Wykład - nowotwory
Wykład 2 część 1
Wykład - nowotwory
Wykład 2 część 1
Nowotwór złośliwy -
neoplasma
malignum
Jest to populacja nieodwracalnie
zmienionych
własnych komórek ustroju
(które legły transformacji nowotworowej),
odznaczającej się słabiej lub silniej
wyrażoną autonomia rozmnażania i
różnicowania,
co prowadzi do postępujących zmian
anatomicznych i zaburzeń czynnościowych,
a w końcu do zguby organizmu.
Autonomia nowotworu
To niekontrolowana i niecelowa dla ustroju
proliferacja komórek, które zapewniają
sobie
pierwszeństwo
z
substancji
odżywczych potrzebnych do rozwoju,
w początkowym okresie podlegają w
pewnym
stopniu
ogólnoustrojowym
mechanizmom
regulującym
szybkość
wzrostu,
o ograniczonej autonomii mówimy w
nowotworach hormonozależnych
Proces nowotworowy
Jest zaburzeniem wszystkich podstawowych
czynności
komórek,
takich
jak:
rozmnażanie, różnicowanie , dojrzewanie,
przemiana materii, ale
dominuje przewaga
proliferacji
nad
obumieraniem
z
zahamowaniem dojrzewania;
pojęcie różnicowania i dojrzewania komórek
łączy się ze stopniem przekształcenia się
młodej
niezdeterminowanej
komórki
płodowej w formę o innym charakterze
morfologicznym i innych czynnościach;
•
Nie wiadomo, czy tkanka neo jest
pochodzenia
mono-klonalnego
, tzn.
czy rozwinęła się z przemiany
jednej komórki (np. szpiczak mnogi
- to gammapatia monoklonalna)
czy przemianie uległ pewien obszar
tkankowy (
teoria pola -
np.
nowotwory, które w początkowym
okresie powstają wieloogniskowo).
• Komórka, która utraciła zdolność
samokontroli nad procesami
wzrostu i różnicowania, staje się
komórką
nowotworową
• W komórki nowotworowe mogą
przekształcić się prawie wszystkie
komórki zróżnicowane
• Proces powstawania nowotworu
jest długotrwały i wieloetapowy.
Naturalna historia raka
1
.
Tk. normalna
stan
przedrakowy
ca in situ
carcinoma
2.Zmiana w kariotypie
euploidalna populacja komórek
aneuploidia
3. Inicjacja
promocja
progresja: inwazja i przerzuty
Inicjacja:
W
pierwszym
etapie
karcinogen
spełnia
rolę
wzbudzającą (
inicjującą
) transformację nowotworową,
przez swój mutagenny wpływ na aparat genetyczny
komórki:
powoduje dezorganizację podziału jądra
zaburza syntezę DNA i RNA
zmiany w strukturze błony komórkowej
komórka, która uległa mutacji na ogół nie rozmnaża
się i zmiana, która w niej zaszła może prze długi czas
pozostać w utajeniu;
okres ten nazywamy fiksacją karcinogenu i aby doszło
do utrwalenia nowej cechy musi przejść co najmniej
jeden cykl reprodukcyjny
(zmiana genotypu
)
Promocja
to okres klonalnego wzrostu nowych komórek czyli
etap, w którym zainicjowana komórka (ze zmienionym
genotypem
) przechodzi wiele zmian, aż do nabycia
nowych
cech
morfologicznych
i
czynnościowych
(
zmiana fenotypu
)
aby inicjacja doprowadziła do nowotworu złośliwego,
konieczny
jest
bodziec
promujący
,
zwany
karcinogenem, którego działanie polega na
pobudzeniu
proliferacji komórek
wzmożone tempo rozplemu komórek zwiększa szansę
pomyłek
kopiowania
DNA,
nasila
także
wpływ
karcinogenu, który ma możliwość działania na
liczniejsze komórki i na większą liczbę komórek
dzielących się
promocja
jest procesem bardziej
wydłużonym,
odwracalnym
, a usunięcie
czynników
promujących
np.
dymu
tytoniowego, ma duże znaczenie w
zapobieganiu nowotworom;
w okresie tym zainicjowane komórki
poddane są presji środowiska i w
przeważającej
liczbie
przypadków
dochodzi
do
zatrzymania
procesu
nowotworowego;
znane są substancje przyspieszające i
zwalniające promocję
związki antypromocyjne
umożliwiające
różnicowanie się komórek i hamujące
inwazję to: witamina A, prostaglandyny,
inhibitory proteaz, cykliczne nukleotydy
itp..
