wykład
METODY WYCHOWANIA
wykład
METODY WYCHOWANIA
Czym są metody wychowania
systematycznie stosowane sposoby postępowania
wychowawczego lub powtarzalne czynności
zmierzające do urzeczywistnienia celów, jakie stawia
sobie wychowawca (Łobocki)
świadomie i konsekwentnie stosowany sposób
oddziaływania pedagogicznego na jednostkę, grupę lub
zbiorowość, dla osiągnięcia zamierzonego celu
wychowawczego
Klasyfikacja
metody indywidualne i grupowe
metody bezpośredniego i pośredniego
oddziaływania wychowawczego;
metody wpływu osobistego, sytuacyjnego i
społecznego oraz metody kierowania
samowychowaniem;
metody strukturalne i sytuacyjne
O metodach wychowania
metod wychowania pozbawione są charakteru
uniwersalnego;
wzajemnie się uzupełniają i dopełniają;
nie tyle metoda wychowania jako taka decyduje o
sukcesie pedagogicznym, ile sposób wykorzystania jej
dla realizacji zamierzonych celów wychowawczych, a
także różne psychospołeczne uwarunkowania
prawidłowego rozwoju dzieci i młodzieży
METODY WYCHOWANIA
metody oddziaływań
indywidualnych:
•metoda modelowania,
•metoda zadaniowa
•metoda perswazyjna
•metoda nagradzania
metody oddziaływań
grupowych:
• organizowania
działalności zespołowej
i samorządnej
• metodę współdziałania
uczniów w
organizowaniu lekcji
METODY ODDZIAŁYWAŃ INDYWIDUALNYCH
Metoda modelowania
(metoda przykładu)
„słowa uczą, a przykłady pociągają„
Czym jest metoda modelowania:
metoda działania własnym przykładem lub metoda
dawania dobrego przykładu
uczeniem się przez naśladownictwo lub uczeniem się
zastępczym, a niekiedy „zarażaniem", z uwagi na
udzielanie się imitowanego zachowania.
Metoda modelowania
(metoda przykładu)
A. Badura: Przez modelowanie rozumie on zarówno
odwzorowywanie, czyli przyswajanie
zaobserwowanych zachowań, jak również nabywanie
nowych zachowań lub modyfikowanie zachowań
dawniej już ujawnionych przez obserwatora, przy
czym z zakresu modelowania wyklucza wszelkie
świadome naśladowanie modelu przez obserwatora.
Zgeneralizowane efekty modelowania
Rozróżnianie zgeneralizowanych i bezpośrednich efektów
modelowania ma istotne znaczenie z wychowawczego
punktu widzenia. Szczególna rola przypada efektom
uogólnionym, tj. bardzo różnym zachowaniom jednostki w
porównaniu z postrzeganym przez nią modelem
postępowania.
metoda dawania dobrego przykładu okazuje się wyjątkowo
przydatna z wychowawczego punktu widzenia. W wyniku
możliwego uogólnienia przez dzieci i młodzież
postrzeganych zachowań innych ludzi, stają się one
bowiem zdolne do coraz bardziej różnorodnych, bogatych i
konstruktywnych reakcji na cudze potrzeby, braki,
oczekiwania
Logika następstw
logika następstw w zachowaniu osoby pełniącej
funkcję modela;
W wypadku zachowań altruistycznych rzeczą
pożądaną jest postępowanie w miarę konsekwentne, a
przynajmniej pozostawanie wiernym ogólnemu
nakazowi moralnemu, według którego nigdy nie
należy wyrządzać nikomu szkody i krzywdy.
