OCHRONA GATUNKOWA ROŚLIN I 

ZWIERZĄT

ENDEMI

T

(gr. endemia = zamieszkiwanie, pozostawanie,  endemos = miejscowy, 
tutejszy, lokalny)
Gatunek roślinny lub zwierzęcy związany tylko z jednym, określonym 
środowiskiem, żyjący na niewielkim obszarze lub nawet wyłącznie na 
jednym stanowisku. Endemity są prawie zawsze pozostałością bardziej 
rozpowszechnionych w dawnch epokach geologicznych gatunków, które 
utrzymały się w danym miejscu dzięki korzystnym warunkom 
środowiskowym.
 

Cele ochrony 

gatunkowej:

• zabezpieczenie gatunków dziko występujących, a w 

szczególności rzadkich lub zagrożonych wyginięciem oraz 
objętych ochroną na podstawie umów międzynarodowych;

• zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej.

Neoendemit (gr. neos = nowy) 
gatunek młody, np. brzoza ojcowska, skalnica 
tatrzańska.

OCHRONA GATUNKOWA ROŚLIN I 

ZWIERZĄT

GATUNEK 

ZWORNIKOWY

(ang. keystone species) – gatunek, którego wpływ na strukturę i 
funkcjonowanie ekosystemu jest nieproporcjonalnie duży w stosunku do 
stopnia jego liczebności ilub biomasy. Analogia do zworników – kamieni 
podtrzymujących sklepienie budowli. Gatunki mogą być zwornikami np. 
ponieważ stanowią pożywienie dla wielu innych gatunków lub są 
drapieżnikami, które nie dopuszczają, by inny gatunek stał się zbyt 
liczny.

RELIKT

(łac. reliquiae = szczątki + relictus = zostawiony, porzucony)
Pozostałość na jakimś obszarze roślin i zwierząt z poprzednich okresów 
geologicznych. Jest to organizm roślinny lub zwierzęcy, który żyje 
nieprzerwanie na obszarze dzisiejszego swego zasięgu począwszy od 
dawnych epok geologicznych i stanowi w pewnym sensie wytwór 
dawnych warunków środowiskowych. Zwykle nieliczny, występujący na 
małych obszarach, np. miłorząb, sekwoja. W Tatrach np. relikty 
tundrowe.

OCHRONA ROŚLIN I ZWIERZĄT IN-

SITU

Wydawnictwo ukazujące się od 1966 r., publikowane przez IUCN, 
zawiera wykaz rzadkich i ginących gatunków roślin i zwierząt, wraz z 
opisami każdego gatunku oraz projektami praktycznych przedsięwzięć 
umożliwiających ich ratowanie. Polska czerwona księga roślin i 
zwierząt prowadzona jest przez PAN w Krakowie.

• Ochrona roślin i zwierząt, a także ich siedlisk w miejscach 

naturalnego występowania. 

• Monitoring gatunków rzadkich, zagrożonych i ginących oparty na 

Czerwonych listach i księgach.

• W myśl przepisów ustawy o ochronie przyrody, o ochronie 

gatunkowej roślin i zwierząt decyduje minister środowiska.

• Gatunki objęte ochroną ścisłą lub częściową, strefy ochrony ich 

siedlisk oraz zakazy określane są w drodze rozporządzeń.

• Również wojewoda, w drodze rozporządzenia, może wprowadzić na 

terenie województwa, na czas określony, ochronę gatunków roślin, 
zwierząt 

Czerwona Księga (Red 

Book) 

Kategorie zagrożeń na poziomie 
gatunku wg oryginalnej definicji 
IUCN

Wymarłe (extinct) – gatunki, które nie są już znane z występowania w 
naturze, po powtarzalnych poszukiwaniach na byłych stanowiskach i 
innych znanych bądź prawdopodobnych miejscach;
Silnie zagrożone (endangered) – gatunki zagrożone wyginięciem, 
których przetrwanie jest bardzo mało prawdopodobne, jeśli nadal będą 
działać czynniki powodujące spadek liczebności;
Wysokiego ryzyka (vulnerable) – uważa się za prawdopodobne, że 
gatunki te w najbliższej przyszłości przemieszczą się do kategorii silnie 
zagrożonych, jeśli w dalszym ciągu działać będą na nie te same 
czynniki;
Rzadkie (rare) – gatunki o małych światowych populacjach, które nie 
zaliczają się do kategorii silnie zagrożonych czy wysokiego ryzyka, ale 
będące w obliczu ryzyka;
Nieokreślone (indeterminate) – gatunki, o których wiadomo, że są 
silnie zagrożone, wysokiego ryzyka lub rzadkie, ale nie ma 
wystarczających informacji aby określić, która kategoria jest 
odpowiednia;
Niedostatecznie poznane (insufficiently known) – gatunki, które 
podejrzewa się, że należą do jednej z powyższych kategorii, ale nie jest 
to ostatecznie ustalone z powodu braku danych.

OCHRONA EX-

SITU

Stosowana jest gdy liczebność gatunku bardzo spadnie, albo 
jego siedlisko staje się krytycznie zagrożone. Polega na 
przeniesieniu pojedynczych osobników lub ich grup z siedliska 
naturalnego do sztucznych warunków, w celu ich rozmnożenia 
albo zachowania puli genowej. Przy wyjątkowym zagrożeniu 
gatunku, całą populację osobników przenosi sie do niewoli.

