Dochody i wydatki 

publiczne

(budżet państwa, źródła 

dochodów oraz kierunki 

wydatkowania środków 

budżetowych)

Budżet państwa

   Zestawienie przewidywanych 

dochodów i wydatków państwa, 
podlegających okresowej 
autoryzacji przez parlament.

   Jest planem finansowym a więc 

jest wyrażony w pieniądzu (w 
złotych).

Ogólne funkcje budżetu

Polityczna- polega na kontroli społeczeństwa za 

pośrednictwem wybranych przez siebie posłów i 
senatorów działalności rządu

Ekonomiczna- polega na dokonaniu za 

pośrednictwem budżetu podziału znacznej 
części dochodu narodowego oraz oddziaływaniu 
poprzez budżet na procesy gospodarcze i 
społeczne

Prawna- oznacza, że budżet ma charakter ustawy 

zatwierdzonej przez sejm i senat i podpisanej 
przez prezydenta 

Funkcje finansowe 

budżetu

Redystrybucyjna- ma zmniejszyć rozpiętość dochodów 

osiąganych przez różne grupy społeczne. Uzyskuje tym 

większe znaczenie, im szerszy jest zakres dochodów i 

wydatków obejmowanych budżetem państwa

Fiskalna- wyraża potrzebę zgromadzenia w budżecie 

dochodów w wysokości wystarczającej do pokrycia 

wydatków uznanych za społecznie niezbędne

Stymulacyjna (bodźcowa)- rozpatruje się ją z punktu 

widzenia oddziaływania państwa na działalność 

poszczególnych przedsiębiorców lub innych grup 

Kontrolna- polega na obserwacji przebiegu realizacji 

dochodów i wydatków budżetowych oraz wykorzystaniu 

tego jako podstawę do oceny wykonania zadań 

obejmowanych polityką rządu, z którymi  dochody te i 

wydatki są związane

Równowaga budżetowa

• Porównanie wielkości dochodów i 

wydatków pozwala określić stan 
równowagi budżetu. Jest on 
zrównoważony gdy, dochody i 
wydatki są równe. W rzadkich 
przypadkach dochody mogą być 
wyższe od wydatków. Występuje 
wtedy budżet z nadwyżką.

• wzrost gospodarczy
• Inflacje średnioroczną
• Eksport
• Import
• Popyt krajowy
• Bezrobocie 
• Wynagrodzenia
• Renty i emerytury

Założenia projektu 

budżetowego państwa 

powinny zawierać:

Dochody budżetu państwa 

to wpływy z:

- podatków, opłat, ceł
 - wpłat z zysku przedsiębiorstw państwowych i 

spółek handlowych, których Skarb Państwa jest 

współwłaścicielem

 - wpłat z zysku NBP
 - dywidentów
 - spadki, zapisy i darowizny w postaci pieniężnej na 

rzecz Skarbu Państwa 

 - także wpływy z różnych odsetek (np. karnych za 

opóźnienia we wpłacaniu podatku lub osiąganych z 

lokat dochodów i przychodów budżetu państwa w 

bankach) 

Klasyfikacja dochodów 

budżetowych:

Ekonomiczne- są to źródła ich pochodzenia (krajowe, 

podatkowe, nie podatkowe, zagraniczne)

Prawne (zwrotne Np. pożyczki; bezzwrotne Np. opłaty; 

przymusowe Np. podatek; dobrowolne Np. pożyczki; 
odpłatne Np. opłaty; nieodpłatne Np. podatki)

Organizacyjne- uwzględnia się strukturę systemu 

budżetowego państwa ( dochody budżetu państwa, 
dochody budżetu jednostek terytorialnych)

Najistotniejszym źródłem dochodów 

budżetowych państwa są podatki, 

stanowiące w Polsce nieco ponad 90% 

dochodów budżetu. Polski system 

podatkowy regulowany jest w drodze ustaw 

dotyczących poszczególnych podatków lub 

grup podatków oraz dla ogółu podatków.  

Poza podatkami istotnym źródłem 

dochodów publicznych są opłaty, które 

zasilają zasadniczo budżety gmin oraz cła.

 

W polskim prawie nazwa podatku często 

wiążę się z przedmiotem opodatkowania. 

Wyróżnia się więc przedmiot i podatek od: 

dochodu osób fizycznych, dochodu osób 

prawnych, od towarów i usług, akcyzowy,

od spadków i darowizn, od nieruchomości, 

od środków transportowych, od posiadania 

psów, od gier, podatek rolny, leśny i od 

czynności cywilnoprawnych

. 

Podatki 

obowiązujące w danym państwie tworzą 

system podatkowy

Podatnik- osoba, na której ciąży 

obowiązek podatkowy

Płatnik- osoba która ma obowiązek 

obliczyć, pobrać i wpłacić podatek

Inkasent- osoba odpowiedzialna za 

pobranie i wpłatę do organu 

skarbowego właściwej kwoty 

podatku.

Wydatki budżetu 

państwa

• Jest to wydatkowanie środków pieniężnych 

przez państwo oraz jednostki samorządów 
terytorialnych w celu zabezpieczenia 
potrzeb publicznych.

