Czynniki warunkujące wybór 

metod nauczania 

odpowiednich 

dla realizacji celów 

kształcenia 

 

 

Metoda nauczania 

Termin  „metoda”  pochodzi  od  greckiego  słowa  „methodos”, 
co  oznacza,  badanie,  sposób  badania,  droga  dochodzenia  do 
prawdy. 

Metoda jest to systematycznie stosowany pewien określony sposób 
postępowania  w  celu  osiągnięcia  zamierzonych  rezultatów.  W 
trakcie 

procesu 

nauczania 

metody 

mają 

zapewnić 

jak 

najskuteczniejsze 

osiągnięcie 

rezultatów 

dydaktyczno-

wychowawczych. 

 

 

Podział metod nauczania 

Wyróżnia  się  cztery  grupy  metod  kształcenia,  tj.  nauczania  - 
uczenia się: 
 

• 

metoda asymilacji wiedzy, oparta głównie na aktywności 

poznawczej 
o charakterze reproduktywnym,
 

• 

metody  samodzielnego  dochodzenia  do  wiedzy,  zwane 

problemowymi,  oparte  na  twórczej  aktywności  poznawczej, 
polegającej na rozwiązywaniu problemów,
 

• 

metody  waloryzacyjne,  zwane  też  eksponującymi  -  o 

dominacji aktywności emocjonalno-artystycznej,
 

• 

metody  praktyczne  -  cechujące  się  przewagą  aktywności 

praktyczno-technicznej, 

zmieniającej 

otoczenie 

lub 

stanowiącej nowe jego formy. 

 

 

1. Metody asymilacji wiedzy

 

Metody te zwane metodami podającymi, znajdują 

szerokie  zastosowanie  w  szkołach,  jak  i  w  środkach 
masowej  komunikacji,  czy  w  ogóle  w  życiu 
społecznym.  Wiąże  się  to  z  ich  pozorną  prostotą 
i  łatwością  sięgnięcia  do  wiedzy.  Do  tej  grupy  należą 
następujące metody: 
1. pogadanka, 
2. dyskusja, 
3. wykład, 
4. praca z książką. 

 

 

Pogadanka  polega  na  rozmowie  nauczyciela  z  uczniem. 
Rozmowa  ta  jednak  różni  się  od  zwykłych  rozmów.  Gdy  w 
zwykłej  rozmowie  stawiamy  komuś  pytania,  nie  znamy  na 
nie 

odpowiedzi. 

W  pogadance  natomiast  nauczyciel  zna  odpowiedzi  na 
wszystkie stawiane uczniom pytania. 

Pogadanka może służyć:
 • przygotowywaniu uczniów do pracy na lekcji,
 • zaznajamianiu ich z nowym materiałem,
 • systematyzowaniu i zaznajamianiu wiadomości,
  •  bieżącej  kontroli  stopnia  opanowania  przez  uczniów 
materiału. 

 

 

Dyskusja  to  metoda  polegająca  na  wymianie  zdań  między 
nauczycielem  a  uczniami  lub  tylko  miedzy  uczniami,  przy  czym 
zdania 
te  odbijają  poglądy  własne  uczestników  lub  odwołują  się  do 
poglądów innych osób. 

Wyróżniamy kilka odmian dyskusji:
  •  wspólne  rozwiązywanie  problemów  przez  klasę  lub  grupę 
uczniów,
  •  dyskusja  ukierunkowana  na  kształtowanie  przekonań 
młodzieży,
 • uzupełnianie własnej wiedzy. 

 

 

Wykład  polega  na  bezpośrednim  lub  pośrednim 

przekazywaniu wiadomości jakiemuś audytorium. Jako 
metodę  kształcenia  wykład  stosuje  się  zazwyczaj  w 
wyższych 

klasach 

szkół 

podstawowych, 

w  szkołach  średnich  oraz  szkołach  wyższych.  Wykład 
powinien  być  przygotowany  nie  tylko  poprawnie  pod 
względem  merytorycznym,  aby  zapewnić  odpowiedni 
poziom naukowy, lecz także powinien być prowadzony 
w 

sposób 

logiczny 

z 

wyodrębnieniem 

myśli 

podstawowych  i  głównej  tezy,  którą  wykładowca 
udowadnia. 

