Językoznawstwo jako 

nauka

Aby określić przedmiot nauki trzeba podać 

jej:

• przedmiot materialny, czyli wycinek 

rzeczywistości

• przedmiot formalny, czyli określić z 

jakiego punktu widzenia ten przedmiot 
materialny będzie rozpatrywany

• cel
• metodę

Językoznawstwo

= nauka o języku 

naturalnym

Język naturalny jest 

głównym przedmiotem 

materialnym 

językoznawstwa 

Język naturalny

Język powstały na drodze rozwoju 

historycznego, zróżnicowany 

geograficznie i społecznie

Poza tym są języki: 
• sztuczne (esperanto, volapük…)
• formalne (język logiki…)
• programowania (ALGOL, SQL…)

Językoznawstwo 

•Przedmiot formalny – 

 

z jakich punktów widzenia język bywa 

rozpatrywany

:

- jako zjawisko samo w sobie 

(językoznawstwo wewnętrzne)

- jako zjawisko powiązane z innymi 

zjawiskami 

(językoznawstwo zewnętrzne)

Z jakich punktów widzenia 

język bywa rozpatrywany

:

• semiotycznego (język jako system znaków) 

 

- syntaktyczny: stosunki między znakami systemu

 - semantyczny: znaki a rzeczywistość 

     - pragmatyczny: znaki a sytuacja komunikacyjna

• socjologicznego (język a społeczeństwo)
• psychologistycznego (język a psychika)
• antropologicznego (język a kultura) 
• retorycznego (język a kształtowanie postaw) 
• komunikacyjnego (język a porozumiewanie 

się) 

    itd.

Czym jest język?

Język = system

 

znaków

XX wiek: Ferdynand de Saussure :
   Mowa    =   

język   

+ mówienie 

 (language = 

langue

 + parole) 

Język – system znaków, służący do 

porozumiewania się w obrębie danej 

społeczności.

Definicja języka przyjęta przez wszystkich 

strukturalistów. Poszczególne szkoły 

doprecyzowywały tylko to ujęcie.

mówienie 
(parole)

język (langue)

Czym jest język? – szkoły 

strukturalne:

Język jest systemem znaków 

funkcjonalnym – celowościowym 

(szkoła praska)

Język jest siecią relacji między znalami
(szkoła kopenhaska – glossematycy)

Język jest systemem reguł budowania 

zdań (generatywizm)

 

Działy językoznawstwa

wg Charlesa Morrisa:

1.    syntaktyka (gramatyka) - opis 

relacji między znakami języka.

2.    semantyka - opis relacji między 

znakami języka a rzeczywistością. 

•   pragmatyka - opis relacji między 

znakami języka, rzeczywistością 
a sytuacją aktu komunikacyjnego 
wyznaczaną zwłaszcza przez 
kategorie nadawcy i odbiorcy tekstu. 

Działy syntaktyki 

(gramatyki)

 

opisy relacji między znakami języka

w poszczególnych podsystemach 

(płaszczyznach, poziomach) języka

• Składnia
• Morfologia
• Morfonologia 
• Fonologia

Płaszczyzny (poziomy) i jednostki 

języka

WYPOWIEDZENIE

 

składa się z fraz 

     

realizuje

 

ZDANIE

FRAZA

 

składa się z wyrazów 

     

realizuje

 

STRUKTURALNY 

SCHEMAT FRAZY

WYRAZ

realizuje

 

LEKSEM

składa się z morfów 

    

MORF

realizuje

 

MORFEM

składa się z głosek 
    

GŁOSKA

realizuje

 

FONEM

Przykład

Zjawisko należące do syntaktyki 
• Formy sg. i pl. różnicują się w 

zależności od kategorii liczby, która 

albo sygnalizuje 

jednostkowy/niejednostkowy 

charakter desygnatu (książę : 

książęta) 

albo tylko wskazuje na związek zgody 

(książę chce : książęta chcą). 

• Wyraz książę ma nieregularną 

odmianę: książę, księcia a nie 

książę, *książęcia lub *księć, księcia. 

Przykład 

Zjawisko należące do semantyki
• Język niemiecki ma co najmniej trzy 

wyrazy (Fürst, Herzog, Prinz), 
którym odpowiada tylko jeden wyraz 
polski książę. 

• To pole wyrazowe w niemieckim  jest 

bogatsze i wewnętrznie 
zróżnicowane: 

każde ze znaczeń 3 

wyrazów niemieckich ma semy, które są 
dla  wyrazu książę nieistotne.

 

Przykład 

Zjawisko należące do dla pragmatyki

• Dawniej władca jako nadawca używał 

1. os. pl.: my książę chcemy. 

• W XVII w. używano l. mn. wobec odbiorcy 

jednostkowego niżej usytuowanego, ale nie 
odwrotnie: 
książę do szlachcica (spójrzcie, panie 
stolniku) 
szlachcic do księcia (racz w. ks. m. spojrzeć) 

Czym jest język? – inne ujęcia

XIX wiek: język = organizm biologiczny, 

który rodzi się, rozwija i umiera 
(August Schleicher)

XX wiek: język = układ bodźców i 

reakcji 
między jednostkami danej społeczności – 
mówiący : słuchający 
(Leonard Bloomfield – szkoła 
amerykańska)

Czym jest język?

XIX wiek: język = odbicie psychiki narodu, 

działanie,  suma jednostkowych przejawów 
mówienia, 
dopiero na drugim miejscu twór

    (Wilhelm v. Humboldt, potem 

młodogramatycy)

XX wiek: język = duchowy czynnik 

kształtowania rzeczywistości, 
dopiero w drugiej kolejności narzędzie 
komunikacji myślowej 
(neohumboldtyzm – Leo Weisgerber)

Czym jest język?

Język = wytwór kultury  XX wiek: 

Język = wyraz widzenia i pojmowania świata, 

służy przede wszystkim do kształtowania pojęć 

w ramach danej społeczności 

(„hipoteza Sapira – Whorfa”)

Język = odbicie procesów poznawczych, 

pojęciowej organizacji świata w umyśle 

człowieka. 

Inwentarz symboli utrwalonych przez konwencję 

(kognitywizm)

 

Metody badawcze zależą 

od

• przyjętej definicji języka jako 

przedmiotu materialnego nauki

• przyjętego punktu widzenia na 

język 
czyli przedmiotu formalnego nauki

Językoznawstwo 

ogólne

Zakres przedmiotu: 

•Kierunki i metody badawcze  

językoznawstwa

•Teorie języka
•Klasyfikacja języków