1
CYPRIAN KAMIL NORWID PIERŚCIEŃ WIELKIEJ-DAMY (BN) oprac. Sławomir
Świontek
- ostatni większy dramat Norwida, pisał w tym czasie Kleopatrę i Cezara, ale nie skończył ich, miał
juŜ wyrobione poglądy na sztukę, równieŜ dramatyczną
Okoliczności powstania dramatu
- w 1872 r. w liście do Józefa Bohdana Zaleskiego Norwid wspomina o trudnej sytuacji materialnej
- prowadzi jednak aktywne Ŝycie towarzyskie, spotyka się m.in. z Bronisławem Zaleskim,
dyrektorem Biblioteki Polskiej w ParyŜu – Zaleski mówi mu o krakowskim konkursie Stanisława
Koźmiana na dramat, który byłby wystawiony i nagrodzony
- Norwid postanowił przedstawić nowa formę utworu dramatycznego
- 19 listopada 1872 r. zakończył pracę, nie wiadomo nawet, czy wysłał pracę na konkurs
Norwid i teatr
- moŜna znaleźć w jego twórczości wzmianki o polskich i zagranicznych aktorach i aktorkach
- sztukę aktorską uczynił tematem dramatu Aktor
(sztuka jako wyzwolenie jednostki, vs. aktorstwo narzucane
przez formy Ŝycia społ.)
, akcję dyptyku Tyrtej-Za kulisami umieścił w kulisach teatru
(niemoŜność
oddziaływania sztuki na społ. i wyrwania go ze świata pozorów)
„Tragedii nowy rodzaj”
- atrybut dramatyczności przypisywał Norwid rzeczywistości, Ŝyciu człowieka, narodów, pokoleń;
jest on związany z czynnością myślenia jako dochodzenia do prawdy
- cechę dramatyczności posiadają teŜ stosunki międzyludzkie, porozumiewanie się słowami
- we Wstępie Norwid szuka nazwy genologicznej dla swego dramatu, ale podkreśla, Ŝe jest to forma
nowa – utwór jest uzupełnieniem ewolucji tragedii europejskiej
•
róŜnica między budowaniem a naśladowaniem
•
właściwa ewolucję społ. zapewnia tylko budowanie oparte na ciągłości kulturowej
•
narody opierające się na naśladowaniu, muszą co jakiś czas wyszukiwać spośród swoich
członków jednostki mogące stać się przedmiotem mitologizacji uprawomocniającej ich
naśladowanie
•
nawiązuje do Dantego, który nazwał dramat komedią, co uspr. pogodną wizją raju na końcu
•
pisze: „tragedia biała” – bo nie kończy się cierpieniem i zgonem
•
akcent przeniósł z etyki religijnej na moralność
•
oczyszczenie ma dotyczyć zwrotu sumienia w cywilizacji
•
akcja przeniesiona w czasy współczesne (haute comedie)
•
duŜą rolę przywiązywał do momentów milczenia
•
wyróŜnia dwie odmiany dramatu opozycyjnego do jego: (1) fantastyczno-filozoficzny
(dramat rom, tragedia narodowa, np. Dziady); (2) komedia buffo
•
róŜnice widzi nie w tematyce, ale funkcji społ., np. komedia zwykła ma prowadzić do
dostrzeŜenia wzajemnych wad przez poszczególne warstwy społeczne, a komedia wysoka
ma doprowadzić do powszechnego zwrotu sumień
Parabola ironiczna
- w przedmowie pisze anegdotę o małomiasteczkowym księgarzu, który sprzedawał bajki La
Fontaine’a, a pod ilustracjami wyjaśniał je, by sens został dobrze odczytany i by nabywcy nie
przypisywali sobie nawzajem cech zwierząt
- przestrzegał przed interpretowaniem postaci dramatu w realistycznych kategoriach typowości