 

 

Praca z książką. 
Podręcznik,  lektura,  literatura  popularnonaukowa  są  nie 
tylko źródłem nowych wiadomości, lecz także daje uczniom 
możliwość  utrwalenia,  rozszerzenia  i  pogłębienia  zdobytej 
na  lekcji  wiedzy.  Przyswajanie  tych  metod  opiera  się 
przede  wszystkim  na  opanowaniu  sposobów  posługiwania 
się  książką  oraz  wykorzystaniu  środków  masowych. 
Wymienić tu można kilka sposobów tej samodzielnej pracy: 
 • uczenie się z podręcznika,
 • sporządzanie notatek,
 • posługiwanie się lekturą uzupełniającą. 

 

 

2. Metody samodzielnego dochodzenia 

do wiedzy

Zwane 

metodami 

problemowymi 

polegają 

na 

rozwiązywaniu  zaistniałych  problemów.  Istota  metod 
problemowych 

sprowadza 

się 

do  tego,  że  nie  pozwalają  uczniom  przechodzić  obojętnie 
obok  sytuacji,  których  nie  umieją  sobie  wytłumaczyć  lub 
rozwiązać,  lecz  wywołując  zaciekawienie,  zmuszają  ich  do 
analizy  sytuacji,  a  więc  do  wyodrębnienia  z  niej  danych, 
które  są  znane,  jak  również  tego  co  jest  niewiadome,  a 
zarazem  do  wysunięcia  przypuszczeń  co  do  rozwiązania 
problemu i sprawdzenia wartości tego rozwiązania. 

 

 

Odmiany metod problemowych:

 

1. Klasyczna metoda problemowa - uwzględnia się w 
niej  cztery  istotne  momenty:  wytworzenia  sytuacji 
problemowej,  formułowanie  problemów  i  pomysłów  ich 
rozwiązania, 

weryfikację 

pomysłów 

rozwiązania, 

porządkowanie  i  stosowanie  uzyskanych  wyników 
w  nowych  zadaniach  o  charakterze  praktycznym  lub 
teoretycznym. Cechą charakteru tej metody jest swoista 
dominacja uczenia się nad nauczaniem. 

 

 

2.  Metoda  przypadków  -  polega  na  rozpatrzeniu  przez 
niewielką  grupę  uczniów  opisu  jakiegoś  przypadku  i 
rozwiązaniu 

trudności 

w  celu  wyjaśnienia  tego  przypadku.  Po  otrzymaniu  opisu  z 
kilkoma pytaniami, na które trzeba odpowiedzieć, uczestnicy 
formułują  pytania  dotyczące  tego  przypadku,  a  nauczyciel 
udziela  odpowiednich  wyjaśnień.  Z  kolei  następuje  właściwy 
proces  poszukiwania  odpowiedzi  na  pytania.  Składa  się  na 
niego  ustalenie  w  toku  dyskusji  problemu  głównego  i 
problemów  z  niego  wynikających,  a  następnie  warunków, 
jakie mają umożliwić rozwiązanie problemu. 

 

 

3.  Metoda  sytuacji  -  zbliżona  do  metody  przypadków  - 
polega 
na  wprowadzeniu  uczniów  w  jakąś  złożoną  sytuacje,  za 
której takim lub innym rozwiązaniem przemawiają jakieś, 
„za”  lub  „przeciw”.  Zadaniem  uczniów  jest  rozumieć  tę 
sytuacje oraz podjąć decyzje w sprawie jej rozwiązania, a 
następnie  przewidzieć  skutki  tej  decyzji  oraz  innych 
ewentualnych decyzji.
Jest  to  metoda  analizowania  jakiejś  sprawy  z  różnych 
punktów  widzenia.  Odmianami  tej  metody  są:  „plusy  i 
minusy jakiejś sprawy” oraz „mocne i słabe strony”.