• ogrody botaniczne oraz ogrody uprawy roślin leczniczych 

(zielarnie),

• zabezpieczenie nasion – długoterminowe przechowywanie 

w temperaturze poniżej ‑18 

0

C i wilgotności 2-5 %,

• przechowywanie pyłku – kriokonserwacja w temp. –180 

0

C 

do  –196 

0

C, lub liofilizowanie i przetrzymywanie w temp. 

od – 18 

0

C do +5 

0

C,

• przechowywanie tkanek – alternatywa wobec powyższych 

sposobów.

Ochrona roślin EX-
SITU

OCHRONA ZWIERZĄT EX-

SITU

• zwiększenie liczebności zwierząt w celu ich przywrócenia do 

środowiska naturalnego,

• możliwość prowadzenia badań biologii gatunku,

• hodowla przyczynia się do zmniejszenia zapotrzebowania na odłów 

zwierząt z natury,

• wykorzystanie ogrodów zoologicznych w celach edukacyjnych.

zalety

• konieczność budowy odpowiednich obiektów (koszty),

• odłowy zwierząt do ogrodów przyczyniają się do zmniejszenia ich 

liczebności w naturze,

• konieczność utrzymania odpowieniej liczby osobników w celu 

zapobieżenia dryfowi genetycznemu i utracie różnorodności,

• populacja ulega selekcji w kierunku adaptacji do warunków 

sztucznych,

• zanik zachowań wyuczonych,

• zagrożenie chorobami w wyniku dużego zageszczenia zwierząt,

• kłopoty z rozmnażaniem niektórych gatunków.

Ogrody zoologiczne i 

oceanaria

Niektóre 
problemy

REINTRODUKCJ

A

Cele 

reintrodukcji

Definicj

a

wg 

IUCN

Działania zmierzające do ustanowienia gatunku na 
obszarze, który był częścią jego historycznego 
zasięgu, ale na którym został wytępiony lub wyginął.

Założenie w środowisku naturalnym żywotnej i rozmnażającej się 
populacji gatunków, podgatunków lub ras, które w warunkach 
naturalnych, w skali globalnej lub lokalnej wymarły lub zostały 
wytępione. Gatunek powinien być wprowadzony w siedlisko i zasięg, w 
którym wcześniej występował, a zabiegi prowadzone w tym celu 
powinny wymagać jak najkrótszego czasu

Zadania 

reintrodukcji

• zwiększenie szansy na długoterminowe przeżycie gatunku;

• przywrócenie do ekosystemu gatunku zwornikowego;

• odtworzenie i/lub zachowanie naturalnej różnorodności biologicznej;

• zapewnienie długotrwałych korzyści ekonomicznych dla lokalnej i 

(lub) krajowej gospodarki;

• programowanie działań związanych z ochroną przyrody;

• skojarzenie powyższych działań.

Pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska 
o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, 
historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi 
cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów 
drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, 
wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Formy ochrony indywidualnej wg przepisów ustawy o 
ochronie przyrody

POMNIKI  
PRZYRODY

niewyodrębniające się na powierzchni lub możliwe do wyodrębnienia, 
ważne pod względem naukowym i dydaktycznym, miejsca 
występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub 
tworów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z 
namuliskami oraz fragmenty eksploatowanych lub nieczynnych 
wyrobisk powierzchniowych i podziemnych. Stanowiskami 
dokumentacyjnymi mogą być także miejsca występowania kopalnych 
szczątków roślin lub zwierząt.

STANOWISKA  
DOKUMENTACYJNE

Zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów mających znaczenie 
dla zachowania różnorodności biologicznej - naturalne zbiorniki wodne, 
śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, 
torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, 
wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz 
stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i 
grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub miejsca sezonowego 
przebywania. 

Formy ochrony indywidualnej wg przepisów ustawy o 
ochronie przyrody

UŻYTKI  
EKOLOGICZNE

Fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego zasługujące na 
ochronę ze względu na ich walory widokowe lub estetyczne.
Chodzi tu głównie o zachowanie cennych widoków krajobrazowych 
przed zasłonięciem zabudowaniami.

ZESPOŁY PRZYRODNICZO-
KRAJOBRAZOWE

• niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru; 

• wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę 

terenu, z wyjątkiem prac związanych z zabezpieczeniem 
przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym albo budową, 
odbudową, utrzymywaniem, remontem lub naprawą urządzeń 
wodnych; 

• uszkadzania i zanieczyszczania gleby; 

• dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą 

ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej 
lub rybackiej; 

• likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników 

wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych; 

• wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz 

skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także 
minerałów i bursztynu; 

• umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, 

legowisk zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem 
amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności związanych z 
racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;

Formy ochrony indywidualnej wg przepisów ustawy o 
ochronie przyrody

W stosunku do pomnika przyrody, stanowiska 
dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu 
przyrodniczo-krajobrazowego mogą być wprowadzone 
następujące zakazy: