GORYCZE
! Grupa związków:
Irydoidy
genarylodifosforan
szkielet irydoidów
forma dialdehydowa
forma enolowa
forma laktonowa (enolopółacetal)
Ogólna charakterystyka irydoidów:
§
są to związki zawierające w swojej budowie układ cyklopentanu połączonego z układem α-piranu
§
związki te zaliczane są do monoterpenów heterocyklicznych, zawierają w swojej cząsteczce 10 atomów węgla
§
w wyniku hydrolizy dają one produkty o niebieskim zabarwieniu
§
nazwa „irydoidy” pochodzi od irydodialu występującego w mrówce Irydomyrex qui lis
§
występują w obrębie ok. 40 rodzin botanicznych
§
irydoidy występują szczególnie obficie u przedstawicieli rodzin: Gentianaceae, Lamiaceae, Menyanthaceae,
Oleaceae, Plantaginaceae, Valerianaceae, Verbanaceae, Scrophulariaceae
§
związki goryczowe zaliczane do irydoidów są substancjami stałymi lub ciekłymi, krystalicznymi lub
bezpostaciowymi
§
pod względem chemicznym są to endopółacetale, a ich prekursorem jest irydodial
§
mogą mieć one charakter alkoholi, estrów, kwasów, niekiedy również laktonów
§
często występują również w formie dimerycznej, bądź też połączeń glikozydowych
§
są wrażliwe na zmiany pH oraz wzrost temperatury – dodatkowo związki te łatwo ulegają reakcji utleniania
§
są dobrze rozpuszczalne w wodzie, etanolu i innych rozpuszczalnikach polarnych (połączenia glikozydowe)
lub w rozpuszczalnikach niepolarnych (aglikony)
Aktywność farmakologiczna irydoidów:
§
są to związki biologicznie aktywne
§
wykazują działanie:
ü
przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze
ü
przeciwzapalne
ü
hipotensyjne (obniżające ciśnienie)
ü
diuretyczne (moczopędne)
ü
uspokajające
ü
dodatkowo pobudzają wydzielanie soków trawiennych
Podział irydoidów:
§
podział irydoidów uwarunkowany jest budową podstawowego szkieletu danej grupy związków
§
w oparciu o to kryterium wyróżnia się:
ü
irydoidy proste i irydoidy właściwe – zawierają układ cyklopentanu połączony z układem C-
piranu
ü
sekoirydoidy – zawierają dodatkowo pierścień laktonowy
C
H
3
OPP
O
OH
CH
3
C
H
3
CH
3
O
H
O
CH
3
OH
O
O
OH
CH
3
C
H
3
O
OH
CH
3
C
H
3
O
O
CH
3
C
H
3
B-D-glukoza
O
O
O
irydoidy proste
irydoidy właściwe
sekoirydoidy
! Grupa związków:
Irydoidy właściwe
O
O
CH
3
HOH
2
C
B-D-glukoza
O
H
O
O
COOCH
3
C
H
3
B-D-glukoza
O
H
H
O
O
CH
2
OCOCH
3
O
B-D-glukoza
OCO
CHCH
2
C
H
3
C
H
3
aukubina
Aucuba japonica (Cornaceae)
bakteriostatyczna, antybiotyczna,
działanie hepatochronne
logamina
Strychni semen
Menyanthidis folium
walepotriony - waltrat
działanie sedatywne
Surowce zawierające irydoidy właściwe
! Surowiec:
Plantaginis lanceolatae folium (liść babki lancetowatej) FPVI
Gat. Plantago lanceolata – babka lancetowata, babka wąskolistna
Rodz. Plantaginaceae
§
surowiec farmaceutyczny stanowią liście babki lancetowatej, zebrane w odpowiednim okresie i
zawierające nie mniej niż 1,5% irydoidów w przeliczeniu na aukubinę
§
surowiec zbiera się ze stanu naturalnego
§
Skład chemiczny:
ü
glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol)
ü
flawonoidy, garbniki, śluzy
ü
fenolokwasy, sterole
ü