Zachowania łatwo podlegające
modelowaniu
zachowania i postawy zwracające na siebie uwagę dzieci i młodzieży:
okazywanie przez rodziców wzajemnego zrozumienia, zaufania i
serdeczności,
udzielanie sobie pomocy i bycie wobec siebie usłużnym,
wzajemne zabieganie o zdrowie i dobre samopoczucie
postawy prospołeczne wobec innych osób z otoczenia
przyjazny i serdeczny stosunek rodziców do swych sąsiadów, osób ich
odwiedzających, a także kolegów
zainteresowanie dziećmi chorymi,
przejawy społecznie i moralnie pożądanych zachowań czy postaw
podlegają modelowaniu
postrzegane przez nich postępowanie rodziców i nauczycieli i jest
pewnego rodzaju przesłaniem, odpowiednio ukierunkowującym ich
działania praktyczne
Czynniki ułatwiające modelowanie
metoda ta jest mniej skuteczna w stosunku do dzieci w wieku
młodszym niż w wieku starszym
chłopcy chętnie niż dziewczynki upodabniają się do zachowań
męskich, a dziewczynki chętniej niż chłopcy sięgają po wzory
zachowań kobiecych
model wywiera tym większy wpływ na obserwatora
im w wyższym stopniu obserwator postrzega jego kompetencje i
prestiż, jakim cieszy się w swym otoczeniu;
im szerszy jest zakres władzy modela i większe ma on możliwość
zapewnienia obserwatorowi oparcia duchowego i materialnego;
im w większym stopniu obserwator zauważa u modela podobieństw do
siebie, np. pod względem określonych umiejętności, zainteresowań i
uzdolnień;
im więcej entuzjazmu przejawia model dla swych zachowań
altruistycznych
Metoda zadaniowa
Polega ona na powierzaniu dzieciom i młodzieży konkretnych zadań,
których wykonywanie — jak się zakłada — prowadzi zwrotnie do
konstruktywnych :mian ich zachowań i postaw pożądanych z
wychowawczego punktu widzenia, a także do wzbogacania ich wiedzy
i doświadczeń w określonej dziedzinie działalności.
Od kategorii „chcieć" i „mieć" wiedzie zazwyczaj daleka i niełatwa
droga do kategorii „móc",
Umiejętności wymagają także z reguły głębszego zaangażowania jej
wyobraźni, uczuć, inteligencji.
zaliczana jest do oddziaływań pośrednich w przeciwieństwie do takich
metod oddziaływań wychowawczych, jak perswazja, nagradzanie i
karanie, które zalicza się do dyrektywnych (bezpośrednich) metod
wychowania. Istotną jej cechą jest postawienie wychowanka wobec
wymagań, wynikających z zaistniałej sytuacji.
Metoda zadaniowa
metoda zadaniowa może być szeroko stosowana zwłaszcza
w rodzinie. Istnieje tam wiele na ogół okazji, np. do
świadczenia sobie wzajemnych usług.
szczególnie sprzyjające warunki dla zastosowania metody
zadaniowej istnieją w rodzinach wielodzietnych i więcej
niż dwupokoleniowych
w rodzinach jednodzietnych i dwupokoleniowych dzieci
mają mniej możliwości służenia innym
dzieci zwolnione od wykonywania jakichkolwiek
obowiązków na rzecz domu i rodziny, obojętnieją z czasem
na sprawy innych ludzi, są też na ogół nielubiani przez
swych rówieśników i mają trudności w nawiązywaniu z
nimi serdecznych kontaktów
Powierzanie zadań w szkole
Wdzięcznym terenem wykorzystania metody
zadaniowej jest — obok rodziny — także szkoła,
Wychowawcze znaczenie pomocy koleżeńskiej w
nauce
Uczniowie ci wypełniają „lukę międzypokoleniową" i
ułatwiają uczniom młodszym od siebie „wejść w świat
dorosłych". Oprócz tego — oczywiście — mają dobrą
okazję służenia innym; daje się im szansę
dowartościowania i przeżycia radości z własnej pracy
na rzecz koleżanki czy kolegi.
