UNIWERSALIA
JĘZYKOWE
CECHY WSPÓLNE
WSZYSTKIM
NATURALNYM JĘZYKOM
ŚWIATA
UNIWERSALIA
JĘZYKOWE
CECHY WSPÓLNE
WSZYSTKIM
NATURALNYM JĘZYKOM
ŚWIATA
UNIWERSALIA JĘZYKOWE
• U. dedukcyjne – wynikające z definicji języka
• ‘system znaków (prymarnie dźwiękowych)
służących do porozumiewania się w obrębie
danej społeczności’
(EJO)
• ‘kod tekstotwórczy, mający system
fonologiczny, polisemiczny’
(Weinsberg)
• ‘system znaków konwencjonalnych,
fonicznych, służący do porozumiewania się o
wszystkim (uniwersalny), dwuklasowy, tzn. z
udziałem gramatyki umożliwiającej
nieograniczone tworzenie nowych
konstrukcji’
(Grzegorczykowa)
UNIWERSALIA JĘZYKOWE
Zatem u. dedukcyjne to:
• każdy język jest systemem znaków
• każdy język jest systemem znaków
konwencjonalnych
• każdy język jest systemem znaków
fonicznych
• każdy język służy do porozumiewania się
• każdy język jest dwuklasowy
• każdy język jest tekstotwórczy
• każdy język jest polisemiczny
• ...
UNIWERSALIA JĘZYKOWE
• U. indukcyjne – uogólnienia na podstawie empirycznych
badań wielu konkretnych języków
Np. każdy język ma:
• sylaby
• co najmniej 3 samogłoski i a u
• co najmniej 2 rodzaje spółgłosek: zwarte i płynne
• co najmniej jedną spółgłoskę nosową
• zaimki osobowe
• elementy wskazujące ‘blisko’ i ‘daleko’ od człowieka
• morfemy i zdania
• funkcję znaczeniową kolejności morfemów
• tryb rozkazujący dla 2. osoby
• podział na imiona własne i wyrazy pospolite ...
Według R. Jakobsona i M.
Hallego
(Fundamentals of Language,
1958)
Binarny system opozycji fonologicznych
• Najprymitywniejszy system
fonologiczny musi mieć
3 samogłoski i 10 spółgłosek
• Opozycje prymarne występujące we
wszystkich językach:
1. wokaliczna – niewokaliczna
2. ciemna – jasna
3. skupiona – rozproszona
4. nosowa – nienosowa (dla spółgłosek)
5. nieciągła – ciągła (dla spółgłosek)
(ponadto jest 6 innych)
Cechy inherentne
• Sonoryczne (związane z silą i iloczasem)
wokaliczna – niewokaliczna
konsonantalna – niekonsonantalna
(wokaliczne samogłoski, ale r, l, j wok. i kons.)
skupiona – rozproszona
(samogł. szerokie – wąskie; spółgł. tylne – przednie)
• Tonalne (związane z wysokością tonu)
ciemna – jasna
(samogł. ciemne = tylne, jasne = przednie
spółgł. ciemne - na krańcach jamy ustnej b, k...
jasne w środku jamy ustnej t)
Według R. Jakobsona i M.
Hallego
(Fundamentals of Language,
1958)
•
Trójkąt podstawowy
a
p
t
Wertykalnie:
skupiona /+/ a w opozycji do rozproszonych /-/ p,
t
Horyzontalnie:
ciemna /+/ p w opozycji do jasnej: /-/ t
Trójkąt rozszerzony
a
u i
k
p
t
Samogłoski:
Wertykalnie: skupiona /+/ a w opozycji do rozproszonych /-/ u, i
Horyzontalnie: ciemna /+/ u w opozycji do jasnej /-/ i
Spółgłoski:
Wertykalnie: skupiona /+/ k w opozycji do rozproszonych /-/ p, t
Horyzontalnie: ciemna /+/ p w opozycji do jasnej /-/ t
Polski system samogłoskowy (1. wersja)
w ramach opozycji binarnych Jakobsona i
Hallego
samogłoski
o
a
e
u
i
ą
ę
wokaliczna
~niewokalicz
na
+
+
+
+
+
+
+
konsonantaln
a
~niekonsona
nt.