Czynnikami mutagennymi
są związki
reagujące bezpośrednio z DNA (
tzw.
czynniki genotoksyczne)
wolne
rodniki,
promieniowanie
jonizujące, promieniowanie UV itp..
mutageny - odpowiadają głównie za
proces inicjacji karcinogennej
Karcinogeny (kancerogeny)
- sprzyjają
podziałom komórkowym (
tzw. czynniki
mutagenne)
niektóre są czynnikami zarówno
promującymi
jak
i
inicjującymi
karcinogenezę np. dym tytoniowy
Czynniki karcinigenne to:
•azotany
(w
nawozach);
aminy
aromatyczne; produkty spalania węgla,
azbestu,
niektóre
leki
np.
leki
immunosupresyjne, hormony itp..
Progresja:
To okres powstawania heterogennej, szybko rosnącej
populacji zmienionych komórek nowotworowych,
zdolnych do odrywania się, wnikania do naczyń i
dawania przerzutów
do progresji dochodzi, gdy zaistnieją dogodne
warunki:
osłabienia homeostazy ustrojowej
zaburzeń immunologicznych i hormonalnych
w tym okresie nowotwór może być rozpoznany
klinicznie
przejawem progresji jest pojawienie się klonów
komórek o dużym potencjale wzrostu inwazyjnego i
tworzenia przerzutów;
Rozwój nowotworu zależy od
czynników:
1.
Środowiskowych
-
szeregu
czynników fizycznych i chemicznych
o dużym działaniu mutagennym oraz
biologicznych (mutagenne wirusy)
mutacje somatyczne
genetyczne predyspozycje
od stany systemu immunologicznego
od gospodarki hormonalnej
Nowe, nabyte właściwości
komórki nowotworowej
Utrata hamowania kontaktowego
- zmiany
w błonie komórkowej powodują, że cykl
życiowy komórki nie ulega zahamowaniu--
chaos struktury tkanki nowotworowej i
wielopostaciowość;
zmniejszenie spójności komórkowej (brak
kohezji)
- ograniczenie zdolności do
przenoszenia sygnałów chem. odrywanie
się i przenikanie do podłoża
zwiększenie migracji
- zdolność do ruchów
pełzakowych -- szybciej docierają do
naczyń
zniesienie uwarunkowanego podziału do
przytwierdzenia komórki do podłoża
Zdolność do wytwarzania
enzymów ułatwiających
inwazję i niszczenie
otaczających tkanek
( kolagenazy, lizosomalne
hydrolazy, proteazy,
hialuzonidazy itp.)
wytwarzanie hormonów
ektopowe
zmiana morfologiczna
komórki
Naciekanie - infiltratio
Jest wzrostem niszczącym prawidłowe
tkanki ustroju
zależy od zmian w błonie komórkowej
nabytych podczas transformacji
nowotworowej
może być:
wielkoogniskowe,
drobnoogniskowe,
rozproszone
nie jest charakterystyczne tylko dla
złośliwych nowotworów (np. trofoblast
i nowotwory miejscowo złośliwe)
Czynniki ogólnoustrojowe
wpływające na naciekanie:
Reakcje odpornościowe -
odczyny na
antygeny nowotworowe np. nacieki z
kom. jednojądrzastych wokół guza;
Odczynowe zmiany w węzłach chłonnych
typu SH
- rozrost komórek śródbłonka zatok i
histiocytów - jest odpowiedzią na produkty
rozpadu kom. neo w ognisku pierwotnym lub
niszczenie w obrębie węzłów chłonnych;
typu PG
- rozrost limfocytów B w grudkach
lub limfocytów T w strefie przykorowej
Czynniki ogólnoustrojowe
c.d.