Formy działalności samoobsługowej
Powierzanie zadań poza rodziną i
szkołą
możliwość zastosowania metody zadaniowej istnieje
także w warunkach życia pozarodzinnego i
pozaszkolnego. Przejawiać się to może w udzielaniu
zwłaszcza przez młodzież pomocy ludziom kalekim,
chorym, samotnym, starszym.
ta pomoc przygotowuje do pełnienia w przyszłości roli
żony i męża, matki i ojca, przede wszystkim zaś
spolegliwego opiekuna
Skuteczne powierzanie zadań
zadania wynikające z realnych potrzeb odczuwanych w ich
rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej, jak i środowisku
lokalnym.
przyjmowania na siebie także różnych innych obowiązków,
a więc nie tylko tych związanych z oddawaniem innym
swych przysług.
zasada, według której rodzice i nauczyciele nie wyręczają
swych podopiecznych w zadaniach, które tamci potrafią
wykonać sami.
brak wykonywanych przez nich zadań na rzecz innych
ludzi. Tymczasem podejmowanie tego rodzaju zadań
mogłoby korzystanie wpływać na rozwój społeczny i
moralny naszych wychowanków (uczniów).
Metoda perswazyjna
inaczej nazywana metodą perswazji.
polega na uświadamianiu dzieciom i młodzieży
różnych obowiązków i powinności, jakie mają wobec
społeczeństwa, innych ludzi i samych siebie oraz na
przypominaniu przysługujących im praw.
Stanowi więc rodzaj słownego oddziaływania na
świadomość moralną i społeczną dziewcząt i chłopców
Perswazja
jest przekonywaniem kogoś o czymś lub tłumaczeniem
czegoś komuś.
Czyni się tak z zamiarem spowodowania zmiany opinii,
przekonań i postaw jednostki lub korygowania i
wzbogacania posiadanego przez nią zasobu wiadomości
w różnych sprawach. Zastosowana na użytek
wychowania, ma na celu szczególnie uprzystępnienie i
wyjaśnienie różnego rodzaju wartości i norm. Przy
uzasadnianiu przytacza się zwykle argumenty
potwierdzające je, jak również te, które przemawiają
rzekomo za ich relatywizacją lub całkowitą negacją
Metoda perswazyjna
zaletą metody jest możliwość uświadomienia z jej
pomocą moralnego porządku w życiu i świecie.
uczą się odróżniać dobro od zła, poznają podstawowe
normy i zasady moralne
Perswazja w szkole
przybiera formę:
swobodnej i szczerej wymiany poglądów
rozmowy i dyskusji w klasie
Metoda nagradzania
tzw. wzmacniania pozytywnego
Metoda ta polega na promowaniu zachowań pożądanych z
wychowawczego punktu widzenia za pomocą udzielania pochwał lub
przyznawania nagród. Pochwał udziela się w formie, ustnej lub
pisemnej za pomocą wymownego gestu. Nagrody mają najczęściej
charakter wzmocnień materialnych ale nie wyklucza się także tych o
charakterze wzmocnień niematerialnych
Stosowanie metody nagradzania jest na ogół tym skuteczniejsze, im
bardziej stosuje się ją zgodnie z upragnionymi przez dzieci i młodzież
rodzajami wzmocnień pozytywnych.
Metoda nagradzania spełnia przeważnie dwie funkcje.
1.
w wyniku jej zastosowania dzieci i młodzież dowiadują się o
zgodnym z oczekiwaniami dorosłych wykonaniu określonych
poleceń.
2.
udzielenie pochwały lub nagrody jest czynnikiem motywującym do
zachowań społecznie i moralnie pożądanych.
Zasady nagradzania wychowawczego
zgodnie z sugestią Jamesa E. Walkera i Thomasa M. Shea‘a :
wzmacniać jedynie przejawy zachowań pożądanych z
wychowawczego punktu widzenia, świadomie i celowo
unikać wzmocnień zachowań o charakterze
destruktywnym, świadczących niekorzystnie o uczniach
(wychowankach) i działających na ich szkodę.
Pożądane zachowania wymagają wzmocnień bezpośrednio
po zamanifestowaniu ich przez dzieci i młodzież, a więc
jest przeciwwskazane nagradzanie wychowawcze dopiero
po upływie jakiegoś czasu od pojawienia się takich
zachowań.