 

 

4.  Giełda  pomysłów  -  polega  na  zespołowym  wytwarzaniu 
pomysłów rozwiązania jakiegoś zadania. Chodzi o to aby dany 
zespół  rozwiązując  dane  zadanie  wynalazł  jak  najwięcej 
pomysłów  nowych,  niekiedy  najbardziej  zaskakujących  co 
stwarza atmosferę swobody i współzawodnictwa. 
Jest  to  najprostsza  metoda  aktywizująca.  Jej  istotą  jest 
zgromadzenie 
w  krótkim  czasie  dużej  ilości  pomysłów  na  rozwiązanie 
jakiegoś problemu. Zastosowanie „burzy mózgów” pozwala na:
- włącznie wszystkich uczniów do pracy,
- szybkie zgromadzenie dużej ilości pomysłów lub faktów,
- przeprowadzenie rozgrzewki umysłowej,
- naukę zwięzłego, precyzyjnego wyrażania myśli,
- sprawdzenie posiadanej wiedzy,
- doskonalenie techniki pisania. 

 

 

5. Gry dydaktyczne - metoda ta ma wiele odmian, ale wspólną ich 
cechę  stanowi  pierwiastek  zabawy  w  każdej  z  nich.  Zabawa  jest 
działaniem  wykonywanym  dla  przyjemności,  przez  to  jest 
czynnikiem  szczególnie  pożądanym  w  toku  nauczania.  Obok 
terminu  zabawa  występuje  również  termin  gra.  Jest  to  odmiana 
zabawy, która polega na przestrzeganiu pewnych reguł, a co za tym 
idzie  spełnia  ważne  funkcje  kształcąco-wychowujące:  służy 
procesowi  poznania,  szanowania  przyjętych  norm,  umożliwia 
współdziałanie,  przyzwyczaja  zarówno  do  wygrywania  jak  i 
przegrywania. Przykład gier dydaktycznych:
- inscenizacja - polega na graniu roli w sytuacji fikcyjnej. Istotnym 
czynnikiem jest w tej metodzie odtwarzanie przez ucznia zachowań 
jakiejś  postaci,  wcielanie  się  niejako  w  nią,  przyjęcie  na  siebie  jej 
„roli”,
-  gry  symulacyjne  -  polega  na  odtwarzaniu  bardziej  złożonych 
sytuacji problemowych, wymagających samodzielnego rozwiązania. 

 

 

3. Metody waloryzacyjne (eksponujące 

wartości)

Polegają  na  przeżywaniu  emocjonalnym  i  ocenie 
poznanej 

rzeczywistości. 

To 

właśnie 

przeżycia 

emocjonalne  przesądzają  o  tym,  jakie  cele  życiowe  ktoś 
sobie 

wyznacza 

i 

jakim 

ideałom 

jest 

wierny.

Z tych też względów sfera doznań emocjonalnych oraz w 
dużym  stopniu  od  nich  zależnych  ocen,  systemów 
wartości  i  ideałów  życiowych  ma  doniosłe  znaczenie 
wychowawcze. 

Metoda 

ta 

polega 

na  eksponowaniu  i  wpływaniu  na  takie  składniki 
osobowości  jak:  uczucia,  a  szczególnie  uczucia  wyższe, 
przekonania światopoglądowe, postawy, system wartości 
i charakter.

 

 

Metody te można podzielić na:

  •  metody  impresyjne  -  sprowadzają  się  do 
organizowania  uczestnictwa  dzieci,  młodzieży  czy 
dorosłych  w  odpowiednio  eksponowanych  wartościach: 
społecznych, moralnych, estetycznych, naukowych,

  •  metody  ekspresyjne  -  polega  na  stworzeniu  sytuacji, 
w których uczestnicy sami wytwarzają, bądź odtwarzają 
dane  wartości,  wyrażając  niejako  siebie,  a  zarazem  je 
przeżywają.

 

 

 

    4. Metody praktyczne

Zajmują  się  stroną  osobowości  wychowanków,  która 
decyduje 
o  wpływie  człowieka  na  rzeczywistość.  Wpływ  ten 
wywiera  człowiek  przede  wszystkim  przez  swoją  pracę 
jako działalność skierowaną na rzecz i ludzi z zamiarem 
dokonania  w  nich  przewidywanych  zmian.  Zmieniając 
rzeczywistość  w  sposób  rozumny,  a  więc  korzystając 
z posiadanej wiedzy i kierując się wartościowymi celami, 
człowiek  jednocześnie  zmienia  sam  siebie,  kształtuje 
swoją świadomość, przekonania, postawy, swój stosunek 
do 

pracy, 

a 

zarazem 

wytwarza 

w sobie potrzebę pożytecznego działania. 