krzemionka, enzymy proteolityczne
§
Działanie i wykorzystanie w lecznictwie:
ü
surowiec stosowany jest jako expectorans (środek wykrztuśny) w mieszankach ziołowych
ü
stosowany jest również na rany, gdyż wykazuje działanie p/bakteryjne
ü
dodatkowo znalazł zastosowanie w stanach zapalnych jamy ustnej, do płukanek
ü
surowiec wykazuje dodatkowo działanie miejscowo ściągające i osłaniające
ü
działa również słabo immunostymulująco
! Surowiec:
Euphrasiae herba (ziele świetlika)
Gat. Euphrasia rostkoviana – świetlik łąkowy
Euphrasia stricte – świetlik wzniesiony, wyprężony
Rodz. Scrophulariaceae - trędownikowate
§
zbiór surowca farmaceutycznego odbywa się z obydwu gatunków świetlika
§
jest to roślina występująca na łąkach, bardzo pospolicie w stanie naturalnym – roślina jednoroczna
§
Skład chemiczny:
ü
aukubina, katalpol, izorozyd
ü
fenolokwasy np. kwas kawowy
ü
depsydy
ü
garbniki, lignany
ü
glukozydy fenylopropanoidowe
§
Działanie i wykorzystanie surowca w lecznictwie:
ü
surowiec wykazuje działanie łagodnie ściągające oraz łagodnie przeciwzapalne
ü
działa również antyseptycznie
ü
stosowany jest w chorobach oczu do przemywania spojówek w ich stanach zapalnych – zmniejsza
opuchliznę oraz zaczerwienienie powiek oka
ü
dodatkowo surowiec wykazuje działanie p/alergiczne
! Surowiec:
Galeopsidis herba (ziele poziewnika)
Gat. Galeopsis ochroleuca – poziewnik blady
Rodz. Lamiaceae – jasnotowate
§
surowiec w swoim składzie zawiera irydoidy, dodatkowo pewne ilości krzemionki
§
stosowany jest jako środek mineralizujący oraz wykrztuśny
! Surowiec:
Verbasci flos (kwiat dziewanny)
Gat. Verbascum densifolium, Verbascum thapsus, Verbascum phlomoides
Rodz. Scrophulariaceae – trędownikowate
! Surowiec:
Veronicae herba (ziele przetacznika)
Gat. Veronica officinalis – przetacznik leśny
Rodz. Scrophulariaceae – trędownikowate
§
surowiec farmaceutyczny stanowi ziele przetacznika zawierające w swoim składzie glikozydy irydoidowe
(aukubina), sterole, fenolokwasy oraz flawonoidy
§
surowiec wykazuje działanie p/zapalne
! Surowiec:
Harpagophyti radix (korzeń hakorośli)
Syn: korzeń czarciego pazura
gat. Harpagophytum procumbens – czarci pazur, diabelski pazur
rodz. Pedaliaceae – połapkowate
§
surowiec w swoim składzie chemicznym zawiera harpagozyd oraz harpadiol
§
dodatkowo występują węglowodany (nawet do 70%) i flawonoidy
§
surowiec stosowany jest:
ü
w stanach chorobowych o obniżonej odporności, przy stanach zapalnych kości i stawów,
wykazuje działanie p/reumatyczne i p/zapalne
ü
jako środek p/bólowy
ü
jako środek pobudzający wydzielanie soku żołądkowego
! Grupa związków:
Irydoidy estrowe (niegoryczowe)
! Surowiec:
Valerianae radi (korzeń kozłka) FPVI
Gat. Valeriana officinalis – kozłek lekarski
Rodz. Valerianaceae – kozłkowate
§
jako surowiec farmaceutyczny wykorzystywane są podziemne narządy kozłka lekarskiego
§
surowiec w swoim składzie chemicznym zawiera:a
ü
irydoidy estrowe – wal trat, acetowaltrat, dihydrowaltrat
ü
0,5% olejku eterycznego
ü
seskwiterpeny oraz monoterpeny
§
