Irydoidy
Irydoidy
• mają charakter monoterpenów cyklopentanowych
• substancje roślinne o 10, czasem 9 lub 8 atomach węgla
• biosynteza:
kwas mewalonowy (MVA)- lakton MVA- geraniol- loganina
• związki ciekłe lub stałe o wysokiej temperaturze topnienia, krystaliczne,
bezpostaciowe, trwałe
• dobrze rozpuszczalne w wodzie i etanolu
• pod wpływem kwasów irydoidy ulegają łatwo hydrolizie, tworząc
zabarwione na niebiesko związki
• Nepetalakton
- kocimiętka właściwa (Nepeta cataria ) z rodziny
Jasnotowatych (Lamiaceae)
• Aukubozyd-
świetlik (Euphrasia sp.), przetacznik (Veronica sp.), dziewanna
(Verbascum sp.), pszeniec (Melampyrum sp. ) należą do rodziny
Trędownikowatych (Scrophulariaceae); babka (Plantago sp.) należy do
rodziny Babkowatych (Plantaginaceae); aukuba japońska (Aucuba japonica)
należy do rodziny Dereniowatych (Cornaceae)
• Katalpozyd
- babka (Plantago sp.) należy do rodziny Babkowatych
(Plantaginaceae); dziewanna (Verbascum sp.) należy do rodziny
Trędownikowatych(Scrophulariaceae)
• Harpagozyd
- trędownik (Scrophularia sp.) należy do rodziny
Trędownikowatych (Scrophulariaceae); bukwica (Betonica sp.), poziewnik
(Galeopsis sp.), dąbrówka (Ajuga sp.), czyściec (Stachys sp.), ożanka
(Teucrium sp.) należą do rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae); hakorośl
rozesłana (Harpagophytum procumbens) (czarci pazur) należy do rodziny
Połapkowatych (Pedaliaceae)
• Asperulozyd
- marzanna (Rubia sp.), marzanka (Asperula sp.), przytulia
(Galium sp.) należą do rodziny Marzanowatych (Rubiaceae); borówka
(Vaccinium sp.) należy do rodziny Wrzosowatych (Ericaceae)
• Monotropeina
- korzeniówka (Monotropa sp.), pomocnik (Chimophila sp.),
gruszyczka (Pyrola sp.) należą do rodziny Gruszyczkowatych (Pyrolaceae);
borówka (Vaccinium sp.) należy do rodziny Wrzosowatych (Ericaceae)
• Werbenalina
- werbena lekarska (Verbena officinalis) należy do rodziny
Werbenowatych (Verbenaceae); rodzina Dereniowate (Cornaceae)
• Loganina
- kulczyba wronie oko (Strychnos nux vomica) należy do rodziny
Połatowatych (Loganiaceae); bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata)
należy do rodziny Bobrkowatych (Menyanthaceae)
• Loliolid
- arnika górska (Arnica montana ) należy do rodziny Astrowatych
(Asteraceae); babka lancetowata (Plantago lanceolata), babka zwyczajna
(Plantago major ) należą do rodziny Babkowatych (Plantaginaceae);
naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea), naparstnica wełnista (Digitalis
lanata) należą do rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae); bobrek
trójlistkowy (Menyanthes trifoliata) należy do rodziny Bobrkowatych
(Menyanthaceae); życica trwała (rajgras angielski) (Lolium perenne)
należy do rodziny Wiechlinowatych (Poaceae)
• Plumerycyna
- plumeria (Plumeria sp.) należy do rodziny Toinowatych
(Apocynaceae)
• Kwas genipowy-
genipa (Genipa sp.) należy do rodziny Marzanowatych
(Rubiaceae)
• Sekologanina
- wiciokrzew (suchodrzew) (Lonicera sp.) należy do rodziny
Przewiertniowatych (Capriofoliaceae)
•
Oleoeuropeina
- oliwka europejska (Olea europaea) należy do rodziny
Oliwkowatych (Oleaceae)
•
Ipekozyd-
ipekakuana prawdziwa (Uragoga ipecacuanha ) należy do rodziny
Marzanowatych (Rubiaceae)
•
Gencjopikryna C, gencjanina-
goryczka (Gentiana sp.) należy do rodziny
Goryczkowatych (Gentianaceae)
•
Swerozyd
- niebielistka (Swertia sp.) należy do rodziny Goryczkowatych
(Gentianaceae); bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata) należy do rodziny
Bobrkowatych (Menyanthaceae)
•
Amarogentyna
- goryczka żółta (Gentiana lutea) należy do rodziny
Goryczkowatych (Gentianaceae)
•
Walepotriany
- kozłek lekarski (Valeriana officinalis) należy do rodziny
Kozłkowatych (Valerianaceae)
Aucuba
japonica
Verbena
officinalis
Strychnos
nux-vomica
Arnica montana
Digitalis
purpurea
Digitalis lanata
Lolium
perenne
Olea
europaea
Uragoga
ipecacuanha
• Folium Menyanthidis- liść bobrka:
-
Bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata)
należy do rodziny
Bobrkowatych (Menyanthaceae), roślina wieloletnia, o pełzającym kłączu,
występuje na całej półkuli północnej, w Polsce dość pospolity w części
północnej i środkowej na niżu
-
surowiec zawiera: substancje gorzkie o budowie irydoidowej i