 

 

Metody ćwiczebne - mają na celu usprawnienie uczniów 
do  działania  w  realnych  zadaniach  wytwórczych. 
Ćwiczenie  jest  wielokrotnym  wykonywaniem  jakiejś 
czynności dla nabycia wprawy i uzyskania coraz wyższej 
sprawności w działaniach umysłowych i praktycznych.
Metody  realizacji  zadań  wytwórczych  -  polegają 
na bezpośredniej realizacji zadań wytwórczych. Znajdują 
szerokie  zastosowanie  w  szkołach  zawodowych.  Mogą 
one 

polegać 

na  kierowaniu  zajęciami  w  czasie  których  uczniowie 
wykonują prace użytkowe. 

 

 

Cele kształcenia 

Cele  kształcenia  odnoszą  się  do  uczniów  i  opisują  zmianę 
jaką chcemy w nich uzyskać. Cele kształcenia określamy jako 
zamierzone właściwości uczniów wymieniając główne rodzaje 
opanowanych  wiadomości  i  umiejętności,  uformowanych 
działań  i  postaw.  Cel  kształcenia  jest  określony  jako 
zamierzony 

wynik 

ucznia, 

a 

metody 

i  organizacja  pracy  nauczyciela  są  podporządkowane  tak 
rozumianym, sprecyzowanym celom. 
Cele  kształcenia  są  formułowane  w  rozmaity  sposób.  Ze 
względu  na  sposób  formułowania  wyróżniamy  dwa  rodzaje 
celów: 

ogólne 

i  operacyjne.  Cele  ogólne  wskazują  kierunki  dążeń  a  cele 
operacyjne stanowią opis wyników, które maja być uzyskane. 

 

 

Czynniki warunkujące 

wybór metod nauczania

 

Wybór  metod  nauczania  zależy  od  ogólnych  celów 
nauczania,  szczegółowych  zadań  dydaktycznych,  od 
przedmiotu nauczania, wieku uczniów, czasu trwania zajęć, 
ilości uczniów i od pomocy naukowych. 
Zadania dydaktyczne
Głównymi rodzajami zadań dydaktycznych, jakie występują 
w  zakresie  wszystkich  szczebli  i  przedmiotów  nauczania  w 
różnych typach szkół są:
 • zaznajomienie uczniów z nowym materiałem,
 • utrwalenie przerobionego materiału,
 • kontrola i ocena wyników nauczania.

 

 

Ze  względu  na  zależności  stosowanych  metod  nauczania 
od  realizowanych  przez  szkoły  zadań  dydaktycznych,  metody 
te dzielą się również na podporządkowane:
  •  opracowaniu  nowego  materiału,  zalicza  się  tu  metody 
podające 

(wykład, 

opowiadanie), 

metody 

poszukujące 

(pogadanka  i  dyskusja)  oraz  metody  kierowania  samodzielną 
pracą uczniów (praca z książką),
  •  jego  utrwaleniu,  do  grupy  metod  służących  utrwaleniu 
przerobionego 

materiału 

włącza 

się 

także 

metody 

szczegółowe,  jak:  asymilacja  treści  utworu,  polegająca  na 
powtarzaniu  danej  treści  w  stale  zmienionych  układach,  a 
także ćwiczenia,
  •  sprawdzeniu  wyników  nauczania,  na  grupę  tę  składają 
się  różne  techniki  badania  wyników  nauczania,  a  mianowicie: 
sprawdziany 

pisemne, 

ustne, 

oraz 

sprawozdawczość 

statystyczna. 

