Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Wykład III: Paradygmat patogenetyczny i
Wykład III: Paradygmat patogenetyczny i
salutogenetyczny
salutogenetyczny
Wymiary
Wymiary
(d
(d
ziedziny
ziedziny
)
)
zdrowia
zdrowia
Społeczny
Psy
Psychiczny
Duchowy
Fizyczny
(biologiczny)
Psychicz
ny
Ogólne tendencje w ujmowaniu
Ogólne tendencje w ujmowaniu
zdrowia
zdrowia
Zakres pojęciowy zdrowia poszerza się
Zakres pojęciowy zdrowia poszerza się
Eksponowana jest zmienność zdrowia
Eksponowana jest zmienność zdrowia
Wpływy „psychologii pozytywnej”: pozytywne
Wpływy „psychologii pozytywnej”: pozytywne
rozumienie zdrowia
rozumienie zdrowia
Kontinuum
Kontinuum
zdrowie choroba
zdrowie choroba
(Antonovsky, 1979).
(Antonovsky, 1979).
Plan
Plan
1.
1.
Paradygmat patogenetyczny
Paradygmat patogenetyczny
2.
2.
Paradygmat salutogenetyczny
Paradygmat salutogenetyczny
3.
3.
Komplementarność paradygmatów
Komplementarność paradygmatów
4.
4.
Przykłady badań empirycznych w paradygmacie
Przykłady badań empirycznych w paradygmacie
patogenetycznym
patogenetycznym
5.
5.
Przykłady badań empirycznych w paradygmacie
Przykłady badań empirycznych w paradygmacie
salutogenetycznym
salutogenetycznym
6.
6.
Metodologia badań: badania retrospektywne i
Metodologia badań: badania retrospektywne i
prospektywne
prospektywne
Jakie czynniki psychospołeczne powodują:
Jakie czynniki psychospołeczne powodują:
1. Przesuwanie się jednostki w kierunku
1. Przesuwanie się jednostki w kierunku
choroby (paradygmat
choroby (paradygmat
patogenetyczny
patogenetyczny
)
)
2. Przesuwanie się jednostki w kierunku
2. Przesuwanie się jednostki w kierunku
zdrowia (paradygmat
zdrowia (paradygmat
salutogenetyczny
salutogenetyczny
Paradygmat patogenetyczny
Paradygmat patogenetyczny
Paradygmat
Paradygmat
patogenetyczny
patogenetyczny
ukierunkowany jest na
ukierunkowany jest na
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
chorób i dysfunkcji somatycznych
chorób i dysfunkcji somatycznych
Tradycyjny paradygmat w badaniach
Tradycyjny paradygmat w badaniach
psychosomatycznych
psychosomatycznych
Pomija czynniki sprzyjające zdrowiu. Nie wystarcza
Pomija czynniki sprzyjające zdrowiu. Nie wystarcza
do wyjaśnienia uwarunkowań zdrowia (drugi biegun
do wyjaśnienia uwarunkowań zdrowia (drugi biegun
kontinuum)
kontinuum)
Paradygmat salutogenetyczny
Paradygmat salutogenetyczny
(Antonvsky 1979)
(Antonvsky 1979)
Istotą paradygmatu salugenetycznego jest
Istotą paradygmatu salugenetycznego jest
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
zdrowia (czynników chroniących zasoby zdrowotne i
zdrowia (czynników chroniących zasoby zdrowotne i
zwiększających te zasoby)
zwiększających te zasoby)
Jakie czynniki umożliwiają zachowanie zdrowia mimo
Jakie czynniki umożliwiają zachowanie zdrowia mimo
działania czynników szkodliwych
działania czynników szkodliwych
Jakie czynniki prowadzą do rozwoju zasobów zdrowotnych?
Jakie czynniki prowadzą do rozwoju zasobów zdrowotnych?