Od unaczynienia i odżywienie guza -
czynnika naczyniotwórczego
TAF
(
Tumor Angiogenes Factor) -
substancja ta wydzielana jest przez
komórki nowotworowe i
stymulująca rozrost śródbłonka np.
heparyna ma właściwości
pobudzające do angiogenezy;
Wpływ mechanizmów
immunologicznych na przebieg
nowotworu:
Nowotwory powstają częściej u ludzi z
niesprawnym układem
immunologicznym np.. AIDS;
immunosupresja powoduje szybki wzrost
nowotworu i szybki rozwój przerzutów;
pobudzenie układu immunologicznego
może prowadzić do regresji nowotworów
(samoistna regresja obserwowana jest w
czerniaku, siatkówczaku,
choriocarcinoma, neuroblastoma;
Tradycyjny podział
nowotworów:
Nowotwory niezłośliwe -
neoplasma benignum
Nowotwory o miejscowej
złośliwości - półzłośliwe
Nowotwory złośliwe -
neoplasma malignum
Nowotwory złośliwe
Onkologia - onkos - guz; logos- nauka;
Mianownictwo nowotworów
:
Neoplasma (neo)
- ogólne określenie nowotworu
Neoplasma benignum
- ogólne określenie
nowotworu łagodnego ( nie jest ono właściwe, bo
żaden guz nie jest dobrym dla ustroju, stąd „guz
niezłośliwy” jest bardziej uzasadnione)
Neoplasma malignum
- ogólne określenie
nowotworu złośliwego
„Cancer” - carcinoma - nazwę wprowadził Galen
opisując „raka gruczołu sutkowego - jak odnóża
raka”
„Cancer” w języku angielskim i francuskim oznacza
nowotwór złośliwy niezależnie od pochodzenia
Mianownictwo nowotworów
Carcinoma - rak (ca)
- dla nowotworów
złośliwych nabłonkowych
Sarcoma - mięsak (sa)
- dla nowotworów
złośliwych z tkanki łącznej każdego rodzaju
nazwa może pochodzić od nazwy grecko-
łacińskiej tkanki lub narządu z dodatkiem
końcówki -
oma,
np.
fibr
oma
- włókni
ak
lip
oma
- tłuszcz
ak
hepat
oma
- wątrobi
ak
my
oma
- mięśni
ak
neurin
oma
- nerwi
ak
chord
oma
- struniak
końcówkę „
oma
” otrzymały
również niektóre zmiany guzowate
nie będące nowotworami, np.:
cholesteatoma, tuberculoma,
glaucoma, atheroma, haematoma,
aspergiloma itp.
Nowotwory z pierwotnych tkanek
zarodkowych, zazwyczaj wieku
dziecięcego, określa się jako
blastoma -
dodając to pojęcie do
nazwy narządu, z którego powstaje,
np.:
nephro
blastoma
,
hepato
blastoma
,
medullo
blastoma
,
neuro
blastoma
,
(myo
blastoma
cellulare)
wiele nowotworów
przyjęto określać
nazwiskami autorów, np.:
guz Wilmsa
guz Grawitza
guz Pancoasta
guz Leydiga
guz Pageta
Podział nowotworów
p ie r w o t n y
p r z e r z u t o w y
ła g o d n y
p ó lz ło ś liw y
z ło ś l i w y
N A B Ł O N K O W Y
p ie r w o t n y
p r z e r z u t o w y
ła g o d n y
p ó łz lo ś liw y
z ło ś l i w y
IN N Y
M E L A N I N O G E N N Y
N E U R O G E N N Y
M I E S Z A N Y ( p o t w o r n ia k i)
p ie r w o tn y
p r z e r z u t o w y
ła g o d n y
p ó łz ło ś liw y
z ło ś l i w y
M E Z E N C H Y M A L N Y
N O W O T W Ó R
1. Nowotwory łagodne
I. Nabłonkowe
1. Zróżnicowane
jednokierunkowo
a) gruczolaki
b) brodawczaki
c) torbielaki
II. Nie nabłonkowe
(
mezenchymalne i mezodermalne)
1. Zróżnicowane
jednokierunkowo
z tk.łącznej, nerwowej.
tłuszczowej,mięśniowej itp.
