10. Przekształcenie Z.doc, 1/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
1
• przekształcenie
Z
jest efektywnym narzędziem do analizy i syntezy sygnałów i układów
czasu dyskretnego i jest odpowiednikiem przekształcenia Laplace’a dla układów czasu
ciągłego
• transformatą
Z
ciągu (funkcji argumentu całkowitego)
( )
{
}
n
x
jest funkcja zespolona
zmiennej zespolonej
z
zdefiniowana równaniem
( )
( )
∑
∞
−∞
=
−
=
n
n
z
n
x
z
X
gdzie:
( )
z
X
- transformata
Z
ciągu
( )
{
}
n
x
, inaczej
( )
( )
{ }
n
x
z
X
Z
=
z
- zmienna zespolona
• powyższa transformata nazywana jest transformatą dwustronną
• transformata
Z
jednostronna określona jest wyrażeniem
( )
( )
∑
∞
=
−
=
0
n
n
z
n
x
z
X
• dla ciągów przyczynowych obie transformaty są równoważne
1
opracowano na podstawie [1-5], wersja z dnia 02.10.2014
materiał nie jest pełnym i ścisłym pod względem formalnym opracowaniem poszczególnych tematów, stanowi
jedynie szkielet, wokół którego budowany jest wykład
10. Przekształcenie Z.doc, 2/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• przekształcenie
Z
nie jest zbieżne dla wszystkich wartości zmiennej
z
, niezbędne staje
się zbadanie warunków zbieżności
• zbiór wartości
z
, dla których transformata
Z
danego ciągu jest zbieżna (osiąga
skończoną wartość) nazywa się obszarem zbieżności, oznaczanym jako ROC (ang.
Region of Convergence)
przykład 1
1.
( )
=
↑
3
,
0
,
4
,
3
,
1
n
x
( )
4
2
1
3
4
3
1
−
−
−
+
+
+
=
⇒
z
z
z
z
X
, ROC:
0
>
z
2.
( )
=
↑
3
,
0
,
4
,
3
,
1
n
x
( )
2
2
3
4
3
−
+
+
+
=
⇒
z
z
z
z
X
, ROC:
∞
<
< z
0
3.
( ) ( )
n
n
x
δ
=
( )
1
=
⇒
z
X
, ROC:
0
≥
z
z przytoczonych przykładów można zauważyć, że transformata
Z
jest prostym,
alternatywnym przedstawieniem sygnału, w którym współczynnik przy zmiennej
zespolonej
z
stanowi wartość próbki sygnału a wykładnik zmiennej zespolonej
z
zawiera informację o położeniu próbki w czasie
10. Przekształcenie Z.doc, 3/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
przykład 2
( )
( )
n
n
x
n
1
=
2
1
( )
=
...
,
2
1
...,
,
2
1
,
2
1
,
2
1
,
1
3
2
n
n
x
( )
∑
∞
=
−
−
−
−
=
+
+
+
+
+
=
0
1
2
2
1
2
1
...
2
1
...
2
1
2
1
1
n
n
n
n
z
z
z
z
z
X
wyznaczając sumę nieskończonego szeregu geometrycznego otrzymujemy
( )
1
2
1
1
1
−
−
=
z
z
X
, ROC:
2
1
>
z
z przytoczonego przykładu można zauważyć, że transformata
Z
umożliwia uzyskanie
alternatywnej, znacznie bardziej zwartej reprezentacji sygnału
10. Przekształcenie Z.doc, 4/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• jeśli zmienną zespoloną
z
przedstawimy w postaci wykładniczej
z
j
e
z
z
arg
=
wówczas można udowodnić, że transformata
Z
danego ciągu jest zbieżna w pierścieniu
płaszczyzny zmiennej
z
2
1
r
z
r
<
<
gdzie:
1
r
może osiągać wartość zero, natomiast
2
r
może dążyć do nieskończoności
• określenie obszaru zbieżności jest bardzo istotne; istnieją funkcje posiadające identyczne
transformaty
Z
, różniące się jedynie obszarem zbieżności; zatem transformata
Z
jest
wzajemnie jednoznaczna po uwzględnieniu obszaru zbieżności
r
2
r
2
Im
z
Re
z
r
1
Im
z
Re
z
Im
z
Re
z
r
1
10. Przekształcenie Z.doc, 5/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
przykład 3
wyznaczyć transformatę
Z
sygnałów
( )
( )
n
n
x
n
1
α
=
oraz
( )
(
)
1
−
−
α
−
=
n
n
y
n
1
,
1
0
<
α
<
ad
( )
( )
n
n
x
n
1
α
=
( )
( )
1
0
1
0
1
1
−
∞
=
−
∞
=
−
α
−
=
α
=
α
=
∑
∑
z
z
z
z
X
n
n
n
n
n
ROC:
α
>
z
Im
z
Re
z
α
1
0
3
2
1
n
x(n)
10. Przekształcenie Z.doc, 6/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
przykład 3 (cd)
ad
( )
(
)
1
−
−
α
−
=
n
n
y
n
1
( )
( )
( )
1
1
1
1
1
1
−
∞
=
−
−
−∞
=
−
α
−
=
α
−
=
−
=
=
α
−
=
∑
∑
z
z
n
k
z
z
Y
k
k
n
n
n
:
podst.