 

 

Cele kształcenia
Cele kształcenia można podzielić na cele kształcenia ogólnego oraz 
cele kształcenia zawodowego.
Cele kształcenia ogólnego
Wyjątkowe  znaczenie  kształcenia  ogólnego  bierze  się  stąd,  że  jako 
wspólny  język  dla  wszystkich  -  ma  ono  służyć  więzi  społecznych 
między  jednostkami,  klasami  społecznymi  i  narodowymi,  ma  być 
zarazem  podstawowym  czynnikiem  otwierającym  drogę  do  świata 
nauki  i  ludzkiej  kultury.  W  tak  rozumianym  kształceniu  ogólnym 
rozróżnić można dwie strony:
  •  rzeczową  (obiektywna)-  wiąże  się  z  poznawaniem  świata 
obiektywnego 
i  nabywaniem  sprawności  pozwalających  brać  udział  w  jego 
kształtowaniu.
 • osobowościową (podmiotowa)- wiąże się z poznawaniem samego 
siebie, kształtowaniem motywacji i zainteresowań oraz nabywaniem 
sprawności sprzyjających kształtowaniu samego siebie.

 

 

Cele kształcenia zawodowego
Cele  kształcenia  ogólnego  są  także  realizowane  przez  różnego 
rodzaju  szkoły  zawodowe.  Szkoły  zawodowe  mają  bowiem 
obowiązek zapewnić uczniom podstawę systematyzowanej wiedzy 
o 

rzeczywistości, 

pokazać 

im  elementy  naukowego  poglądu  na  świat,  wdrożyć  do 
samokształcenia  oraz  rozwinąć  ich  zamiłowania  i  umiejętności. 
Obok wykształcenia ogólnego uczniowie szkół zawodowych muszą 
ponadto uzyskać w czasie nauki kwalifikacje uprawniające ich do 
pracy w danym zawodzie. Do celów zaliczamy:
  •  wyposażenie  młodzieży  w  wiedzę  i  umiejętności  zawodowe 
podstawowe,  dotyczące  całej  grupy  zawodów  pokrewnych  oraz 
specjalistycznych,  niezbędne  do  wykonywania  określonego, 
konkretnego zawodu,
  •  rozwinięcie  u  uczniów  zainteresowań  związanych  z  danym 
zawodem oraz wdrożenie ich do stałego podnoszenia kwalifikacji.

 

 

Zależność metody od przedmiotu nauczania
Zależność  ta  wynika  ze  specyficznych  właściwości 
każdego  przedmiotu,  których  przedstawienie  wiąże  się  z 
określonymi  wymaganiami.  Fizyka,  chemia  i  biologia 
wymagają 
np.  bezpośredniego  zetknięcia  ucznia  z  określonymi 
rzeczami,  zjawiskami  i  procesami,  a  więc  zastosowania 
metody laboratoryjnej, pokazu, organizowania wycieczek. 
W nauce literatury i historii stosuje się znacznie  częściej 
metody  pracy  z  książką,  jak  również  pokaz  obrazów, 
przeźroczy,  filmów  i  dokumentów.  Natomiast  takie 
przedmioty  jak:  matematyka,  technika,  nauka  zawodu, 
które mają wyposażyć uczniów w duży zasób umiejętności 
i nawyków, wymagają wielu zajęć praktycznych i ćwiczeń. 

 

 

Zależność metody od wieku uczniów
Zależność  ta  wiąże  się  z  tym,  że  proces  poznawania 
rzeczywistości  przez  uczniów  zależny  jest  od  sposobu  ich 
doświadczenia, 

od 

posiadanej 

wiedzy 

i  dojrzałości  umysłowej.  Organizując  ten  proces  w  klasach 
początkowych,  trzeba  uwzględnić  to,  że  u  uczniów  7-10  lat 
myślenie  obrazowe  przeważa  nad  abstrakcyjnym,  że  uwaga 
uczniów  nie  jest  jeszcze  dosyć  trwała  a  ich  wiadomości  są 
szczupłe  i  nie  usystematyzowane.  W  tych  warunkach  nie  może 
być stosowana metoda wykładu natomiast szerokie zastosowanie 
znajduje opowiadanie, pogadanka, pokaz i wycieczka. Nie można 
również  dla  tego  wieku  stosować  jednej  metody  w  ciągu  całej 
lekcji, 

lecz 

należy 

zmieniać 

i  urozmaicać  metody  pracy.  W  klasach  wyższych  dużą  rolę 
odgrywają  takie  metody,  jak  wykład,  metody  laboratoryjne, 
posługiwanie  się  książką  oraz  zajęcia  praktyczne  uczniów. 
Stosując te metody nauczyciel ma na celu przygotowanie ich do 
metod pracy na studiach wyższych, jak również samokształcenia. 