2. Zróżnicowane
dwukierunkowo
np.
neurofibroma, angiofibroma
3.
Wielokierunkowo
zróżnicowane
III. Nowotwory złożone łagodne
(z tkanki nabłonkowej i
mezenchymalnej)
A) zróżnicowane dwukierunkowo
np. adenofibroma, adenomyoma,
adenolymphoma
B) zróżnicowane wielokierunkowo
np. potworniaki dojrzałe - zbudowane
z tkanek różnego pochodzenia
pochodzenia z wszystkich listków zarodkowych
bez związku z lokalizacją guza
II. Nowotwory złośliwe
I. Nabłonkowe - raki
(carcinoma)
a) nie zróżnicowany
carcinoma
anaplasticum
b)
jednokierunkowo
zróżnicowane:
np. ca planoepiheliale,
adenocarcinoma, ca.
hepatocellulare
II. „Nie nabłonkowe” -
mięsaki (sarcoma)
a) nie zróżnicowany
neoplasma
malignum
mesenchymale
b) jednokierunkowo
zróżnicowane:
np. fibrosarcoma,
liposarcoma,
neurosarcoma
II.Nowotwory złośliwe c.d.
c) dwukierunkowo
zróżnicowane
np. ca
adenosquamosum
ca muco-epidermale
d) wielokierunkowo
zróżnicowane
np. tumor mixtus
malignus sialogenes
c) dwukierunkowo
zróżnicowane
np. neurofibrosarcoma
d) wielokierunkowo
zróżnicowane
np. mesenchymomam
malignum, tumor
mixtus mesodermalis
malignus (utkanie
homo-i heterologiczne)
II. Nowotwory złośliwe c.d.
III. Złożone (mieszane)
carcinosarcoma
teratocarcinoma
IV. Inne nowotwory
nowotwory zarodkowe
nowotwory zawiązków narządów
nowotwory centralnego układu
nerwowego
czerniak złośliwy
Mięsakorak -
carcinosarcoma
Złożony- kompozycyjny
-zarówno komórki
miąższowe (nabłonkowe), jak i zrąb ulegają
zezłośliwieniu;
Kolizyjny
-
dwa niezależne nowotwory,
przypadkowo występujące obok siebie w tym
samym miejscu (rak i mięsak);
kombinacyjny -
dwa różne nowotwory
rozwijają się z tej samej komórki
macierzystej np. rak sutka z przemianą
mięsakową (
w tym przypadku chodzi o wzrost
złośliwości)
Nowotwory łagodne
Są to nowotwory morfologicznie zbliżone do
tkanki macierzystej, ale tkanka ich różni się od
tkanki prawidłowej
zaburzeniami architektoniki-
zaburzony jest układ i stosunek ilościowy
miąższu do podścieliska.
wzrost jest:
powolny, zwykle rozprężający, z
uciskiem na otaczające tkanki;
są otorebkowane -
torebka łącznotkankowa
powstaje z rozsuniętej i uciśniętej tkanki łącznej;
nie naciekają tkanek -
dają się wyłuszczyć
nie wnikają do naczyń -
brak przerzutów, nie dają
wznowy, obecne są odczyny zapalne i zmiany
obrzękowe;
Nowotwory łagodne c.d.
Wpływ na ustrój -
rokowanie dobre,
często nieuchwytne klinicznie w
początkowym okresie choroby;
czasem duże rozmiary np. mięśniaki
zmiany uciskowe np. oponiak
czasem śmiertelny krwotok -
naczyniak wątroby
zaburzenia hormonalne -
nowotwory
łagodne gruczołów dokrewnych
Dysplasia
benigna
mammae
cum
papilloma
intraductale.