2
- stosunki w dramacie są dość typowe:
•
dwóch konkurentów do ręki damy: biedny, ale wraŜliwy młodzieniec i bogaty arystokrata
•
hrabina ma zaufaną pannę do towarzystwa, która staje się jej konkurentką
•
małŜeństwo snobistycznych mieszczan (zmieszczaniałych szlachetków)
•
mądrą, stara odźwierna, stary wierny sługa i dość impertynencki młody słuŜący
•
gł. bohater to poeta, skłócony ze światem, ale niezbyt zbuntowany, zakochany bez nadziei w
wyidealizowanej kobiecie, od której dzieli go róŜnica majątku i pozycji społecznej
- wziął zdarzenia wzięte z Ŝycia, ale nadal i sensy wykraczające poza zwykłą interpretację Ŝyciową
przypisywanie rzeczywistości sensów parabolicznych (jak w Kwiatach)
- Mak-Yks zostaje oskarŜony o kradzieŜ, by go uratować hrabina mówi, Ŝe jest obłąkany,
ofiarowuje mu pierścień i swą rękę, on jest świadomy powodów tej zmiany decyzji, ale rękę
przyjmuje; komentarze dot. fajerwerków (fikcja wyśmienita, udanie-ogniste) mogą dot. teŜ tych
zaręczyn
- interpretacje przemiany Hrabiny:
•
rozbudzenie kobiecości w zetknięciu z cierpieniem
•
przełamanie więzów konwencji salonowej
•
gest mający ją zrehabilitować w oczach towarzystwa, tragedia Mak-Yksa dokona się po
opuszczeniu kurtyny
•
zakończenie pozostawić do rozstrzygnięcia widzowi, ukazując wieloznaczność sztuki
- na koniec Durejko mówi do publiczności (niemoŜliwe w dramacie realistycznym!!!) monolog o
swojej zasłudze w szczęśliwym zakończeniu i rozwiązaniu losów Mak-Yksa
ma rację, ale cóŜ to
za szczęśliwe zakończenie, jeśli jego siłą sprawczą jest tak groteskowa postać, co to za świat, w
którym mieszczańscy Durejkowie są siłą sprawczą???!!! (tytuł: ... czyli Ex-machina-Durejko)
•
szczęśliwe zakończenie losów bohatera jest zakwestionowane
•
przechodzi od świata wartości autentycznych do pozornych
•
ale czy rola poety romantycznego była rzeczywiście oparta na wartościach autentycznych,
czy tylko formą istnienia w świecie, który się juŜ kończy?
•
jego dzieje mogą być tylko ukazaniem zmiany roli społecznej w XIX wieku
- tragizm jest cechą rzeczywistości, jaką dzieło przedstawia, a nie kategorią wpisaną w akcję;
rzeczywistość fałszu i pozoru, w jaką są wplątani bohaterowie jest przez nich samych stworzona
przez komedię wyraŜa się tragizm
- realizm Norwida zakłada dwustopniowość odczytania dzieła: jest odbiciem rzeczywistości, w
której ujawniają się nowe sensy
- ironia wyklucza właściwą alegorii jednoznaczność interpretacji, ale Norwid zespala ją z parabolą,
która implikuje alegorię
- cała dokładność czasowa, zachowywanie godzin, zabawy (narzucanie młodym pannom
konwencji) są wyrazem dramatu realistycznego, ale i obrazem przerostu formy nad treścią w Ŝyciu
towarzyskim
- katharsis ma dotyczyć uświadomienia sobie braku autentyczności w Ŝyciu społecznym, którym
kieruje durejkowatość, czyli symbol sił zniewalających jednostki ludzkie
Język dramatu a konstrukcja sztuki
- początek: Oto pierwszy promień, z tych, co raŜą...
