karcie 

Ottawskiej. Generalnie rzecz ujmując, pierwsza tradycja ogranicza promocję zdrowia do 

działań, których celem bezpośrednim jest uzyskanie prozdrowotnego uformowania 

zachowań ludzkich, obszarem oddziaływań promocyjnych drugiej są zaś nie tylko 

zachowania ludzi, lecz również ich najszerzej rozumiane środowisko życiowe.  

 

Definicja promocji zdrowia zawarta w Karcie Ottawskiej jest szeroko znana i uznana. Brzmi 

ona następująco: „Promocja zdrowia jest to proces umożliwiający ludziom zwiększenie 

kontroli nad swoim zdrowiem i polepszenie go”. W tekście karty znalazł się zapis, w którym  

w taki właśnie sposób skonkretyzowano tę kwestię. Brzmi on następująco: „czynniki 

polityczne, ekonomiczne, społeczne, kulturalne, środowiskowe, behawioralne i biologiczne 

mogą sprzyjać zdrowiu albo mu szkodzić. Działania promujące zdrowie są nakierowane na 

to, by czynniki te ukształtować w taki sposób, aby one były korzystne dla zdrowia” (2, 4). 

 

Programy promocji zdrowia 

Promocja zdrowia jako działalność celowa jest, a w każdym razie powinna być, realizowana 

w sposób zaplanowany i zorganizowany. Organizacyjną formę, w ramach której realizowane 

są działania promujące zdrowie, stanowią programy promocji zdrowia. Są to zaplanowane, 

ze względu na założone do osiągnięcia cele zdrowotne, zespoły działań promujące zdrowie. 

Można wyodrębnić szereg typów programów promocji zdrowia. Zwrócimy uwagę na pięć 

tego rodzaju typologii. Najpierw, biorąc pod uwagę sam charakter działań, które dominują  

w programie, można wyróżnić w szczególności: programy edukacyjne i programy medyczne. 

W pierwszym przypadku głównym środkiem oddziaływania promocyjnego jest edukacja,  

w drugim — medyczne działania prewencyjne. Mogą też występować programy mieszane 

pod omawianym względem, tzn. edukacyjno-medyczne (2, 4). 

 

Główne zasady realizacji programów promocji zdrowia 

Światowa Organizacja Zdrowia sformułowała pięć generalnych zasad, które powinny być 

przestrzegane w procesie realizacji promocji zdrowia, by przyniosła ona założone efekty 

zdrowotne. Programy promocyjne powinny: 

 

35

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

1) być adresowane możliwie do wszystkich grup, składających się na zbiorowość, do której 

skierowany jest program, 

2) być ukierunkowane na główne, występujące w niej zagrożenia zdrowia, 

3)  łączyć różne metody i podejścia, gdy chodzi o sposób realizowania założonych celów 

programu, 

4) włączać członków zbiorowości do aktywnego uczestnictwa w planowaniu i wdrażaniu 

programu 

5) być traktowane jako integralna część całego życia zbiorowości, a nie głównie czy 

wyłącznie jako działalność czysto medyczna (2, 4). 

 

Zapobiegawczy nadzór sanitarny w zdrowiu publicznym 

Państwowa Inspekcja Sanitarna jest ustawowo powołana do nadzoru i kontroli przepisów  

z zakresu higieny pracy i warunków środowiska pracy, higieny środowiska, higieny 

radiacyjnej, higieny żywności i żywienia, higieny szkolnej i warunków w zakładach nauczania 

i wychowania, higieny warunków sanitarnych w zakładach opieki zdrowotnej i innych. Istotną 

rolę w tym procesie spełnia sanitarny nadzór zapobiegawczy, prowadzący działalność 

profilaktyczną w ochronie zdrowia, polegającą m.in. na opiniowaniu pod względem  

sanitarno-zdrowotnym planów zagospodarowania przestrzennego, uzgadnianiu warunków 

zabudowy i zagospodarowania terenu oraz opiniowaniu dokumentacji projektowej obiektów, 

a także dokonywaniu odbioru inwestycji przekazywanych do użytkowania. 