surowiec wykazuje działania uspokajające oraz rozkurczowe w stosunku do mięśni gładkich przewodu
pokarmowego i dróg moczowych
O
O
CH
2
OCOCH
3
O
B-D-glukoza
OCO
CHCH
2
C
H
3
C
H
3
waltrat
! Grupa związków:
Sekoirydoidy
O
COOCH
3
H
O
O
B-D-glu
CH
2
O
O
O
C
H
2
O
B-D-glu
O
O
O
O
H
CH
2
O
B-D-glu
sekologamina (lonicerozyd)
rodzaj Lanicera, rodz. Caprifoliaceae
gencjopikrozyd
rodz. Gentianaceae
swercjamaryna
rodz. Gentianaceae
CH
3
OH
C
H
3
O
O
O
O
O
CH
2
O
B-D-glu
foliamentyna
rodzina Menyanthaceae
§
mechanizm działania: sekoirydoidy podawane doustnie drażnią zakończenia nerwów smakowych na grzbiecie
języka – na drodze odruchowej dochodzi do zwiększenia wydzielania śliny i soków trawiennych oraz
pobudzania wydzielania żółci i wzrostu przemiany materii
§
stosowane są w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit (spowodowanych niedostatecznym wydzielaniem
soków trawiennych
§
znalazły zastosowanie również jako środki zwiększające apetyt i trawienie – stosowane są często u
rekonwalescentów
§
ich stosowanie nie daje działań ubocznych, dlatego mogą być stosowane u osób starszych oraz dzieci
! Definicja:
Wskaźnik goryczy WG
§
wskaźnik goryczy definiuje się jako wartość największego rozcieńczenia preparatu lub wyciągu surowca, który
wykazuje jeszcze smak gorzki
§
inna definicja: jest to liczbowe ujęcie nasilenia smaku gorzkiego wyrażone w pomnożonym przez 10000
stosunkiem największego uznanego za gorzkie rozcieńczenia wyciągu z surowca lub nalewki do największego
uznanego za gorzkie rozcieńczenia roztworów chininy
§
chlorowodorek chininy stanowi wzorzec dla oznaczania wskaźnika goryczy
§
wskaźnik goryczy wyraża się za pomocą wzoru:
=
m – odważka surowca lub mieszanki, w gramach
b – objętość wyciągu podstawowego użytego do rozcieńczenia, w mililitrach
k – współczynnik korelacyjny określany jako:
=
,
n – objętość roztworu wzorcowego użytego do rozcieńczenia, w którym wyczuwa się gorzki smak (ml)
§
przykładowe wartości wskaźnika goryczy w przeliczeniu na chlorowodorek chininy:
Gentianae radix
10 000
Absinthi herba
10 000
Chichori radix
800
Menyanthidis folium
10 000
Centauri herba
2000
Surowce irydoidowe
! Surowiec:
Gentianae radix (korzeń goryczki) FPVI
Gat. Gentiana lutea – goryczka żółta
Rodz. Gentianaceae – goryczkowate
§
jako surowiec farmaceutyczny wykorzystywane są narządy podziemne goryczki żółtej (kłącze oraz
korzenie) o wskaźniku goryczy nie mniejszym niż 10000
§
surowiec jest importowany (głównie Albania), a narządy zbiera się wiosną lub jesienią
§
goryczka żółta jest rośliną chronioną, wydająca nasiona i kwitnąca dopiero po kilku latach
§
Skład chemiczny:
ü
gorycze z grupy sekoirydoidów (gencjopikrozyd, amarogentyna)
ü
pochodne ksantonu (gentyzyna, izogentyzyna)
ü
cukry (gencjobioza, sacharoza)
ü
alkaloidy monoterpenowy (gencjanina)
O
O
H
O
OH
OCH
3
gentyzyna
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec stosowany jest jako remedium chelagogum, tonicum oraz stomachicum
ü
preparaty z goryczki żółtej pobudzają wydzielanie soku żołądkowego oraz żółci
! Surowiec:
Menyanthidis folium (liść bobrka) FPVI
