Wojciech Hübner: Rola kultury w biznesie

Potoczne rozumienie

Pojecie slyszy siee często, ale czym jest

właściwie „kultura”?

W potocznym znaczeniu słowo kultura

jest pojęciem, które dotyczy szerokiego

obszaru zjawisk; mówi się jednym tchem

„

kultura i sztuka”.

Człowiek

kulturalny

właściwie

koneser kultury

i sztuki; w tradycji

europejskiej wywodzi się to najczęściej

jeszcze z greckiego kanonu muz.

Taki

człowiek

pewnością

odpowiednie wykształcenie, chodzi do

opery na koncerty, obcuje z ambitną

literaturą. W niektórych krajach pojęcie

„człowiek

kulturalny”

rozciąga

się

domyślnie również na

pewne cechy

charakteru

Kultura - antropologia

Biznes nowoczesny – antropologia

kulturowa

„Kultura”

dla

antropologa

jest

pojęciem znacznie szerszym i

dotyczy

właściwie wszystkiego co nas otacza i
pochodzi od nas samych

. Choć definicji

tak rozumianej kultury są dosłownie
setki, ich wspólnym mianownikiem jest
ich

holistyczny

charakter.

Literatura odwołuje się do klasycznej,

jednej z najstarszych definicji kultury,
którą udało się zidentyfikować, jeszcze z

1871

r, której autorem jest E. B. Tylor:

„

to ta złożona całość, która zawiera

wiedzę,

wierzenia,

sztukę,

zasady

moralne, prawo, zwyczaje i wszelkie inne
obyczaje nabyte przez człowieka jako
członka społeczeństwa”

Definicje

Kultura

była

definiowana

przez

Kluckhohn’a i Kelly (ok. 1940-50) jako
„wszystkie historyczne

stworzone wzorce

życia, wprost i domniemane,

racjonalne i

nieracjonalne i całkiem bez sensu, które
istnieją w określonym momencie czasu,
jako

potencjalne

wskazówki

dla

zachowania

się człowieka”.

Herskovitz (1955) uważał, że kultura

jest

„

częścią

otoczenia

człowieka

stworzoną przez samego człowieka

”;

Downs (1971) definiował ją jako „

mapę

stworzoną w naszych umysłach

, która

wiedzie nas w naszych stosunkach
międzyludzkich i w odniesieniach do
reszty naszego otoczenia”.

Ferraro

G. Ferraro (1990) dodaje jeszcze jedno

rozumienie kultury, jako „

wszystkiego, co ludzie

mają, o czym myślą i co czynią

jako członkowie

określonego społeczeństwa”, podkreślając tymi
trzema czasownikami (

mieć, myśleć i czynić

)

wszechstronność tego pojęcia i zrazem jego trzy
główne komponenty pojęciowe.

Przedmioty materialne są potrzebne do tego,

żeby człowiek mógł coś mieć. Gdy człowiek myśli,
pojawiają się idee, wartości, stosunek do innych,
jak również i wierzenia. Jeśli ludzie coś czynią, to
zachowują się w określony, społecznie zalecany
sposób.

W związku z tym, zdaniem Ferraro, kultura

składa się z:

- otaczających nas

obiektów

materialnych,

idei, wartości i naszego stosunku

do innych,

- normatywnych, lub oczekiwanych

wzorców

zachowania się

Mianownik

Wspólnym mianownikiem jest to,
że

czasów

Kroeber

Kluckhohn’a (lata 1950)
w większości definicji podkreśla
się fakt, iż chodzi o

•system

wartości

norm

przekazywanych naszej generacji
z przeszłości,

•norm i wartości, które z kolei
będą przekazane pokoleniom po
nas następującym

Adler

N. J. Adler

– (współcześnie) wychodzi z

współzależności

trzech

zasadniczych

podstawowych elementów składowych
pojęcia kultury:
- podstawą systemu są jego komponenty,
przyswajane i

akceptowane przez prawie

wszystkich członków określonej grupy
społecznej

;

- fakt, że są one

przekazywane przez

starszych

członków

takiej

grupy

społecznej

jej

młodszym

reprezentantom;
-

fakt,

że

proces

ten

kształtuje

zachowanie członków tej grupy, lub ich
strukturę percepcji

otaczającego świata.