sekoirydoidowej: loganinę, swerozyd, mentafolinę, foliamentynę,
dihydrofoliamentynę; ponadto alkaloidy monoterpenowe: gencjaninę,
gencjanidynę; flawonoidy: rutozyd, hiperozyd, tryfoliozyd, garbniki, kwasy
fenolowe (kwas ferulowy); kumaryny: skoparon, skopoletynę; lakton
triterpenowy: loliolid
-
właściwości: pobudza łaknienie i wydzielanie soku żołądkowego
• Radix Gentianae- korzeń goryczki:
-
Goryczka żółta (Gentiana lutea)
należy do rodziny Goryczkowatych
(Gentianaceae), wieloletnia roślina zielna, rosnąca w górach środkowej i
południowej Europy, Azji Mniejszej, na glebach obfitujących w wapień, na
terenie Karpat Wschodnich
-
surowiec zawiera: gencjopikrozyd, amarogentyna, amaropanina,
amarosweryna- związki gorzkie; ponadto zawiera gentyzynę; trisacharyd-
gencjanozę; disacharyd- gencjobiozę i sacharozę; olejek lotny; związki
azotowe o charakterze alkaloidów: gencjaninę i gencjalutynę
-
właściwości: pobudza łaknienie i wydzielanie soków trawiennych,
żółciopędne, żółciotwórcze
• Herba Centaurii- ziele centaurii:
-
Centuria pospolita (tysiącznik) (Erythraea centaurium)
z rodziny
Goryczkowatych (Gentianaceae), zielna roślina dwuletnia, rosnąca w całej
środkowej Europie, północnej Afryce, Ameryce Północnej, Azji, w Polsce
spotyka się ją na łąkach, polanach śródleśnych, brzegach lasów, widnych
zaroślach
-
surowiec zawiera: substancje gorzkie: gencjopikrozyd, swertiamarynę,
swerozyd, centauropikryna, amarogentyna; alkaloidy- gencjaninę;
flawonoidy; triterpeny- kwas oleanolowy; fenolokwasy; ksantony
-
właściwości: stosowany w leczeniu chorób przewodu pokarmowego,
robaczyc; wchodzi w skład preparatu Calmagina; przeciwzapalne,
przeciwgorączkowe, ksantony surowca wykazują działanie antymutagenne
• Radix Valerianae- Korzeń kozłka:
-
Kozłek lekarski (Valeriana officinalis)
należy do rodziny Kozłkowatych
(Valerianaceae), występuje w Europie, Ameryce Północnej i Azji w
miejscach wilgotnych, w Polsce spotykany na niżu i w górach, w wilgotnych
zaroślach
-
surowiec zawiera: olejek lotny stanowiący mieszaninę związków mono- i
seskwiterpenowych: kamfen, limonen, octan, kwas walerenowy,
hydroksywalerenowy, acetoksywalerenowy, walerenal, waleranon, elemol;
irydoidy- walepotriany: waltrat, dihydrowaltrat; alkaloidy monoterpenowe:
aktynidynę, walerianinę, chatyninę, izooksyskytantynę
-
właściwości: uspokajające na OUN, wchodzi w skład nalewki Tinctura
Valerianae
• Folium Plantaginis lanceolatae- liść babki lancetowatej:
-
Babka lancetowata (Plantago lanceolata)
należy do rodziny
Babkowatych (Plantaginaceae), bardzo pospolita w Polsce
-
surowiec zawiera: irydoidy- aukubozyd, katalpol; śluz; garbniki;
fenolokwasy; flawonoidy- luteolinę, skutelareninę; kwas krzemowy; sole
cynku i potasu
-
właściwości: wykrztuśne, stosowany w stanach zapalnych jamy ustnej i
krtani (śluz i garbniki), bakteriostatyczne (aukubozyd)
• Herba Euphrasiae- ziele świetlika:
-
Świetlik łąkowy (Euphrasia rostkoviana) i Świetlik wyprężony
(Euphrasia stricta)
należą do rodziny Trędownikowatych
(Scrophulariaceae), pospolite w Polsce, gatunki jednoroczne zielne o
charakterze półpasożytów
-
surowiec zawiera: glikozydy irydoidowe: aukubinę, katalpol, izorozyd,
eufrozyd, genipozyd; fenolokwasy; depsydy; garbniki; olejek eteryczny;
związki alkaloidowe
-
właściwości: ściągające (garbniki), stosowane w stanach zapalnych
spojówek
• Herba Galeopsidis- ziele poziewnika:
-
Poziewnik blady (Galeopsis ochroleuca)
należy do rodziny Wargowych
(Lamiaceae), nie występuje w Polsce
-
surowiec zawiera: glikozyd irydoidowy- galirydozyd; krzemionkę; garbniki;
flawonoidy; saponiny; alkaloidy
-
właściwości: słabo wykrztuśne, hipotensyjne
• Herba Veronicae- ziele przetacznika:
-
Przetacznik leśny (Veronica officinalis)
należy do rodziny
Trędownikowatych (Scrophulariaceae), pospolity w Polsce
-
surowiec zawiera: glikozydy irydoidowe- aukubinę; fenolokwasy; mannitol;
flawonoidy; β- sitosterol
-
właściwości: słabe działanie wykrztuśne
• Radix Harpagophyti- korzeń hakorośli:
-
Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens) (czarci pazur)
należy do rodziny Połapkowatych (Pedaliaceae), roślina
południowoafrykańska
-
surowiec zawiera: irydoidy: harpagozyd, harpagid, prokumbid
-
właściwości: przeciwzapalne, przeciwreumatyczne
