1 

Justyna Kowalczyk                                     

 
 

Etyka 

Wykład 5 – 1. XII. 2008r. 

Prof. dr hab. Włodzimierz Tyburski

 

 
 
 

1.

 

Pojęcia za, którymi kryją się treści i stanowiska: 

I.

 

Normy i oceny moralne  

 

wyrażają różne postacie kontroli społecznej,

 

 

wyróżniamy normy: prawne, obyczajowe, zwyczajowe, moralne,

 

 

normy w swej treści stanowią zakazy i nakazy skierowane do określonego 
adresata, 

 

 

stanowią różnorodne formy i obowiązki,

 

 

mogą określać człowieka wobec siebie samego, bądź jakiejś grupy,

 

 

występują w różnych postaciach:

 

 

słownych,

 

→

 

normy i oceny moralne mają różny stopień ogólności , różne uzasadnienia 
i różne sankcje, 

 

•

 

np. „nie kradnij”, „nie zabijaj”, 

 mają ogólny zakres i dotyczą 

wszystkich,  

 

szczegółowych,  

→

 

odnoszą się tylko do wybranych grup i obiektów, 

→

 

zawierają obowiązki w kwestii sprawy,  

•

 

np. największą hańbą dla członka plemienia jest ujawnienie 
zmęczenia podczas wędrówki, 

 
 

 

formułowane w sposób nie dopuszczający wyjątków, bądź dopuszczający 

wyjątki  

•

 

np. „nie zabijaj” – nie dopuszcza wyjątków, bo życie człowieka 
należy chronić,  

•

 

np. „staraj się zawsze mówić prawdę” – ta sytuacja dopuszcza 
wyjątek jeśli prawda jest gorsza od fałszu, 

  
 

 

formułowane w sposób kategoryczny i hipotetyczny, 

 

kategoryczne, 

→

 

norma określa obowiązki człowieka (nie stawia celów, nie uzasadnia się,) 

→

 

obowiązuje niezależnie od akceptacji celu, 

•

 

np. „nie zabijaj” – obowiązuje bez uzasadnienia i wyjątku, 

 

hipotetyczne, 

→

 

polegają na tym, że aprobata normy, ma służyć aprobacie celu, w 
stosunku do którego normy się podporządkują i mają służyć jako środek, 

→

 

zachowaj swoją godność, jeśli chcesz aby inni ludzie cię szanowali,  

→

 

aprobujemy cel 

 szacunek innych ludzi do nas 

 jest to dla nas ważne, 

→

 

aprobujemy coś w zależności od tego czy służy celowi, a naszym celem 
jest szacunek innych ludzi, 

 

 

II.

 

Normy moralne i etyczne  

 

normy moralne tkwią w nas, funkcjonujemy w moralności  

 

2 

 

normy moralne są elementem moralności ale gdy są zalecane przez etyków 
stają się normami etycznymi,  

 

normy funkcjonujące w sferze moralnej są normami moralnymi, a gdy 

podajemy że tak powinno się  postępować wtedy mamy do czynienia  z 
normami  etycznymi, 

 

gdy etyk opisuje moralność to powinien oddzielić normy moralne na 
podstawie  nieprzestrzegania ich, 

 

etyk pisze o nawykach, które są przez ludzi przestrzegane są to normy 
etyczne, 

 
 

III.

 

Rozróżnienie miedzy normą a zasadą, 

 

przez zasadę rozumie się normę ogólną, 

 

każda zasada jest jednakowo normą, jednak nie każda norma jest jednakowo 
zasadą,  

 

zasada 

 „bądź uczciwy” , „bądź sprawiedliwy”, „chroń środowisko”   

 

normy szczegółowe 

 określają zasadę

 „bądź uczciwy” = „mów prawdę”, 

„bądź porządny”, „bądź takim na jakim można polegać” , 

 

 

 

IV.

 

Zasada a norma, 

 

Wedle jakich kryteriów odróżniamy normę moralną od innych norm?

 

 

kryteria psychologiczne, socjologiczne, systemowe, treściowe,

 

A.

 

Kryterium psychologiczne:  

→

 

w przypadku jego złamania pojawiają się wyrzuty sumienia, 

 

B.

 

Kryterium socjologiczne: 

→

 

w przypadku jego  złamania społeczeństwo reaguje dezaprobatą i 
oburzeniem,  

→

 

np. skrzywdzone dziecko 

 

C.