1.W

najszerszym

znaczeniu: ogół materialnych i

niematerialnych wytworów człowieka, wszystko

to,

co nie powstało na drodze naturalnej

, ale jest

wytworem działania ludzi, dzięki swoistym,
biologicznym i społecznym cechom gatunku
ludzkiego i warunków jego bytu;

2. w węższym - system

wyuczonych,

przekazywanych przez transmisję
międzypokoleniową zobiektywizowanych wartości

norm, wzorów zachowania , idei oraz wierzeń
wyrażający się zarówno w materialnych , jaki
niematerialnych wytworach wspólnych dla danej
zbiorowości społecznej na pewnym etapie jej
historycznego rozwoju , w toku współżycia i
współdziałania ludzi;

3. W najwęższym: system

trwałych wartości

duchowych związanych ze sztuką , nauką

i religią

czy filozofią tworzonych bezinteresownie dla nich
samych , ze względu na cele wyższe , a nie do
realizacji potrzeb materialnych. (

Słownik Socjologiczny , K.

Olechnicki i P. Załęcki

)

Dla naszego użytku

Rozumienie kultury sprowadza się do

wizji cyklu, czy też spirali, która wiedzie w
przyszłość:

dane

środowisko

(system)

kulturowe

(K’) tworzy system

wartości

(W’),

który

prowadzi

wytwarzania

się

specyficznych relacji między człowiekiem a
elementami tego środowiska (

stosunek do

otoczenia, innych podmiotów =

S’) i do

wytworzenia

się

określonych

norm

zachowania

się (Z’); te z kolei prowadzą do

nowego,  nieco  zmienionego  systemu  w
przyszłości  (K’’),  i  dalej,  przy  powtarzaniu
się cyklu,  K’’’, K’’’’ i jeszcze dalszych.

W procesie takim zachodzą więc, z

biegiem czasu, określone zmiany, ale są
one bardzo powolne.

Said

Dla

Said’a

kultura jest przede wszystkim

działalnością związaną ze

sztuką opisu

(mówi często o „narracji’ i przychyla się
do stwierdzenia, iż całe narody można
uznać za

„narracje”, z siłą ich własnej

ekspresji narracyjnej i blokowaniem
wersji alternatywnych)

, ze sztuką

porozumiewania się i przedstawiania –
wszystko przy relatywnej autonomii w
stosunku do obszaru zjawisk z dziedziny
polityki i ekonomii.

Kultura zawiera w sobie również element

wyrafinowania i wyniosłości

nad sprawami

„zwykłymi”, jest to zasób każdego
społeczeństwa, sposób wyróżnienia tego,
co najcenniejsze w jego własnej myśli i
poznaniu

Said:

określona kultura zaczyna się kojarzyć, i

to często agresywnie, z pojęciem państwa; to
właśnie

odróżnia „nas” od „nich”,

prawie zawsze

zresztą z pewną domieszką ksenofobii. Kultura w
tym sensie jest zatem źródłem identyfikacji dla
społeczeństw.

Różnorodności kulturowe

, we współczesnym

świecie, który pozornie wydaje się dążyć do
jednolitości,

uproszczeń

wspólnych

mianowników,

zachowują swoją niezwykłą moc

Ze względu na różnice kulturowe, pomimo
rozszerzającej

się

globalizacji

procesów

ekonomicznych

generalnej

tendencji

standaryzacji współczesnego biznesu,

wiele jego

ważnych

składników

pozostaje

dalej

zróżnicowanymi.

Uwarunkowania kulturowe pozostają jednym z

najważniejszych czynników, który spowolnia
wszelkie procesy dostosowań.

Podsumowanie

Kultura

występuje

jako

czynnik

wyróżniający

narodowe

grupy społeczne

zachowawczy

kształtowaniu naszych norm
postępowania.

Podsumowanie - w ekonomii i zarządzaniu

Z punktu widzenia

ekonomii

i nauki o

zarządzaniu,

środowisko kulturowe

, w

jakim dzieje się współczesny biznes
jest szeroką i ważną kategorią (Adler,
Ferrero, Deresky) i odnosi się do
wszystkich klasycznych ról, jakie dane
jest nam odgrywać we współczesny
świecie:

konsumenta, producenta i uczestnika
procesów społecznych i politycznych

Z perspektywy analizy procesów

kierowania

zespołami ludzkimi,

kultura jest często postrzegana jak

kolektywne zaprogramowanie psychiki
ludzi

, które odróżnia jedną grupę

ludzi od innych.