Komplementarność paradygmatu
Komplementarność paradygmatu
patogenetycznego i
patogenetycznego i
salutogenetycznego
salutogenetycznego
Rodzaj
Rodzaj
czynnika
czynnika
Model
Model
Patogenetyczny
Patogenetyczny
Salutogenetyczny
Salutogenetyczny
Emocje
Emocje
Negatywne,
Negatywne,
zalegające
zalegające
Pozytywne,
Pozytywne,
nadzieja, postawa
nadzieja, postawa
optymizmu
optymizmu
Motyw
Motyw
zdrowotny
zdrowotny
Brak lub nadmierna
Brak lub nadmierna
koncentracja na
koncentracja na
własnym zdrowiu
własnym zdrowiu
Umiarkowane
Umiarkowane
zainteresowanie
zainteresowanie
własnym
własnym
zdrowiem
zdrowiem
Zachowani
Zachowani
e
e
Ryzykowne dla
Ryzykowne dla
zdrowia
zdrowia
Prozdrowotne,
Prozdrowotne,
Zdrowy styl życia
Zdrowy styl życia
Osobowość
Osobowość
Wzór zachowania A
Wzór zachowania A
Poczucie
Poczucie
koherencji
koherencji
Czynniki
Czynniki
sytuacyjne
sytuacyjne
Pole życiowe
Pole życiowe
ryzykowne dla
ryzykowne dla
zdrowia
zdrowia
Zdrowe pole
Zdrowe pole
życiowe
życiowe
Badania empiryczne w paradygmacie
Badania empiryczne w paradygmacie
patogenetycznym (przykłady
patogenetycznym (przykłady
klasyczne)
klasyczne)
Badania eksperymentalne Brady’ego
Badania eksperymentalne Brady’ego
(1958) nad chorobą wrzodową
(1958) nad chorobą wrzodową
Badania Dunbar (1949) nad
Badania Dunbar (1949) nad
osobowościowymi uwarunkowaniami
osobowościowymi uwarunkowaniami
chorób psychosomatycznych (choroba
chorób psychosomatycznych (choroba
wieńcowa, wrzodowa, astma oskrzelowa,
wieńcowa, wrzodowa, astma oskrzelowa,
pokrzywka przewlekła i inne)
pokrzywka przewlekła i inne)
Krytyka metodologii klasycznych
Krytyka metodologii klasycznych
badań psychosomatycznych:
badań psychosomatycznych:
•
brak grup kontrolnych osób zdrowych
brak grup kontrolnych osób zdrowych
•
wątpliwy kierunek zależności
wątpliwy kierunek zależności
Badania empiryczne w paradygmacie
Badania empiryczne w paradygmacie
salutogenetycznym (przykłady)
salutogenetycznym (przykłady)
Korzystne skutki zdrowotne optymizmu i
Korzystne skutki zdrowotne optymizmu i
nadziei (Scheier i Carver, 1992)
nadziei (Scheier i Carver, 1992)
Zachowania ważne dla zdrowia
Zachowania ważne dla zdrowia
(
(
Alameda Study,
Alameda Study,
1965 - Schoenborn,
1965 - Schoenborn,
1993):
1993):
•
regularne spożywanie śniadań
regularne spożywanie śniadań
•
powstrzymanie się od pojadania
powstrzymanie się od pojadania
•
7-8 godzin snu na dobę
7-8 godzin snu na dobę
•
utrzymywanie prawidłowej wagi
utrzymywanie prawidłowej wagi
•
powstrzymanie się od papierosów
powstrzymanie się od papierosów
•
umiarkowane spożywanie alkoholu
umiarkowane spożywanie alkoholu
•
systematyczna aktywność fizyczna
systematyczna aktywność fizyczna
W badaniach psychospołecznych
W badaniach psychospołecznych
uwarunkowań zdrowia i choroby
uwarunkowań zdrowia i choroby
stosowane są dwa podejścia:
stosowane są dwa podejścia:
Podejście retrospektywne (przypominające
Podejście retrospektywne (przypominające
procedurę
procedurę
ex post facto)
ex post facto)
Podejście prospektywne (badania podłużne)
Podejście prospektywne (badania podłużne)
Badania retrospektywne w
Badania retrospektywne w
psychosomatyce, w modelu
psychosomatyce, w modelu
patogenetycznym i salutogenetycznym
patogenetycznym i salutogenetycznym
Badania retrospektywne polegają na
Badania retrospektywne polegają na
jednorazowym, równoczesnym zbieraniu danych o