ROC:
α
<
z
Im
z
Re
z
α
-1
-2
-3
-1
0
3
2
1
n
y(n)
10. Przekształcenie Z.doc, 7/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• obszarem zbieżności dla ciągu ograniczonego, czyli o elementach niezerowych dla
2
1
n
n
n
≤
≤
, jest cała płaszczyzna zmiennej zespolonej
z
oprócz
∞
=
z
, jeśli
0
1
<
n
oraz oprócz
0
=
z
, jeśli
0
2
>
n
• obszarem zbieżności dla ciągu prawostronnego, czyli o elementach niezerowych dla
1
n
n ≥
, jest obszar na zewnątrz koła oprócz
∞
=
z
, jeśli
0
1
<
n
; jeśli ciąg jest
przyczynowy, tzn. jeśli
0
1
≥
n
, to obszar zbieżności jest zewnętrze koła z włączeniem
punktu w nieskończoności
• obszarem zbieżności dla ciągu lewostronnego, czyli o elementach niezerowych dla
2
n
n ≤
, jest obszar wewnątrz koła oprócz
0
=
z
, jeśli
0
2
>
n
; jeśli ciąg niezerowy dla
0
<
n
to obszar zbieżności obejmuje punkt
0
=
z
• obszarem zbieżności dla ciągu nieograniczonego (dwustronnego), czyli o elementach
niezerowych dla
∞
<
<
∞
−
n
, jest obszar wewnątrz pierścienia (lub transformata nie jest
zbieżna)
• obszarem zbieżności przyczynowego sygnału stabilnego jest obszar na zewnętrz koła
o promieniu co najmniej
1
≥
z
10. Przekształcenie Z.doc, 8/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• ważną klasą transformat
Z
są transformaty będące funkcjami wymiernymi, tzn. będące
stosunkami wielomianów zmiennej
z
• pierwiastkami wielomianu licznika są te wartości zmiennej
z
, dla których
( )
0
=
z
X
,
nazywa się je zerami funkcji
( )
z
X
• wartości zmiennej
z
, dla których
( )
z
X
dąży do nieskończoności nazywa się biegunami
funkcji
( )
z
X
, dodatkowo bieguny mogą występować dla
0
=
z
lub
∞
=
z
• bieguny transformaty
( )
z
X
nie mogą występować w obszarze zbieżności, ponieważ
transformata
Z
nie jest zbieżna w biegunie
• bieguny transformaty
Z
sygnału (układu) stabilnego mieszczą się wewnątrz koła
jednostkowego
Im
z
Re
z
r
1
1
j
10. Przekształcenie Z.doc, 9/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• odwrotne przekształcenie
Z
określone jest wyrażeniem
( )
( )
∫
−
π
=
dz
z
X
z
j
n
x
n 1
2
1
gdzie operacja całkowania odbywa się po konturze zamkniętym, obejmującym początek
płaszczyzny zespolonej, leżącym całkowicie wewnątrz obszaru zbieżności funkcji
( )
z
X
• stosowane są najczęściej trzy metody wyznaczania odwrotnej transformaty
Z
- bezpośrednie obliczenie powyższej całki po konturze zamkniętym, ze względu na
trudności w całkowaniu zazwyczaj korzysta się z twierdzenia Cauchy’ego o residuach
- rozwijanie transformaty
Z
w szereg potęgowy względem
1
−
z
(dzielenie wielomianów)
- rozkład transformaty
Z
na ułamki (przedstawienie transformaty w postaci liniowej