 

Kryterium systemowe:  

→

 

należą do niego normy zaczerpnięte  z całości zwanych 
systemami etycznymi, 

→

 

np. system buddyjski, rycerski, itp.  

→

 

normy zawarte w tym kryterium, zawsze są w systemie i to jest 
ich cechą, 

→

 

normy zostały zaczerpnięte z całości i w pełni przyswojone przez 
jednostkę, 

 

D.

 

Kryterium treściowe: 

→

 

odnoszą się do wartości: poszanowania życia, mienia, prawdy i 
cierpienia, 

 

 

V.

 

Podział norm  

a.

 

geneza, 

b.

 

siła oddziaływania, 

c.

 

adresat, 

d.

 

zakres funkcjonowania, 

 
 
 
 
 
 
 

 

3 

 
 
a.

 

geneza 

→

 

dzieli się na: 

•

 

tetyczne

  

→

 

takie, które obowiązują na mocy ustanowienia ich przez 
określony autorytet, 

→

 

np. przez moralistę, 

•

 

teleologiczne  

→

 

obowiązują ze względu na dobro najwyższe – szczęście, 
przyjemność, doskonałość, zbawienie duszy, 

 

b.

 

stosunek siły oddziaływania 

→

 

podział: 

•

 

kategoryczne, 

•

 

hipotetyczne, 

 

 

c.

 

adresat 

→

 

obejmuje stosunek do siebie samego, 

→

 

obejmuje stosunek do innych, 

→

 

obejmuje stosunek do Boga, 

→

 

obejmuje stosunek do przyrody, 

 

d.

 

zasięg obowiązywania norm (zakres funkcjonowania) 

→

 

podział: 

•

 

ogólne (uniwersalne), niezmienne,  

→

 

np. „nie zabijaj” 

•

 

szczegółowe (nie ogólne)  

 
 
 

VI.

 

Ocena moralna  

 

wyraża czyjś stosunek do innego człowieka, jego czyny, 

 

przez oceny moralne wyrażamy swój stosunek  do czegoś lub kogoś, 

 

oceny moralne formułujemy różnymi określeniami: 

→

 

w sferze semantycznej:    

o

 

„Jan jest dobry”(pozytywnie) 

o

 

„Jan jest nie dobry” (negatywnie) 

 

w ocenie moralnej nie musi występować orzecznik ściśle moralny , nie trzeba 
formułować tego rodzaju określeń ,  

 

ocenę moralną można również wyrażać za pomocą mowy ciała : 

→

 

np. odwrócenie się do kogoś plecami, lub nie podawanie ręki, 

 

ocenę moralna można wyrazić za pomocą gestów i słów, które nie maja charakteru 
moralnego, 

 

oceny moralne mogą być różnie interpretowane, 

 

Czy wypowiedzi zawierające oceny moralne orzekają coś obiektywnie o rzeczach?  

 

interpretacja ocen moralnych, rozróżnienie na subiektywne i obiektywne: 

→

 

subiektywne: 

o

 

uznanie, że ocena moralna nie formułuje o cechach lecz o przedmiocie, ową 
ocenę wypowiadającym, 

→

 

obiektywnie:  

o

 

prawda lub fałsz w zależności od tego czy przedmiot posiada, cechy 
specyficznie moralne, 

 

o

 

wypowiada się oceniającą, 

 

 

 

4 

 
 

„Jan jest dobry” 

•

 

w intencji subiektywnej : 

→

 

Jan mi się podoba , aprobuje cechy charakteru Jana i jego postępowanie, 

→

 

wypowiedzi wyrażają nas w stosunku  do  obiektu, 

 

•

 

w intencji obiektywnej: 

→

 

Janowi przysługuje cecha, która stwierdza o omawianej ocenie, 

→

 

bycie uczciwym, szlachetnym, 

 informuje o tym, że takim Jan jest, 

→

 

ja tę ocenę stwierdzam w omawianej ocenie, 

→

 

cecha ta jest prawdziwa, Jan tę cechę posiada a fałszywa gdy tej cechy nie 
posiada, 

 

 

oceny moralne stanowią interwały 

(przerwa, odstęp, odległość w czasie a. przestrzeni 

między zjawiskami a. punktami) 

 

istnieje ścisły związek miedzy normami a ocenami: to co zakazane przez normy jest 
złe w ocenie moralnej, a to co jest nakazane przez normy jest dobre w ocenie 
moralnej, 

 

zauważmy, że to co z założenia jest złe, może być z założenia dobre, jednak nie 
zawsze to co uznane za dobre jest przedmiotem obowiązku i tak: 

→

 

zawsze gdy mówimy prawdę jest to dobre, gdy kłamiemy jest złe,  

•

 

występuje tu symetria  

→

 

są jednak sytuacje, które ja oceniam jako dobre, i które można zalecić jako normę, 

 
 
 

 

VII.