Mięśniaki
macicy -
obraz
makroskopo
wy
Cystadenoma
serosum
multiloculare
ovarii
Cystis serosa
(nabłonek
surowiczy)
II. Nowotwory miejscowo
złośliwe - półzłośliwe:
Są to takie nowotwory, które nie dają
przerzutów, ale dają wznowy
są to nowotwory niszczące i naciekające
miejscowo tkanki, z dużą skłonnością do
nawrotów;
naciekający wzrost:
nawet w stosunku do tkanek opornych (kość,
chrząstka)
podłoże ulega mechanicznemu rozwarstwieniu, z
następowymi zmianami wstecznymi lub chemicznie
uwarunkowanej degradacji i martwicy, z następowymi
odczynami naprawczymi oraz immunologicznymi.
Przykłady nowotworów
półzłośliwych:
Adenoma polymorphum sialogenes
cystadenoma proliferans ovarii
epithelioma basocellulare (ca basocellulare)
„adenoma bronchi” (carcinoid, cylindoma)
dermatofibrosarcoma protuberans et
recidivans
fibromatosis, desmoid
fibroadenoma cellulare (tumor phylodes)
neurofibroma, chondroblastoma, myxoma
Gruczolak wielopostaciowy; guz
mieszany - adenoma polymorphum;
tumor mixtus sialogenes
jest guzem miejscowo złośliwym;
stanowi 60% wszystkich guzów ślinianek;
rozwija się z elementów
wstawki
i w
procesie jego powstawania biorą udział
komórki nabłonka i mioepitelialne;
Komórki wstawki
obdarzone są wybitną
zdolnością wielokierunkowego różnicowania
- ulegają metaplazji i mogą przekształcać
się w komórki śluzowe, nabłonka płaskiego,
jasnokomórkowego, onkocytarnego itp.
Tkanka śluzowata, hialinowa i chrzęstna
jest produktem
komórek mioepitelialnych
.
Klinicznie:
Guz rośnie powoli, z przerwami
wielkość guza 2-5 cm (czasami do 20-25 kg)
przeważnie pojedynczy guz
po usunięciu daje wznowy
wznowy najczęściej mnogie, rosną powoli i
gorzej się je leczy
złośliwienie w guzach pierwotnych po kilku
latach (15-20)lub po kolejnych wznowach
Objawy złośliwienia:
nagłe powiększenie się
guza;
ból,
szybki wzrost i naciekanie
(otoczenia i nerwu twarzowego),
przerzuty do
węzłów;
Obraz makroskopowy guza
mieszanego
okrągły lub jajowaty
o gładkiej lub guzowatej powierzchni
na przekroju barwy białawej z ogniskami
niebieskawymi
konsystencji zbitej lub gdy zmiany
torbielowate - miękkiej
czasami zmiany śluzowate (łatwo pękają)
otorebkowany, ale posiada drobne
wypustki -
„guzki satelitarne”
, wychodzące
poza torebkę.
Obraz mikroskopowy guza
mieszanego:
„utkanie wielopostaciowe” !
Komórki nabłonkowe
:
drobne,
okrągłe lub
owalne,
walcowate,
wieloboczne
(sześcienne) mogą przybierać postać
komórek płaskich, niekiedy rogowaciejących;
onkocytarne,
śluzowe,
łojowe,
jasne itp.
Układy komórkowe
:
lite,
gruczołowe,
cewkowe,
beleczkowate,
oblakowato-
sitowate itp.
Podścielisko
:
śluzowe,
śluzowate,
włókniste,
chrzęstne i
kostne
Guz mieszany - obraz
mikroskopowy
1. Papilloma
superficiele
serosum -
surowicze
powierzchowny
brodawczaki
jajnika.
2.Adenofibroma
serosum.
3.
Cystadenofibrom
a serosum.
Carcinoma
basocellulare
cutis
Hamartoma
(chondroma
pulmonis)
Stany przedrakowe
nie należą
do nowotworów półzłośliwych -
są zmianami potencjalnie
złośliwym
- tzn. że na ich podłożu
rozwijają się nowotwory złośliwe,
przy odpowiednio długim okresie
trwania.
Nie należą tu również guzy
wzrastające wyłącznie
naciekająco bez destrukcji
tkanek np. naczyniak ślinianki;
Leczenie - dokładne, szerokie
wycięcie z marginesem
( mikroskopowa ocena brzegów)