•
słońce przerywa czytanie Makowi, który jest na poddaszu
•
nie jest to redundancja znaczenia, jest to pierwszy promień spośród wielu, które mogą razić
- silne nasycenie gnomicznością, przechodzącą w aforystykę
•
odnoszą się do konkretnych sytuacji – w intencjach bohaterów
•
odnoszą się do ukrytych znaczeń – w intencjach autora
•
np. gdy Mak-Yks dzieli się z ptakami resztką chleba (zapowiedź sceny kradzieŜy)
3
•
np. gdy Mak przeciwstawia zachowanie ptaków zachowaniom społecznym – nie zabrały mu
nigdy ani czasu, ani Ŝycia więcej niŜ im ofiarował (a Hrabina narzuci mu zaręczyny)
•
np. ptaki nie zostawiają chwili bólu (wydarzenia przyszłe przyniosą mu cierpienie)
•
np. Mak-Yks mówi Cny jest pośpiech, lecz powoduje stratę w kontekście (1) anioła, który
gubi pióro lecąc z pociechą ludziom (usprawiedliwia przed Salome Hrabinę, która zapomina
czasem spełniać uczynki miłosierne); (2) szybkich zaręczyn
- dialogi Maka, Hrabiny, Magdy i Szeligi utrzymane są w modelu XIX-wiecznej konwersacji
salonowej, ale nasycone środkami styl. (metaforą, peryfrazą, gnomicznością), znaczącym
milczeniem, ironią bohaterów i odautorską
- wszystko podporządkowane jest zakończeniu
•
Mak opuszcza mieszkanie i snuje rozwaŜania o szczęściu i nieszczęściu Ŝycia, które mogą
przynieść niebezpieczeństwa i kończy przewidując pogrzeb własnego serca zagubionego
między tymi skrajnymi sytuacjami
•
w akcie II Hrabina odbiera pełnię człowieczeństwa ludziom pokroju Maka, a później mu ją
przywróci
•
postać Majstra Ogni Sztucznych wprowadza wieloznaczne nazwy fajerwerków: pawi-ogon,
fontanna-serc, postać Kupida w płomieniu róŜowego koloru, pierścień-zero!!!
•
poza tym sam finał byłby dość przypadkowy, Mak mówi o zaręczynach jako o polowaniu,
kiedy strzelec przypisuje sobie trafienie sokoła padłego od strzału pioruna
rola zdarzeń
przypadkowych w historii i Ŝyciu jednostki
•
ukazuje Norwid rzeczy nijakie, których bezbarwność jest pozorna, ujawnia tym samym
patos powszedniości
- ukazywanie Hrabiny w szerokim kontekście mogłoby zapełnić lukę w literaturze polskiej, Norwid
uwaŜał, Ŝe nie wytworzyła ona skończonego typu kobiety
•
moŜe ten skończony typ kobiety miał polegać na tym, Ŝe przesłanki jej postępowania nie
dawały się do końca wytłumaczyć jednoznacznie?
Słowo, „dramatyczne gesty” i milczenie
- znaczące gesty: rozdarcie sukni, splecienie rąk Magdy i Szeligi, kradzieŜ ciastek ze stołu
- milczenie uwaŜa Norwid za pominiętą przez gramatyki część mowy
•
pojawia się, gdy działanie postaci mają sens co najmniej dwuznaczny
•
np. scena zaręczyn: Hrabina: Słyszysz? – jakie milczenie stało się... (podziw dla jej decyzji);
Mak przypomina o posądzeniu go o kradzieŜ i jej wspaniałomyślnym zeznaniu przed
policją, Ŝe sama darowała mu klejnot; teraz milczenie kwestionuje podziw dla Hrabiny
•
milczenie, słowa „po chwili” mają zwrócić uwagę na doniosłość słów poprzedzających lub
następujących
milczenie intensyfikuje znaczenia słowa
- Norwid stosuje teŜ duŜo podkreśleń tekstowych
•
uwydatniają one sensy, są przesłankami dla interpretacji
•
zwracają uwagę na spójność strukturalną tekstu, antycypują dalszy bieg zdarzeń
•
są często sygnałami ironii, kryptocytatu (ujawniając związek postaci z obiegowymi
przekonaniami, jak w przypadku Durejków)
•
są instrukcjami równieŜ dla aktora
•
twórczość Norwida to poezja pisma, a nie głosu
- 10-zgł. wiersz biały (odchylenia sylabiczne: 6,6%); brak stałego akcentu w klauzuli i średniówki
(trzeba podkreślić, Ŝe typową miarą dramatyczną były: 8-, 11- lub 13-zgł.)
- zbliŜenie do mowy konwersacyjnej: brak rymy, przerzutnie, brak średniówki i stałego wzorca
metrycznego, rozpoczynanie kwestii wewn. jednostki wersowej
- gdy pojawia się średniówka i akcent stały, pojawiają się stereotypowe sądy!!!
** E.Z.**