 

Relatywizm etyczny 

 

wyróżniamy:  

1.

 

Subiektywizm etyczny, 

2.

 

Relatywizm aksjologiczny , 

3.

 

Obiektywizm etyczny, 

4.

 

Absolutyzm etyczny, 

 

 

Subiektywizm etyczny: 

→

 

pogląd głosi, że wartości etyczne są subiektywne, nie obiektywne, 

→

 

tzn. że istnieje wartość rzeczy, że my tą wartość rzeczą nadajemy, 

→

 

jestem kreatorem ocen, przedmiotem moralnym, to my nadajemy oceny, 

  

 
 

 

Obiektywizm etyczny: 

→

 

polega na tym,  że wartości niezależnie od nas przynależne są rzeczą,  

→

 

istnienie wartości rzeczy jest niezależne od naszego stanowiska do kogoś lub czegoś, 

→

 

wartości należą do rzeczy nie zależnie od tego czy mamy z tym kontakt i jak my to 
interpretujemy, 

 
 
 
 
 
 
 

 

5 

 
 
 
 
 

Relatywizm aksjologiczny : 

→

 

polega na tym, że rzeczy posiadają wartości, ale wartości te są uzależnione w 
odniesieniu od kogoś i czegoś, 

→

 

wartości są zmienne zależne od czasu, miejsca okoliczności i od tego, kto się do nich 
odnosi i w nich uczestniczy, 

 

 

 
 

 

 

Absolutyzm etyczny: 

→

 

polega na tym że, wartości istnieją realnie, są niezależne, 

→

 

nie zależą od czasu, miejsca i okoliczności,  

→

 

są autonomiczne, 

→

 

nie zależą od naszych zachowań, są bezwzględne i nie wyrastają z tego, 

 
 

 

VIII.

 

System wartości 

→

 

jest związany z grupami wartości, które człowiek porządkuje, od najwyższej do 
najniższej, 

→

 

robiąc to człowiek kreuje system wartości, 

→

 

wyróżnia się następujące systemy 

wartości: 

•

 

deklarowany,

 (myślimy inaczej o pewnej wartości ale mówimy że jest 

wartością) 

•

 

uznawany, 

•

 

realizowany, 

→

 

można sobie wybrać system wartości:

 

•

 

doraźny

 (dotyczy różnych systemów życia codziennego)

 

•

 

ogólny

 (nadaje życiu sens)

 

→

 

funkcje systemu wartości: 

•

 

w handlu szczegółowym, matematyka + hierarchie, 

•

 

zaznaczyć trzeba że systemy te nie muszą być stałymi zmiennymi, 

 
 

System wartości wg: 

→

 

Maxa Schellera, 

→

 

 

Nicolaia Hartmanna 

 

 
Max Scheller: 

→

 

System wartości Schellera jest typowo hierarchiczny (od wartości najniższy do 
najwyższych)  

→

 

Hierarchia Schellera: 

I.

 

Sacrum,  

II.

 

Wartości duchowe, 

III.

 

Wartości witalne, 

IV.

 

Wartości hedonistyczne,  

 

 

6 

I. Sacrum 

 czyli świętość, zalicza tu wartości absolutne, i takie które nadają 

ż

yciu ludzkiemu sens i szczęście, czyli Bóg, ludzkość, ojczyzna, itp. 

  
II. Wartości duchowe 

 należą tu wartości moralne, estetyczne, intelektualne, 

a w tradycji tych pojęć słowa: dobro, piękno, prawda, 
 
III. Wartości witalne 

 należy tu m.in. zachowanie życia i zdrowia, 

 
IV.

 

Wartości hedonistyczne 

 zalicza się tu m.in. przyjemność, wartości 

materialne,  

 

O kolejności  wartości, które należą do tej hierarchii decyduje m.in.  

→

 

Im wyższa dana wartość, tym jest trwalsza, płynie z niej zadowolenie, może nadawać sens 
innym wartością,  oraz życiu ludzkiemu, 

→

 

Zależność wartości wyższych od niższych,