Gat. Menyanthes trifoliata – bobrek trójlistkowy
Rodz. Menyanthaceae – bobrkowate
§
bobrek trójlistkowy jest byliną o płożących się kłączach występującą na wilgotnych stanowiskach
§
roślina posiada bezlistny kwiatostan, liść złożony, trójlistkowy, długoogonkowy (brzeg karbowany, listki
o kształcie lancetowato-owalnym)
§
jako surowiec farmaceutyczny wykorzystywane są liście bobrka trójlistkowego o wskaźniku goryczy nie
mniejszym niż 10 000 – zbiór surowca odbywa się w początkowym okresie kwitnienia rośliny
§
Skład chemiczny:
ü
gorycze z grupy irydoidów i sekoirydoidów (foliamentyna, mentefolina, swerozyd,
dihydrofoliamentyna, 10% logaliny
ü
flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny)
ü
kumaryny – skopoletyna
ü
garbniki, fenolokwasy
ü
alkohole monoterpenowe (gencjanina)
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec stosowany jest jako remedium metabolicum, tonicum oraz stomachicum
ü
pobudza wydzielanie soków żołądkowych, wzmaga łaknienie
! Surowiec:
Centaurii herba (ziele centurii)
Syn: ziele tysiącznika
Gat. Centaurium Erytrea – centuria pospolita
Rodz. Gentianaceae – goryczkowate
§
surowiec farmaceutyczny stanowi ziele centurii – pozyskiwany jest ze stanu naturalnego, a następnie
wysuszony w cieniu, w przewiewie
§
jest to roślina dwuletnia osiągająca 30cm wysokości o łodydze prostej, wzniesionej, kwiatostanem
centurii pospolitej jest wierzchotka dwuramienna
§
Skład chemiczny:
ü
0,3% goryczy z grupy sekoirydoidów – gencjanopikrozyd, amarogentyna, erytrocentauryna
ü
alkaloidy monoterpenowe – gencjanina oraz sekoirydoidowe
ü
flawonoidy
ü
diterpeny
ü
związki ksantonowe
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec pobudza czynność gruczołów trawiennych oraz wzmaga łaknienie
ü
działa żółciopędnie i żółciotwórczo
Surowce goryczowe z rodziny Asteraceae
Gwajanolidy – zawierają w swojej budowie układ gwajanolidu
O
O
CH
3
CH
3
C
H
3
Przykłady:
O
O
CH
3
CH
3
C
H
3
OH
H
H
O
O
CH
3
CH
3
C
H
3
O
H
układ gwajanolidu
inne przykłady:
absyntyna, laktukopikryna
artabsyna
jest prekursorem chamazulenu:
artabsyna->kw.charamazulenowy
->chamazulen
achillina
Eudesmanolidy – zawierają w swojej budowie układ eudesmanolidu
O
CH
3
CH
3
CH
3
O
Przykłady:
O
CH
3
CH
3
CH
3
O
OH
O
H
O
CH
3
CH
3
CH
3
O
O
O
glu
układ eudesmanolidu
inne przykłady: alantolakton,
izoalantolakton, dihydroalantolakton
tetrahydroridentyna B
glukozyd teraksolidu
Germakranolidy – zawierają w swojej budowie układ germakranolidu
CH
3
CH
3
O
O
CH
3
Przykłady:
OOC
CH
3
O
O
R
glu
CH
3
CH
2
O
O
CH
2
O
H
O
CH
2
OH
CH
2
OH
O
układ germakranolidu
R = =CH
2
(glukozyd kwadu
taraksynowego)
knicyna
! Surowiec:
Absinthi herba (ziele piołunu) FPVI
Gat. Artemisia absinthium – bylica piołun
Rodz. Asteraceae – astrowate
§
surowiec farmaceutyczny stanowią odziomkowe liście oraz kwitnące pędy bylicy piołun posiadające
wskaźnik goryczy nie mniejszy niż 10 000
§
zbiór surowca następuje w okresie kwitnienia rośliny, surowiec suszy się w temperaturze do 35C,
surowiec pochodzi ze stanu naturalnego
§