-
-
-
-
-
-
-
skupiona
~rozproszona
+ -
+
+ -
-
-
Ø
Ø
ciemna~jasna
+
+
-
+
-
+
+
nosowa
~nienosowa
-
-
-
-
-
+
+
Polski system samogłoskowy (2. wersja)
w ramach opozycji binarnych Jakobsona i
Hallego
samogłoski
o
a
e
u
y
i
wokaliczna
~niewokaliczn
a
+
+
+
+
+
+
konsonantalna
~niekonsontal
na
-
-
-
-
-
-
skupiona
~rozproszona
+
+
+
-
-
-
ciemna~jasna
+
+
-
+
+
-
mollowa
~niemollowa
+
-
-
+
-
-
Uniwersalia wg Noama
Chomsky’ego
• SUBSTANCJALNE
– typy kategorii: fraza nominalna, fraza
werbalna, rzeczownik, zdanie ...
– typy funkcji: podmiot, dopełnienie ...
• FORMALNE
– typy reguł: r. frazowe, r. transformacyjne,
r. fonologiczne
U. wynikają z wrodzoności języka
gramatyka uniwersalna - zdolność
stworzenia gramatyki generatywnej
danego języka na podstawie próbek
mowy otoczenia
Anna Wierzbicka:
uniwersalia semantyczne
każdy język wyraża takie pojęcia:
• 1. JA, TY, KTOŚ, COŚ,
LUDZIE, CIAŁO
• 2. TEN, TEN SAM, INNY
• 3. JEDEN, DWA, NIEKTÓRE,
WSZYSTKO
• 4. DOBRY, ZŁY, DUŻY, MAŁY
• 5. MYŚLEĆ, WIEDZIEĆ,
CHCIEĆ, CZUĆ, WIDZIEĆ,
SŁYSZEĆ
• 6. MÓWIĆ, SŁOWO,
PRAWDA
• 7. ROBIĆ, DZIAĆ SIĘ,
RUSZAĆ SIĘ
• 8. BYĆ (ISTNIEĆ), MIEĆ
• 9. ŻYĆ, UMRZEĆ
• 10. NIE, BYĆ MOŻE, MÓC,
BO, JEŻELI
• 11. KIEDY, TERAZ, CHWILA,
PO (POTEM), PRZED
(PRZEDTEM), DŁUGO,
KRÓTKO, PRZEZ PEWIEN
CZAS
• 12. GDZIE, TU, POD, NAD,
DALEKO, BLISKO,
Z (TEJ STRONY),
WEWNĄTRZ
• 13. BARDZO, WIĘCEJ
• 14. RODZAJ, CZĘŚĆ
• 15. TAK (TAKI), JAK
Wg Grzegorczykowej we wszystkich
językach:
• Znaki składają się z fonicznych elementów diakrytycznych
• Odróżnia się samogłoski i spółgłoski
• Są znaki odsyłające do pojęć (elementów świata)
• Odróżnia się nazwy przedmiotów i nazwy czynności (cech)
• Są reguły umożliwiające tworzenie z jednostek słownika
zdań mających strukturę.
Ciągi zdań są teoretycznie nieskończone (rekurencja)
• Struktura pojęciowa wypowiedzi to orzekanie czegoś
o czymś
• Są wyrażenia wskazujące na uczestników aktu mowy
i obiekty towarzyszące aktowi mowy
• informujące o czasie i przestrzeni komunikowanych
zdarzeń
• informujące o postawie modalnej nadawcy
(twierdzenie, przeczenie, pytanie i in.)
• oceniające oraz wskazujące na ilość i intensywność