• Wydatki dzielimy na:
-wydatki budżetu państwa
-wydatki budżetów lokalnych
-wydatki funduszy celowych
-wydatki funduszy ubezpieczeń społecznych

Istotnym, częstym w praktyce 

budżetowej sposobem prezentowania 

wydatków budżetowych jest ich 

podział według funkcji państwa

• Cele gospodarcze (na finansowanie podmiotów i zadań 

gospodarczych, przy czym zakres bezpośredniego 
finansowania z budżetu zmniejsza się w polskich 
budżetach)

• Cele socjalno-kulturalne (przekazywany jest do 

finansowania z budżetów samorządu terytorialnego)

• O charakterze władczym (finansujące działalność organów 

władzy, administracji, sądownictwa, prokuratury, 
utrzymanie sił zbrojnych oraz porządku wewnętrznego)

• Na obsługę długu publicznego ( spłata zaciągniętych 

kredytów i pożyczek na sfinansowanie deficytu 
budżetowego)

Każdy wydatek jest 

adresowany do 

realizujących go 

podmiotów:

• Ministrów, kierowników urzędów 

centralnych, przewodniczących 

komitetów wchodzących w skład Rady 

Ministrów (ok..85% całości wydatków)

• Jednostek pozabudżetowych 

(pozarządowych), wojewodów (prawie 

10% wydatków) 

• Innych dysponentów części 

budżetowych

Wydatki budżetu państwa- 

według podstawowych 

grup ekonomicznych-

dotyczą:

• Dotacji i subwencji
• Świadczeń na rzecz osób fizycznych
• Wydatków bieżących jednostek 

budżetowych 

• Wydatków majątkowych
• Obsługi długu Skarbu Państwa
• Innych wydatków budżetowych

Kontrola budżetowa

• jest to sprawozdanie zgodności realizacji 

dochodów i wydatków przez podmioty 

sektora publicznego z ustawą budżetową 

i planami finansowymi

• sprawozdanie 

-  czy w realizacji wydatków kierowano się 

takimi przesłankami jak racjonalność, 

celowość, oszczędność, 

- czy w procesie gospodarowania środkami 

budżetowymi przestrzegane były normy 

obowiązujące w tym zakresie prawa  

Kontrola wykonania budżetu 

państwa sprawowana jest 

przez:

• Organy uchwalające (sejm i podległą mu 

Najwyższą Izbę Kontroli)

• Organy rządowe ( ministra finansów i podległe 

mu urzędy skarbowe, izby skarbowe, urzędy  

kontroli skarbowej oraz przez dysponentów części 

budżetowych)

• NBP ( codzienne sprawozdania o stanie 

centralnego rachunku budżetowego; informacje o 

stanie środków na rok bieżących poszczególnych 

państwowych jednostek budżetowych, urzędów 

skarbowych i poszczególnych państwowych 

funduszy celowych)

Wydatki rządowe rosną także wtedy, gdy 

podejmowane są próby dokonywania zmian 

strukturalnych w gospodarce, takich jak 

tworzenie warunków do rozwoju nowoczesnych 

gałęzi produkcji, dążenie do nadania gospodarce 

pożądanej dynamiki, zagospodarowanie mniej 

rozwiniętych regionów kraju . 

Bardzo trudnym zabiegiem jest również 

zmniejszenie wydatków m.in. na cele socjalne – 

ograniczenie zakresu pomocy socjalnej jest 

posunięciem niepopularnym i niechętnie 

przyjmowanym przez społeczeństwo. Wiele 

innych pozycji wydatków budżetowych również 

charakteryzuje się małą elastycznością. Istnieją 

więc ograniczone możliwości ich zmniejszenia...

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wydatki 

publiczne na ogół szybko rosły, niejednokrotnie w 

tempie wyższym niż dochód narodowy.

Transformacja polskiej gospodarki wpłynęła nie 

tylko na zmianę struktury dochodów budżetu 

państwa, lecz także w istotny sposób zmieniło się 

strukturę wydatków budżetowych m.in.. Znacznie 

„obcięto” dotacje dla przedsiębiorstw 

państwowych i spółdzielczych. 

Jest to jeden z elementów planu Balcerowicza. 

Zakres dotacji zawęził się do bardzo wąskiej 

grupy produktów i usług 

( węgiel kamienny, przewozy pasażerskie 

kolejowe i autobusowe, nawozy sztuczne).

Budżet państwa: projekt 

• Projekt budżetu państwa na rok 2008 

uwzględnia skutki przyjętej ostatnio przez 

parlament „podwójnej” ulgi na dzieci w podatku 

PIT. 

• Zmniejszono prognozę dochodów o 1,8 mld zł. 

Jednocześnie zwiększono prognozę dochodów z 

tytułu dywidend o ok. 1,3 mld zł. Przy założeniu 

że nie zmieniamy w wydatkach, otrzymamy 

deficyt  wysokości 28,63mld zł. 

• Wicepremier finansów Elżbieta Suchocka- 

Roguska zapewniła że w projekcie ustawy 

budżetowej na 2008r. Przewidziane zostały 

środki pozwalające na podwyżki dla nauczycieli.

Deficyt budżetowy może 

wynikać:

• Z nadmiernych wydatków budżetowych (militaryzacja 

rozbudowana administracja państwowa, inwestycje 
publiczne, transfery, wysokie koszty obsługi kosztu 
długu zagranicznego i wewnętrznego)

• Z powodu zbyt niskich dochodów budżetowych (mogą 

wynikać z niskiej stopy opodatkowania, mało 
skutecznego systemu ściągania podatków, czy też ze 
spadającego poziomu produkcji i dochodu narodowego)

• Sposoby finansowania deficytu budżetowego:
-    zaciąganie kredytów w bankach
- zwiększanie długu publicznego
- Zmniejszanie wydatków przez rząd

DZIĘKUJEMY