jest to bylina wykształcająca w pierwszym roku wegetacji rozetę przyziemnych liści
§
dla rośliny charakterystyczny jest kutner włosków T-owatych, kwiatostanem jest koszyczek zawierający
same kwiaty rurkowate (niezróżnicowane)
§
zapach surowca jest swoisty
§
Skład chemiczny:
ü
laktony seskwiterpenowe z grupy gwajanu o charakterze proazulenowym (przy destylacji
pojawia się zielono-niebiesko zabarwiony azulen), astabsyna, anabsyntyna, absyntyna
ü
do 0,5% olejku eterycznego zawierającego tujon, tujol, bisabolen, azulen
ü
flawonoidy
ü
garbniki
ü
lignany
ü
alkohole cukrowe
ü
kwerbachilol
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec stosowany jest w nieżytach przewodu pokarmowego, schorzeniach woreczka
żółciowego
ü
zewnętrznie stosowany jest w przypadku wszawicy oraz lambliozy, wykazuje działania
p/pasożytnicze
ü
wzmaga wydzielanie gruczołów trawiennych
ü
działa degenerująco na układ nerwowy (przy dłuższym wewnętrznym stosowaniu)
ü
preparaty: Tincturae Absinthi, Antemisal
! Surowiec:
Cichorii radix (korzeń cykorii podróżnika) FPVI
Gat. Cichorium intybus – cykoria podróżnik
Rodz. Asteraceae
§
surowcem farmaceutycznym są podziemne narządy cykorii podróżnika posiadające wskaźnik goryczy nie
mniejszy niż 800
§
jest to roślina rosnąca głównie przy drogach o niebieskich kwiatach i wzniesionej łodydze
§
surowiec zbierany jest ze stanu naturalnego na jesienią lub wczesną wiosną
§
Skład chemiczny:
ü
gorzkie laktony seskwiterpenowe (laktucyna, laktukopikryna)
ü
fenolokwasy (np. kwas cykoriowy)
ü
fitosterole
ü
inulina
ü
hydroksykumaryny
ü
flawonoidy i antocyjany
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec pobudza łaknienie i oraz wzmaga wydzielanie soków żołądkowych i żółci
! Surowiec:
Millefolli herba (ziele krwawnika) FPVI
Gat. Achillea millefolium – krwawnik pospolity
Rodz. Asteraceae - astrowate
§
jako surowiec farmaceutyczny wykorzystywane jest ziele krwawnika, jest to surowiec farmakopealny
§
ziele krwawnika jest również surowcem olejkowym
§
w składzie chemicznym występują:
ü
olejek do 0,2% - chamazulen, α- i β-pinen. Borneol, cyneol, kariofylen
ü
laktony seskwiterpenowe
ü
substancja gorzka – achilleina
ü
flawonoidy
ü
garbniki
ü
węglowodany i białka oraz związki azotowe i fitosterole
§
surowiec wykazuje działanie:
ü
p/zapalne
ü
rozkurczające mięśnie gładkie przewodu pokarmowego
ü
żółciopędne
ü
p/krwotoczne
! Surowiec:
Taraxaci radix (korzeń mniszka) FPVI
Gat. Taraxacum officinale – mniszek pospolity, mniszek lekarski
Rodz. Asteraceae
§
jako surowiec farmaceutyczny wykorzystywane są zarówno narządy podziemne mniszka lekarskiego, jak
i jego części nadziemne (Taraxaci herba)
§
pędy nadziemne powinny zawierać nie mniej niż 0,5% fenolokwasów w przeliczeniu na kwas kawowy,
natomiast korzeń zawierać nie mniej niż 0,3% fenolokwasów w przeliczeniu na kwas kawowy
§
cechą charakterystyczną mniszka lekarskiego jest występowanie rur mlecznych
§
Skład chemiczny:
ü
laktony seskwiterpenowe typu gwajanu (laktukopikryna), eudesmanu (tetrahydroridentyna)
oraz germakanu (glukozydy kwasu taraksynowego oraz dihydrotaraksanowego)