Otwieranie się na świat, a wrażliwość kulturowa

Proces otwierania się
gospodarek narodowych :

-Od gospodarki

zamkniętej

;

-Po gospodarkę otwierającą się
na

eksport

;

-Gospodarkę światową
zdominowana przez

MNCs /

TNCs

– w tendencji

przedsiębiorstwo

dominuje

gospodarki narodowe;

-W kierunku

jednolitej

gospodarki globalnej.

Faza I –
nastawienie: rynek
krajowy

Faza II –
zagraniczna ,
“Gospodarka
otwarta”,
eksport
dodatkowa siłą

Faza III – „MNC”/TNC

Faza IV – globalna

Zasadnicza
orientacja

Produkt / usługa
krajowa

Doktryna: autarkia

Rynek krajowy i
ekstra -
zagraniczny

Doktryna:Gosp
odarka
„otwarta” ,
wolny handel ;
Eksport!

Cena + jakość
światowa

Doktryna: Handel i
inwestycje jako
główna siła napędowa
gospodarki światowej

Tworzenie strategii

Doktryna: „Global
Village”

Strategia
konkurencji

Krajowa, bardzo
ograniczona

Wprost: kraj –
zagranica i
multinarodowa

Skomplikowana - w
układ wielonarodowy

Globalna

Waga businesu
światowego

Marginalna,
praktycznie zerowa

Ważny

Niezwykle ważny

Kraj i zagranica  -
zmierza w stronę
jednolitego układu
globalnego

Produkt /usluga

Unikalny w skali
lokalnej

Częściowo
standaryzowan
y

W całości –
standaryzowany

Masowo dostosowany
do życzeń klienta

Konkurenci

Najczęściej – brak

Pewna ilość

Wielu

Znaczna ilość , lub
ograniczona ilosc

Rynek

Ograniczony -
wewnętrzny .

multi-krajowy

większy –
międzynarodowy

Największy – globalny

Eksport

Zero

Rosnący, z
reguły z
dodatkowym
potencjałem

Wielki, ale może się
stać nasyconym

Potoki w obie strony –
import i export w
strategii

Fazy ewolucji gospodarki światowej

Ewolucja z perspektywy elementu kulturowego

Zasad.
orientacja

Produkt /usługa

Rynek
zagraniczny

Cena  w
połączeniu z
jakością
światową
(„world  class”)

Tworzenie
globalnej strategii

Perspektywa

Etnocentryczna

Multi - krajowa

Międzynarodowa

Globalna

Wrażliwość
kulturowa

Marginesowa,
może być bliska
zeru

Ważna w
odniesieniu do
określonych
rynków

Ważna , ale inne
akcenty – dot.
całego teamu i
management u, a
produkt może być
standaryzowany

Globalna /
krytycznie ważna

- wrażliwość
dotyczy

Nikogo

Znajomość
klienta  i
specyfiki rynku
przez
pracowników
szeregowych
działu eksportu

Pracownicy
szeregowi i
menadżerowie ,
znajomość
gospodarki
światowej

Wszyscy łącznie z
„top executive”,
wiedza globalna

Strategiczne

założenie

„Jeden najlepszy
sposób”

Kilka najlepszych
sposobów

„Jeden najtańszy
sposób”

Wiele dobrych
sposobów
równolegle

Znaczenie aspektu kulturowego

Korekta

znanych lokalnych zjawisk

: jak

ważna i w jakich dziedzinach:

•Producent

•Konsument

•Profil lidera

•Praca w zespole

•Czas i przestrzeń

•Komunikacja, poczynając od

najprostszych schematów:

przytakiwanie, negowanie

Znaczenie aspektu kulturowego

• Żyjemy w dobie globalizacji, ze

specyficznym udziałem przemian

kulturowych - jakie czynniki stymulują i

przyspieszają takie przemiany:

– masowe

reformy ekonomiczne

, większa

otwartość

gospodarek,

– przemiany w światowym

układzie

politycznym

– integracja regionalna, nowe

światowe centra siły politycznej –

multipolarność,

– i przemiany

społeczne

, również w ramach

poszczególnych państw odsunięcie dawnych

elit, w kierunku demokracji.