Podczas wstępnych wzmocnień określonego zachowania
należy wzmacniać je za każdym razem, gdy tylko ono
pojawi się.
Z chwilą gdy zachowanie zaczyna się pojawiać coraz
częściej i w stopniu zadowalającym, powinno się je
wzmacniać w sposób przerywany, a nie ciągły czy
systematyczny. Dzięki temu umożliwia się uczniom
wówczas postępowanie na coraz to wyższym
poziomie.
Wzmocnienia materialne powinno się łączyć ze
wzmacnianiem w formie różnego rodzaju pochwał
Użyteczność metody nagradzania
zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia
oczekiwanego przez dzieci i młodzież sposobu ich
postępowania;
pozytywnie motywuje ich do zachowań społecznie i
moralnie pożądanych;
wpływa na aktywność i kreatywność dziewcząt i
chłopców;
umacnia ich poczucie wartości i własnej godności
Słabe strony metody nagradzania
Możliwość sprzyjania postawie roszczeniowej
Przesadnie wybiórcze stosowanie metody nagradzania
Pochopne stosowanie metody nagradzania nie pełni
funkcji zadośćuczynienia za określone zachowanie. Nie
zaspokajają potrzeby uznania i szacunku, jaką wiążą z nimi
rodzice, wychowawcy i nauczyciele. Nie wszystko, co
uważają rodzice i wychowawcy za pochwałę lub nagrodę,
jest rzeczywiście trafnie dobranym rodzajem gratyfikacji w
oczach dzieci.
metoda nagradzania nie gwarantuje natychmiastowego
sukcesu pedagogicznego. Korzystny jej wpływ widoczny
jest dopiero po jakimś czasie.
Metoda karania
nazywana nierzadko metodą wzmocnień negatywnych
jest ona sposobem oddziaływania wychowawczego za pomocą
świadomie stosowanych kar, celem zapobieżenia powtórzenia
przez chłopców i dziewczęta zachowań niezgodnych z
obowiązującymi w życiu wartościami i normami.
metoda karania „polega na zwalczaniu zachowań
destruktywnych, obniżaniu prawdopodobieństwa występowania
ich w przyszłości, a tym samym tłumieniu niepożądanych
wychowawczo dyspozycji psychicznych wychowanka
ma ona dopomóc dziewczętom i chłopcom w odróżnianiu dobra
od zła, a także w tym, aby nie zawieść oczekiwań dorosłych.
polega głównie na oddziaływaniu za pomocą bodźców wyraźnie
awersyjnych bądź też na pozbawianiu czy odebraniu czegoś, co
bywa pożyteczne lub przyjemne dla osób karanych.
Zalety i wady karania
metoda karania raczej „tłumi" niż „wygaszą"
niepożądane zachowania u dzieci i młodzieży
nadmiar karania wyzwala skłonność do agresji,
kłamstwa. Powoduje także frustrację, lęk, niepewność,
sprzyja poczuciu niższości i budzi uczucia nienawiści.
karanie przybiera postać tzw. wygaszania. Polega ono
na uniemożliwianiu spodziewanego przez dzieci
nagradzania, czyli dostarczania wzmocnień
pozytywnych. Udaremnianie ich przeżywają jako karę,
która może przyczynić się do konstruktywnych zmian
aspołecznych zachowań dzieci i młodzieży.
Kary naturalne - szczególnie skuteczne, będące
nieuniknionym następstwem jakiegoś niewłaściwego
zachowania,
Kary fizyczne - w odróżnieniu od spontanicznego
reagowania na niewłaściwe zachowania dzieci karanie
fizyczne uwłacza godności osobistej uczniów, wzmaga
ich agresywność i uprzedzenia wobec dorosłych,
Kary niesprawiedliwe – budzące chęć odwetu i
wymierzone w stanie zdenerwowania
Warunki skuteczności karania
Pozytywny stosunek karanego do karzącego -
skuteczność kar zwiększa akceptacja przez karanego
norm, za nieprzestrzeganie których został ukarany,
Pozytywny stosunek karzącego do karanego -
poprzedzane wyjaśnianiem szkodliwości
popełnionego czyny i tego, na czym polega wina
karanego
dyskretnego wymierzania kary i stosowania jej w
przyjaznej atmosferze, tj. nie w obecności osób
trzecich i nie w sposób bezduszny
Wstrzemięźliwość w stosowaniu kar
METODY ODDZIAŁYWAŃ GRUPOWYCH
Metoda organizowania działalności
zespołowej
Polega ona na tworzeniu w klasie szkolnej lub grupie
wychowawczej kilkuosobowych zespołów, celem omówienia
lub przedyskutowania interesujących dzieci i młodzież
problemów oraz wykonania przez nich konkretnych zadań o
użyteczności praktycznej
Zespoły w obrębie klasy lub grupy wychowawczej tworzy się
przeważnie na zasadzie pełnej niemal dobrowolności
prawo pozbywania się niepożądanego uczestnika
Aleksander Kamiński,
Jan Bartecki
Metoda organizowania działalności
zespołowej
Dobieranie się w tzw. pary koleżeńskie, a następnie
łączenie ich przez nauczyciela z inną parą - warunkiem
skutecznego tworzenia zespołów w klasie czy grupie
wychowawczej jest panujący tam klimat, przekonanie o
potrzebie dobierania się w zespoły i podejmowania w nich
różnych zadań.
Fazy w tworzeniu zespołów:
1.
uwrażliwienie dzieci i młodzieży na wspólne zespołów
zaspokajanie określonych potrzeb
2.
ustala się skład osobowy zespołu
3.
wyłanianie się grupowych
4.
zaktywizowanie ich w wykonywaniu różnego rodzaju
zadań
Metoda organizowania działalności
zespołowej
Niebezpieczeństwa działalności zespołowej – zbyt
silna rywalizacja pomiędzy poszczególnymi
zespołami, powstawanie zespołów elitarnych i
pospolitych na terenie klasy czy grupy;
Działalność zbiorowa – ważne jest umiejętne łączenie
ze sobą działalności zbiorowej z działalnością
zespołową i na odwrót — działalności zespołowej z
działalnością zbiorową. Są to działania wzajemnie się
uzupełniające i ubogacające
Metoda organizowania działalności
zespołowej
Korzyści z działalności zespołowej
uatrakcyjnia prowadzone zajęcia z udziałem dzieci,
dodaje im odwagi w przejawianiu swej aktywności i
samodzielności;
uczy współpracy z innymi; pozwala także
przezwyciężyć nieśmiałość, egoistyczną rywalizację i
chęć dominowania nad drugimi;
umożliwia lepsze poznanie i rozumienie uczniów
Metoda organizowania działalności
samorządowej
nazywana metodą rozwijania samorządności, metodą
społecznej interakcji (Jeana Piageta) lub metodą
samorządową (Aleksander Kamiński)
polega na umożliwianiu im wzmożonego współudziału w
decydowaniu o wspólnych sprawach i wykonywaniu przez
nich konkretnych działań zgodnych z powziętą wcześniej
decyzją. Odbywa się to na ogół w obrębie funkcjonowania
samorządu na terenie szkoły lub klasy szkolnej czy też
placówki opiekuńczo-wychowawczej (samorząd będący
odpowiednio zinstytucjonalizowaną samorządnością w
ramach wyłonionych w sposób demokratyczny organów
przedstawicielskich).