 

Działalność sanitarnego nadzoru zapobiegawczego wpływa na prawidłową lokalizację 

obiektów z punktu widzenia sanitarnego, a tym samym ma bezpośrednie przełożenie na 

ochronę zdrowia ludzi. Ponadto działalność ma wpływ na właściwe rozwiązanie pod 

względem sanitarnym projektowanych urządzeń i obiektów typu komunalnego. Równie 

ważne w pracy nadzoru zapobiegawczego jest opiniowanie w zakresie wymogów 

higieniczno-sanitarnych inwestycji, które mogą mieć wpływ na człowieka bezpośrednio (np. 

autostrad, obiektów służby zdrowia, szkolnych, zakładów produkujących żywność). 

 

W realizacji zadań, wynikających z Ustawy o Inspekcji Sanitarnej, pracownicy sanitarnego 

nadzoru zapobiegawczego stacji sanitarno-epidemiologicznych ściśle współpracują  

z Inspekcją Pracy, Inspekcją Ochrony Środowiska, Inspekcją Weterynaryjną, Inspekcją 

Farmaceutyczną i Inspekcją Nadzoru Budowlanego oraz z jednostkami  

naukowo-badawczymi: Państwowym Zakładem Higieny w Warszawie, Instytutem Medycyny 

Pracy w Łodzi, Instytutem Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu, 

Instytutem Żywności i Żywienia w Warszawie, Instytutem Medycyny Wsi w Lublinie, 

 

36

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Centralnym Instytutem Ochrony Pracy w Warszawie i Instytutem Ochrony Środowiska  

w Warszawie (2). Kompetencje organów Inspekcji Sanitarnej w zakresie sanitarnego 

nadzoru zapobiegawczego wynikają z ustawy z 14 marca 1985 r. o Inspekcji Sanitarnej. Do 

podstawowego zakresu działania w dziedzinie sanitarnego nadzoru zapobiegawczego 

należą takie zadania, jak: 

— opiniowanie projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego pod 

względem wymagań higienicznych i zdrowotnych, 

— uzgadnianie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu, 

— kontrola przestrzegania wymagań higienicznych i zdrowotnych w dokumentacji 

projektowej budowy i przebudowy obiektów budowlanych oraz statków morskich i żeglugi 

śródlądowej, 

— opiniowanie projektów polskich norm pod względem wymagań higienicznych  

i zdrowotnych, 

— kontrola budowy oraz uczestniczenie w dopuszczeniu do użytku obiektów budowlanych 

oraz statków morskich i żeglugi śródlądowej, 

— zgłaszanie ewentualnego sprzeciwu przy uruchomieniu wybudowanego lub 

przebudowanego zakładu pracy lub innego obiektu budowlanego (2). 

 

Na terenie kraju zadania z zakresu m.in. sanitarnego nadzoru zapobiegawczego wykonują 

następujące organy: 

— główny inspektor sanitarny, 

— wojewoda przy udziale wojewódzkiego inspektora sanitarnego jako kierownika 

wojewódzkiej inspekcji sanitarnej, 

— powiatowy inspektor sanitarny jako kierownik powiatowej inspekcji sanitarnej, 

— portowy inspektor sanitarny, 

— kolejowy inspektor sanitarny. 

 

37

Polityka zdrowotna w Polsce i Europie 

Literatura podstawowa 

 

 

1.  Karski J. B., 1999: Promocja zdrowia, Wydawnictwo IGNIS, Warszawa. 

2  Indulski J., Jethon Z., Dawydzik T., 2000: Zdrowie publiczne, IMP, Łódź. 

3  Jethon Z., Grzybowski A., 2000: Medycyna zapobiegawcza i środowiskowa, PZWL, 

Warszawa. 

 

 

 

Literatura uzupełniająca 

 

 

4. 

Karski J., 2003: Praktyka i teoria promocji zdrowia. Wybrane zagadnienia, 

Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa. 

 

Przedstawiona literatura obowiązkowa i uzupełniająca dotyczy obszernego materiału, 

dlatego proponujmy studentom korzystanie tylko z odpowiednich rozdziałów określonych  

w programie modułu, co znacznie ułatwi proces przyswajania wiedzy z zakresu zdrowia 

publicznego.

 

 

 

38