kombinacji składników, których odwrotne transformaty
Z
mogą być łatwo obliczone lub
odczytane z tablic)
10. Przekształcenie Z.doc, 10/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
Właściwości przekształcenia
Z
• obszar zbieżności wymiernej transformaty
Z
nie może zawierać żadnych biegunów,
jest on zatem ograniczony przez bieguny, przez zero, lub nieskończoność
(transformata
Z
nie jest zbieżna w biegunie)
• twierdzenia graniczne
suma wszystkich próbek sygnału równa jest transformacie
Z
tego sygnału dla
1
=
z
( )
( )
1
X
n
x
n
=
∑
∞
−∞
=
jeśli
( )
n
x
jest przyczynowe to
( )
( )
0
x
z
X
z
=
∞
→
lim
10. Przekształcenie Z.doc, 11/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
Właściwości przekształcenia
Z
(cd)
• dane są pary transformat
( )
( )
z
X
n
x
↔
oraz
( )
( )
z
Y
n
y
↔
właściwości
twierdzenie o liniowości
( )
( )
( )
( )
z
bY
z
aX
n
by
n
ax
+
↔
+
twierdzenie o przesunięciu w dziedzinie czasu
(
)
( )
z
X
z
n
n
x
n
0
0
−
↔
−
(stąd
1
−
z
- operator opóźnienia jednostkowego)
twierdzenie o mnożeniu przez ciąg wykładniczy (zespolony)
( )
( )
z
a
X
a
n
x
n
1
−
↔
y(n)=x(n-1)
x(n)
z
-1
10. Przekształcenie Z.doc, 12/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
twierdzenie o splocie w dziedzinie czasu
( ) ( )
( ) ( )
z
Y
z
X
n
y
n
x
↔
∗
twierdzenie o splocie w dziedzinie częstotliwości
( ) ( )
( )
( )
z
Y
z
X
j
n
y
n
x
⊗
π
↔
2
1
(splot kołowy w dziedzinie transformaty)
twierdzenie o różniczkowaniu w dziedzinie transformaty
( )
( )
dz
z
dX
z
n
nx
−
↔
10. Przekształcenie Z.doc, 13/14
PRZEKSZTAŁCENIE
Z
(cd)
• związek transformaty
Z
z transformatą Fouriera sygnału dyskretnego
przyjmując
θ
=
j
e
z
(
θ
- unormowana pulsacja) otrzymujemy
( )
( )
( )
( )
( )
( )
θ
∞
−∞
=
θ
−
∞
−∞
=
−
θ
=
∞
−∞
=
−
=
=
=
=
∑
∑
∑
θ
j
n
n
j
n
n
j
e
z
n
n
e
X
e
n
x
e
n
x
z
n
x
z
X
j
(przekształcenie
Z
jest uogólnieniem przekształcenia Fouriera sygnału dyskretnego)
transformata Fouriera jest równoważna transformacie
Z
dla wszystkich
z
należących
do okręgu jednostkowego
θ
θ
e
jθ
j
Im
z
Re
z
1
|X(e
jθ
)|
π
2π
10. Przekształcenie Z.doc, 14/14
BIBLIOGRAFIA
1. Izydorczyk J., Płonka G., Tyma G.: Teoria sygnałów. Kompendium wiedzy na temat
sygnałów i metod ich przetwarzania. Helion, Gliwice, 2006.
2. Zieliński T.P.: Cyfrowe przetwarzanie sygnałów. Od teorii do zastosowań. WKŁ,
Warszawa 2005.
3. Papoulis A.: Obwody i układy. WKŁ, Warszawa, 1988.
4. Oppenheim A.V.: Cyfrowe przetwarzanie sygnałów. WKŁ, Warszawa, 1979.
5. Proakis J.G., Manolakis D.G.: Digital Signal Processing. Principles, Algorithms, and
Applications. Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey, 1996.