 

 

Zależność metody od czasu trwania zajęć
Zależność  doboru  metod  nauczania  od  czasu  polega 
na  odpowiednim  dostosowaniu  czasu  jaki  potrzebujemy 
na  wprowadzenie  danego  materiału  za  pomocą  odpowiedniej 
metody 
z  czasem  którym  dysponujemy  na  lekcji.  Jeżeli  mamy  do 
dyspozycji  długi  okres  czasu  możemy  zastosować  metody  takie 
jak  wycieczka  czy  metoda  projektu,  natomiast  jeżeli  czasu  jest 
niewiele  najskuteczniejsze  są  metody  pozwalające  w  krótkim 
czasie  przekazać  dużą  część  materiału  np.  wykład,  praca  z 
tekstem, czy pogadanka .

 

 

Zależność metody od ilości uczniów
Zależność  wyboru  metody  nauczania  zależy  także  od 
liczebności zespołu klasowego z którym pracujemy. W licznych 
zespołach sprawdzają się metody wykorzystujące formę pracy 
grupowej, takie jak: giełda pomysłów czy metoda przypadków. 
W klasach I - III nauczyciel przygotowuje uczniów do pracy w 
grupie, 

rozpoczynając 

najpierw 

od pracy w parach, potem w trójkach. Najbardziej efektywnie 
po  takim  okresie  przygotowawczym  są  grupy  czteroosobowe. 
Uczniowie  siedzą  wówczas  naprzeciwko  siebie.  Komunikacja 
jest 

dzięki 

temu 

ułatwiona. 

W  takiej  grupie  widoczny  jest  indywidualny  wkład 
poszczególnych  uczniów.  W  klasach  IV  -  VI  najlepiej  pracują 
grupy 4 - 5 osobowe, mieszane pod względem płci. W grupach 
liczniejszych  trudniej  jest  się  porozumieć.  W  większych 
grupach  istnieje  możliwość,  że  wkład  mniej  aktywnych 
uczniów może nie zostać zauważony. 

 

 

Zależność metody od pomocy naukowych
W  doborze  metod  nauczania  należy  uwzględnić  dobór 
środków  dydaktycznych.  Nie  ulega  żadnej  wątpliwości,  że 
niezbędnym 

elementem 

racjonalnie 

zaprojektowanego 

procesu  kształcenia  są  środki  dydaktyczne.  Są  to  różnego 
rodzaju  przedmioty  materialne,  za  pomocą  których 
komunikowane są informacje stanowiące materiał nauczania 
lub  instrukcje  dotyczące  uczenia  się.  W  procesie  doboru 
metod  nauczania  wybieramy  te  środki  dydaktyczne,  które 
pomogą  nam  dotrzeć  do  ucznia.  W  kwestii  dostępu  do 
szerokiego wachlarza pomocy dydaktycznych wiele zależy od 
możliwości 

materialnych 

szkoły, 

ale 

także 

od  pomysłowości  nauczyciela  i  jego  indywidualnych 
rozwiązań metodycznych. 

 

 

Kryteria  doboru  metod  maja  charakter  ukierunkowujący, 
wskazujący  najwłaściwsze  drogi,  ale  nie  absolutnie  pewny, 
ponieważ  doboru  może  dokonać  wyłącznie  prowadzący  zajęcia. 
O wyborze metody decyduje również czas, jaki przeznacza się na 
realizację  tematu.  Należy  również  liczyć  się  z  baza  materialną, 
pomocami  naukowymi  oraz  urządzeniami  towarzyszącymi. 
Znaczenie  na  stosowanie  pewnych  metod  dydaktycznych  ma 
także  doświadczenie  pedagogiczne  prowadzącego  zajęcia,  jego 
stosunek 

do 

metod 

znanych 

i  wypróbowanych  oraz  do  nowych,  z  którymi  dopiero  się 
zapoznaje. Ważna jest także znajomość przydatności określonych 
metod 
do poszczególnych treści i zadań nauczania, by w razie potrzeby 
nastawić się na bardziej wartościowe sposoby pracy. 

 

 

Dziękuję za uwagę