Metoda organizowania działalności
samorządowej
Korzyści związane z działalnością samorządną :
o
uczeniu się przez dzieci i młodzież demokratycznych form
współżycia społecznego i organizowania się na zasadzie
stowarzyszenia ludzi równych wobec prawa;
o
kształtowaniu się u nich postaw świadczących o gotowości do
zachowań prospołecznych, bezinteresownych świadczeń i pracy dla
innych ludzi;
o
głębszemu pojmowaniu przez uczniów (wychowanków)
odpowiedzialności moralnej, znaczenia prawdziwego autorytetu,
prawa do odrębności przekonań, tolerancji dla innych, zdolności do
empatii i rozwijania tzw. wyższych uczuć;
o
zapewnieniu im poczucia godności i wolności osobistej jako osób
prywatnych i jako członków grupy;
o
zapewnieniu im poczucia bezpieczeństwa, m.in. dzięki istnieniu
mechanizmów samoobronnych grupy wobec zagrożeń z zewnątrz
Metoda organizowania działalności
samorządowej
Przejawy działalności samorządowej;
o
organizowanie przez wychowanków różnych form
zaspokajania ich potrzeb związanych ze spędzaniem
czasu wolnego
o
udzielanie samopomocy koleżeńskiej w postaci
materialnego lub moralnego „podania pomocnej dłoni”
o
ponoszenie współodpowiedzialności, za ład i porządek
w życiu szkolnym, (często realizowane w formie
dyżurów);
o
wspólne rozwiązywanie zatargów koleżeńskich,
Metoda organizowania działalności
samorządowej
Niebezpieczeństwa działalności samorządowej;
o
nadużywanie współzawodnictwa jako formy aktywizacji działalności samorządnej;
o
nadmiar aktywności i odpowiedzialności dziewcząt i chłopców, tj. nieliczenie się z ich
realnymi możliwościami;
o
pozostawienie ich samym sobie, zwłaszcza w przypadku zatargów i konfliktów
powstałych na tle samorządnej działalności;
o
przeistaczanie się grupy działaczy (przywódców) samorządu w groźne wychowawczo
zjawisko „kliki";
o
osiąganie rzeczowych wyników kosztem strat wychowawczych, np. za pomocą
niespełnionych obietnic;
o
przerost ingerencji wychowawczej ze strony wychowawcy (nauczyciela), nazywany
„gorsetem wychowawczym";
o
podejmowanie zbyt wielu zadań oraz zadowalanie się doraźnymi i czysto zewnętrznymi
efektami działań samorządnych;
o
niebezpieczeństwo „blagi społecznej", polegającej na przynależności do zbyt wielu
ogniw życia samorządowego;
o
nadmiernie rozbudowany samorząd „zagrożony zasklepieniem się w samym sobie".
Metoda współudziału uczniów w
organizowaniu lekcji
Możliwa jest do zastosowania zwłaszcza w organizowaniu
lekcji i to zarówno w ich planowaniu, jak i
przygotowywaniu, prowadzeniu i ocenianiu
Skuteczność współudziału uczniów w organizowaniu lekcji
o
wzmożony udział w organizowaniu lekcji sprzyja
pogłębieniu przychylnych postaw wśród uczniów,
powoduje wzrost spoistości stosunków społecznych
o
korzystnie wpływa na zmianę stosunku uczniów do nauki
szkolnej,
o
skutecznie eliminuje lub znacznie ogranicza zrutynizowane
zachowania nauczycieli i uczniów.
Metoda współudziału uczniów w
organizowaniu lekcji
Cztery etapy przeprowadzania metody
1.
umożliwianie uczniom udziału w planowaniu lekcji -
dobór poszczególnych tematów - konkretne zadania
służące realizacji zaplanowanych zajęć lekcyjnych
2.
współudziału uczniów w organizowaniu lekcji,
przygotowywanie jej (najczęściej w warunkach
pracy zespołowej) - do zadań należą m.in.
przeprowadzenie wywiadów, przygotowanie
inscenizacji, a także sformułowanie problemów,
jakie warto by rozważać na zaplanowanej i
przygotowywanej lekcji, możliwa jest ich praca
indywidualna
Metoda współudziału uczniów w
organizowaniu lekcji
Cztery etapy przeprowadzania metody
3.
występowanie w roli „nauczycieli", polegające na
pełnieniu przez nich zadań, których wykonywanie w
systemie nauczania tradycyjnego przysługuje
wyłącznie nauczycielom - uczniowie ponoszą
odpowiedzialność za przebieg i wyniki prowadzonej
przez nich lekcji.
4.
ocenianie, którego podejmują się pod względem
metodycznym i merytorycznym.