Podsumowanie

Kultura: – czynnik

wyuczony

i nabyty

przez interakcję z otoczeniem
-

Ciągle zmieniający się

Zachowawczy

- Często

zapożyczany

– pewne wzorce są

innowacjami z zewnątrz i są
rozprowadzane (

dyfuzja

) po naszym

własnym środowisku

-Wpływ czynnika kulturowego może być
tak

silny

, iż może mieć nawet wpływ na

procesy biologiczne

-Każdy kraj jest

etnocentryczny,

ale takie

swoje słabości trzeba

rozumieć

- starać się

zrozumieć własnego partnera

- Kultura składa się ze

zintegrowanych i

logicznych

w stosunku do siebie części

- Szacunek dla obcej kultury wymaga

tolerancji

Bariery

• Różnice kulturowe

tworzące

bariery

w czasie i przestrzeni, między

różnymi systemami kulturowymi :

– Dawniej

było inaczej, lepiej

– U mnie

jest inaczej, „normalnie”, lepiej;

– Różnice w konwencji

estetycznej

– Trudności w pracy w

zespołach „multi

”,

porozumienie się z

potencjalnym

partnerem

– Tendencje do

narzucania

swojej

perspektywy kulturowej innym;

– Nasze

oczekiwania

związane z własnymi

ograniczeniami kulturowymi

Znaczenie aspektu kulturowego

• Odmienności kulturowe obejmują właściwie

wszystkie aspekty życia

mogą być odmienne

od naszych i mogą zmieniać się w inny

sposób

• Potrzebne

zrozumienie, tolerancja

–

szczególnie w dobie globalizacji

• Potrzebna

wrażliwość

kulturowa, odejście od

tzw. „

parochial approach

”

• Nie ma kultury lepszej

, są kultury tylko inne,

te same problemy rozwiązują na inny sposób

• Należy

spodziewać się odmienności

i można

się nią

fascynować

. Pomimo znajomości

rzeczy jednak nie uśredniać - pomimo

istniejących zawsze tendencji do

ujednolicania i stosowania klisz.

Znaczenie aspektu kulturowego

• W gospodarkach , w których zachodzi

proces transformacji - bezprecedensowe

zmiany w obszarze kultury =

obalanie

„starej” mentalności

. (Przykłady)

• Zmiany spowodowane głównie dwoma

czynnikami:

• (i) impulsami płynącymi z transformacji

samego

systemu ekonomicznego

oraz

• (ii) gwałtowną zmianą

stopnia otwartości

w stosunku do zagranicy dawniej silnie

autarkicznych, odizolowanych

organizmów gospodarczych.

Znaczenie aspektu kulturowego

• Powstaje ważna interakcja –

współzależność:

• Nasz kraj

– staje się bardziej wrażliwy

na impulsy zewnętrzne i bardziej pod

wpływem otoczenia zewnętrznego ;

• Równolegle,

otoczenie zewnętrzne

–

„zagranica” - samo przejmuje w jakiejś

mierze obce sobie elementy od

systemów kulturowych krajów, z

którymi obcuje.

Znaczenie aspektu kulturowego

• Pokonanie rozmaitych specyficznych

barier kulturowych staje się

warunkiem pełnego przejścia na

rynkowe

zasady funkcjonowania,

włączając w to

gotowość społeczeństwa

do posługiwania się jego nowymi

zasadami

i pełnego

odnajdywania w

nich stwarzanych dla siebie szans

• Czy zmiany można

przyspieszać

– np. w

kierunku zwiększenia pro-aktywnosci ,

kreatywnosci spoleczenstwa?

Język – wstępne uwagi

• Język -

centralny punkt w określonym

środowisku kulturowym

• Ludwig Wittgenstein

: w jakim stopniu język

zmusza człowieka do określonego widzenia

świata ? LW: od języka nie da się uciec, język

jest jak klatka w której miota się człowiek

• Struktura języków podobna – w większości

języków są rzeczowniki i czasowniki , ale

właściwie to, co uniwersalne , to

zdolność

ludzkiego umysłu, żeby nauczyć się, przyswoić

sobie język

. Przychodzimy na świat z

gotowością , ale nie z konkretnym językiem.