jednorazowym, równoczesnym zbieraniu danych o
stanie zdrowia i czynniku ważnym dla tego stanu,
stanie zdrowia i czynniku ważnym dla tego stanu,
co do którego przyjmuje się, że działał w okresie
co do którego przyjmuje się, że działał w okresie
poprzedzającym badanie
poprzedzającym badanie
Na podstawie uzyskanych zależności przeprowadza
Na podstawie uzyskanych zależności przeprowadza
się wnioskowanie przyczynowe, które jest zawodne
się wnioskowanie przyczynowe, które jest zawodne
Jest to klasyczny, najczęstszy typ badań
Jest to klasyczny, najczęstszy typ badań
prowadzonych w
prowadzonych w
modelu patogenetycznym
modelu patogenetycznym
: w tym
: w tym
modelu ma służyć do wyjaśniania przyczyn chorób
modelu ma służyć do wyjaśniania przyczyn chorób
już istniejących (przykład badania Dunbar)
już istniejących (przykład badania Dunbar)
Możliwe jest jego zastosowanie w modelu
Możliwe jest jego zastosowanie w modelu
salutogenetycznym
salutogenetycznym
(przykład: badania stulatków)
(przykład: badania stulatków)
Badania prospektywne w
Badania prospektywne w
psychosomatyce w modelu
psychosomatyce w modelu
patogenetycznym
patogenetycznym
Badania prospektywne mają charakter podłużny. Zarówno pomiar stanu zdrowia, jak i
Badania prospektywne mają charakter podłużny. Zarówno pomiar stanu zdrowia, jak i
czynników ważnych dla zdrowia przeprowadza się dwukrotnie w odstępie czasowym.
czynników ważnych dla zdrowia przeprowadza się dwukrotnie w odstępie czasowym.
W modelu
W modelu
patogenetycznym
patogenetycznym
wymaga to objęciem badaniami bardzo licznej grupy.
wymaga to objęciem badaniami bardzo licznej grupy.
Przykład (za: Wrześniewski, 1993)
Przykład (za: Wrześniewski, 1993)
3524 zdrowych mężczyzn, 39-59 lat
3524 zdrowych mężczyzn, 39-59 lat
I. 1960/61 II. 1962/63
I. 1960/61 II. 1962/63
stan zdrowia stan zdrowia
stan zdrowia stan zdrowia
WZA (tak lub nie) (choroba wieńcowa tak lub nie)
WZA (tak lub nie) (choroba wieńcowa tak lub nie)
U osób z WZA w porównaniu z pozostałymi choroba wieńcowa 6,5X częściej w grupie 39-49 i 1,9X
U osób z WZA w porównaniu z pozostałymi choroba wieńcowa 6,5X częściej w grupie 39-49 i 1,9X
częściej w grupie 50—59.
częściej w grupie 50—59.
Alternatywą dla badań prospektywnych w modelu patogenetycznym są badania
Alternatywą dla badań prospektywnych w modelu patogenetycznym są badania
semiprospektywne
semiprospektywne
Badania prospektywne w
Badania prospektywne w
psychosomatyce w modelu
psychosomatyce w modelu
salutogenetycznym
salutogenetycznym
Odpowiednikiem badań prospektywnych w
Odpowiednikiem badań prospektywnych w
modelu
modelu
salutogenetycznym
salutogenetycznym
są badania podłużne
są badania podłużne
Przykład Alameda Study
Przykład Alameda Study
7 000 badanych, długość życia 45-latków w
7 000 badanych, długość życia 45-latków w
zależności od zachowań związanych ze zdrowiem
zależności od zachowań związanych ze zdrowiem
1965
1965
1970/71 1990
1970/71 1990
Dane szacunkowe: 45-letni mężczyzna,
Dane szacunkowe: 45-letni mężczyzna,
wykonujący sześć lub siedem zachowań z listy
wykonujący sześć lub siedem zachowań z listy
zachowań związanych ze zdrowiem, żyje
zachowań związanych ze zdrowiem, żyje
przeciętnie o 11 lat dłużej od rówieśnika
przeciętnie o 11 lat dłużej od rówieśnika
wykonującego 3 lub mniej (odpowiednio 78 i 67
wykonującego 3 lub mniej (odpowiednio 78 i 67
lat)
lat)