ü
trójterpeny, taraksasterol, politerpeny
ü
inulina do 40%
ü
dodatkowo żywice – w rurach mlecznych występuje latex wykorzystywany do produkcji
prezerwatyw (może powodować uczulenia)
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec wykazuje działanie żółciopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych
ü
dodatkowo działa moczopędnie i obniża poziom cukru we krwi, działanie metabolizujące
! Surowiec:
Cnici benedicti herba (ziele drapacza)
Syn: Cardii benedicti herba
Gat. Cnicus benedictus – drapacz lekarski
Rodz. Asteraceae – astrowate
§
surowiec farmaceutyczny stanowią ulistnione szczyty pędów drapacza lekarskiego zebrane w okresie
kwitnienia rośliny suszone w cieniu, w przewiewie
§
surowiec mimo występowania w stanie naturalnym pozyskuje się z upraw
§
Skład chemiczny:
ü
laktony seskwiterpenowe – knicyna
ü
heterozydy flawonoidowe
ü
związki poliacetylenowe
ü
olejki eteryczne
ü
lignany
§
Działanie i wykorzystanie:
ü
surowiec pobudza wydzielanie soków żołądkowych oraz innych soków trawiennych
ü
działa również żółciopędnie
! Grupa związków:
Gorycze diterpenowe
§
do najważniejszych goryczy di terpenowych zaliczane są marubina oraz pikrosalwina - związki te występują
w roślinach z rodziny Lamiaceae
§
surowce zawierające gorycze diterpenowe:
ü
Marrubi herba – ziele szanty (Marrubium vulgare – szanta zwyczajna, rodz. Lamiaceae)
ü
Salviae folium – liść szałwi (Salvia officinalis – szałwia lekarska, rodz. Lamiaceae) – zawiera
pikrosalwinę, olejek eteryczny, garbniki, saponiny, trójterpeny
! Grupa związków:
Gorycze triterpenowe
§
najważniejszym przedstawicielem tej grupy związków jest limonina:
O
O
O
O
O
O
O
O
CH
3
C
H
3
CH
3
limonina
! Surowiec:
Auranti amari pericarpium (owocnia pomarańczy gorzkiej) FPVI
Gat. Citrus aurentium subspecies amara – pomarańcza gorzka
Rodz. Rutaceae – rutowate
§
surowiec farmaceutyczny pochodzi z Indii, jest to surowiec farmakopealny
§
owocnia pomarańczy gorzkiej musi zawierać nie mniej niż 1,5% olejku eterycznego i wskaźnik goryczy
nie mniejszy niż 1000
§
wśród składników chemicznych wyróżnia się:
ü
olejek eteryczny bogaty w terpeny
ü
gorzkie trójterpeny
ü
flawonoidy (maryngenina, aurenetyna) również o gorzkim smaku
§
surowiec stosowany jest jako lek aromatyczno-gorzki pobudzający łaknienie
! Grupa związków:
Gorycze steroidowe
§
najważniejszymi przedstawicielami goryczy steroidowych są kondurangogenina A oraz kondurangina B
! Surowiec:
Condurango cortex (kora kondurango)
Gat. Marsdenia condurango – tojowiec kondurango
Rodz. Asclepiadaceae – trojeściowate
§
surowiec zawiera mieszaninę saponin steroidowych, gorzkich pochodnych pregnanu oraz
kondyrangogeninę A i B
§
dodatkowo występuje kwas chloro genowy, kwas kawowy, flawonoidy, fitosterole
§
surowiec zwiększa wydzielanie śliny oraz soków żołądkowych
! Grupa związków:
Inne związki goryczowe:
1. Flawonoidy:
a. marynegnina oraz leotesperydyna (występują w owocach cytrusowych)
b. hesperydyna, hesperygina
2. Pochodne floroglucyny:
a. lupulon
b. humulon
3. Cukry:
a. gencjanoza