• Dziecko angielskie przeniesione w środowisko

chińskie w drodze transmisji kulturowej może

nauczyć się języka chińskiego, ale jednocześnie

przyswoi sobie cały

zespół pojęciowy, który

narzuca określone widzenie świata

Hall - Silent language

Człowiek żyje

w okowach własnej kultury

– i w

różny sposób może być tego świadom.

Używa nie tylko słownej komunikacji (E.Hall),

gdyż  dla  przekazywania  części  zamierzonej  i  nie
zamierzonej  informacji  jej  nie  stosuje,  aplikując
cały  zestaw  swojego

silent language

(ukryty

język; oraz: „ważne jest to, co człowiek robi, a nie
co deklaruje”), który wywodzi się wprost z jego
kultury.

Nawet dla niewprawnego oka, najbardziej

oczywistym będzie język ciała (

body language

Nasz partner może używać silnej gestykulacji
(kultura

krajów

Śródziemnomorskich,

lub

zachowuje dystyngowaną, nieruchoma sylwetkę
(Japonia, Tajlandia).

W trakcie

komunikowania się

, uzewnętrznia,

jawnie okazuje swoje

uczucia

(kraje Ameryki

Łacińskiej) lub stara się ich nigdy nie okazać
(kultura Chin). W trakcie rozmowy zachowuje
podświadomie,

kulturowo

uwarunkowany,

określony

fizyczny dystans

do rozmówcy: bliski

twarzy

(większość

krajów

Arabskich),

lub

wyraźnie dalszy (Europa Zach.).

Znaczenie aspektu kulturowego

• Systemy kulturowe oddziałują na siebie

nawzajem wnosząc w enklawy

oddzielnych gospodarek obce im

elementy i tworząc zaczątki

wspólnych

mianowników

obyczaju i procedur

handlowych.

• Takie procesy zachodziły już od zarania

dziejów, na przykład na słynnym

Jedwabnym Szlaku

, który już w II wieku

B.C. stał się pomostem handlowym

miedzy kontynentami

• Współcześnie –

Korporacje

Transnarodowe, MNCs

Znaczenie aspektu kulturowego

• Obserwacja złożonych współcześnie

procesów decyzyjnych pokazuje szereg

dodatkowych aspektów i wymiarów

poszczególnych problemów, pojawiających

się już

poza ich czysto matematyczno-

finansową warstwą

• Teoretyczna poprawność matematyczna

często po prostu nie wystarcza; pojawiają

się inne, dodatkowe elementy, które

decydują o ostatecznym sukcesie. Są one

zakorzenione już nie w samej teorii

podejmowania decyzji,

nie w matematyce

biznes planów,

ale często w realiach

określonych kultur - jakże różnych od

przypadku do przypadku.

Znaczenie aspektu kulturowego

Zjawiska

kulturowe

są

przekazywane przez proces

uczenia

się i interakcji

z zewnętrznym

otoczeniem,

a nie

poprzez proces

biologicznego dziedziczenia.

Kultura jest współcześnie często

rozumiana jak ogromna

biblioteka, z

której czerpiemy całą mądrość

wiedzę poprzednich pokoleń.

Dziecko nie musi rozwiązywać

wszystkich

problemów

swojej

egzystencji  i  obcowania  ze  światem
od  nowa,  ale  może  czerpać  z
nagromadzonej  informacji  na  ten
temat w swoim środowisku.

Znaczenie aspektu kulturowego

Motto:

E.T. Hall

, w dedykacji do

swojej książki „Silent
Language” (1983) pisze:

„Moim przyjaciołom i

kolegom z obcych kultur,
którzy nauczyli mnie tak
wiele o mojej własnej
kulturze”.

Mam nadzieję, że będzie tak również z
Państwem - po naszych dyskusjach -
pojawi się świeża refleksja nad własnym
społeczeństwem

Bibliografia zalecana dla ambitnych

Adler, N. J., International Dimensions of
Organizational

Behavior,

PWS-Kent

Publishing Company, 1994 i późniejsze,

Deresky, H.,

International Management:

Managing Across Borders and Cultures,
Harper Collins, 1998 i późniejsze

Hall, Edward, T, The Silent Language , first
published 1959

Hofstede, G., National Cultures in Four
Dimensions,

International

Studies

Management and Organisation, (Spring –
Summer 1983).

Nath, Ragu, Comparative Management: A
Regional View, Cambridge, Mass., 2000 i
późniejsze

Document Outline