„TO NIESZCZĘŚCIE, ŻE TAK 

MAŁY ODSTĘP DZIELI CZAS, 

GDY JESTEŚMY ZBYT MŁODZI, 

OD CZASU, GDY JESTEŚMY 

ZBYT STARZY”

           MONTESKIUSZ 

Uniwersytet Trzeciego 

Wieku

1

   Dominującą cechą współczesnego społeczeństwa 

jest  starzenie  się  ludności.  Rośnie  długość  życia 

ludzi,  przybywa  ludzi  w  wieku  poprodukcyjnym, 

maleje 

przyrost 

naturalny. 

Powstała 

idea 

stymulowania 

rozwoju 

osobowego 

oraz 

sprawności  intelektualnej  i  fizycznej  ludzi 

starszych  poprzez  edukację  i  aktywizację 

społeczną. 



W wyniku starań o włączenie ludzi starszych 

do 

systemu 

kształcenia 

rozpoczęto 

powoływanie tzw. 

      Uniwersytetów  Trzeciego  Wieku  – 

najpopularniejszej  w  ostatnich  latach  formy 

edukacji  ludzi  w  wieku  emery-talnym, 

istotnej  i  potrzebnej  z  uwagi  na  zachodzące 

w  świecie  zmiany  demograficzne  i  ich 

konsekwencje.   

    Pierwszy Uniwersytet powstał we Francji. 

    Utworzył go w 1973 roku profesor nauk 

społecznych Pierre Yellas, który w centrum 

uwagi postawił badania naukowe ażeby 

pomóc wszystkim  ludziom starszym.

   

   Dwadzieścia lat później istniało we Francji 

ponad 40 tego typu placówek.

    Zapoczątkowany przez Pierrea Vellasa ruch 

stawia sobie trzy główne cele:

1.

Intelektualny i administracyjny potencjał 

uniwersytetów powinien być użyty dla 

dalszego kształcenia ludzi w podeszłym 

wieku.

2.

UTW powinien być instytucją prowadzącą 

badania gerontologiczne w interesie ludzi 

starych.

3.

Jego rolą społeczną powinno być 

umożliwianie wymiany kulturalnej między 

generacjami oraz udział w prewencji 

geriatrycznej.

    Osadzone w Centrach Dalszego Kształcenia 

mogły łatwiej kontynuować swoją działalność 

ze względu na zabezpieczenie personalne i 

materialne.  Dlatego UTW miały mocne 

postawy do instytucjonalizacji.

   Pierwszy uniwersytet charakteryzował się 

cechami modelu francuskiego:

-

wysoki poziom działalności dydaktycznej i 

naukowo- badawczej;

−

zróżnicowanie form organizacyjnych od pełnej 

integracji z wyższą uczelnią przez scisłą 

współpracę z uczelnią, do niezależności.

    I tak powstały Uniwersytety Trzeciego Wieku 

na model francuski w:

-

Hiszpanii-  1978 

-

Szwajcarii- 1975

-

Szwecji- 1979 roku

-

Włoszech- 1975

-

Belgii - 1974

W 1981 roku idea UTW trafiła do Wielkiej 

Brytanii. 

Powstał tam model nieco odmienny od 

francuskiego zakładającego zależność 

organizacji od uniwersytetów. Model 

brytyjski(inaczej Cambridge), został oparty na 

samopomocy i pomocy wzajemnej słuchaczy.

Wg J.Halickiego główne cechy tego modelu to:

−

brak wsparcia ze strony wyższych uczelni;

−

samopomoc jako główna metoda kształcenia, 

brak podziału na studentów i wykładowców. 

Seniorzy sami organizują zajęcia wykorzystując 

własną wiedzę i doświadczenie.

−

kładzie się nacisk na eksperyment i nauczanie 

grupowe.

Na całym świecie zaczęły powstawać UTW .



Portugalia-    rok  1993-  nie  są  formalnie 

połączone  z  uniwersytetami  regularnymi. 

Zajęcia  prowadzone  są  z:  socjologii,  teologii, 

historii,  języków  obcych  a  także  z  nauki 

czytania  i  pisania(problem  analfabetyzmu  u 

starszej generacji Portugalczyków)



Austria- tam system kształcenia oparty jest na 

podejmowaniu  studiów  jako  wolny  słuchacz. 

Studiujący  seniorzy  to  kobiety  od  40,  a 

mężczyźni  od  45  lat.  Możliwe  jest  studiowanie 

bez  matury,  nie  łączy  się  ono  jednak  z 

otrzymaniem stopnia naukowego.



Holandia-powstał  w  połowie  lat  80.Jest  to 

model  ogólnego  kształcenia  akademickiego 

seniorów  przy  uniwersytetach  holenderskich. 

Realizowane  są  tam  specjalne  programy  dla 

seniorów,  umożliwiające  zdobycie  dyplomu  z 

danej dziedziny wiedzy.



Niemcy-  najczęściej połączone z uniwersytetami. 

Funkcjonują jako 3 typy placówek dla seniorów:

a.    uniwersytety ludowe;

b.    centra szkoleniowe;

c.    centra akademie dla seniorów;

d.  otwarte  dla  wszystkich  grup  wiekowych 

placówki szkolnictwa wyższego.



Dania-  duńskie  UTW  to  głównie  takie,  które 

są  stowarzyszone  z  uniwersytetami,  ale 

zarządzane 

i 

prowadzone 

przez 

wolontariuszy,  określane  jako  uniwersytety 

ludowe.



Finlandia-pierwszy  UTW  powstał  w  1985  roku. 

Tam, 

UTW 

prowadzą 

badania 

naukowe, 

nawiązują 

współpracę 

międzynarodową, 

a 

średnia wieku słuchaczy kształtuje się między 56 

a  66  rokiem  życia.  W  1991  roku  Ministerstwo 

Edukacji  ogłosiło  uniwersytety  trzeciego  wieku 

jako część składową uniwersytetów otwartych.



USA  -  inaczej  sytuacja  przedstawiała  się  w 

Stanach  Zjednoczonych.  UTW  to  nic  innego 

jak 

koncepcja 

elderhostel. 

Pierwotnie 

realizowana 

od 

1975 

roku. 

Program 

realizowany  był  w  miesiącach  letnich  na 

zasadzie  turnusów,  gdzie  można  poznać 

ciekawych ludzi, jak  również wzbogacić się o 

nowe wiadomości. 

Innym amerykańskim programem jest 

akademia dla ludzi starszych, gdzie programy 

uniwersyteckie inicjowane i opracowane są 

przez samych seniorów. Uczestnicy są 

zarówno nauczycielami jak  i uczniami.

W  Polsce  pierwszy  Uniwersytet  Trzeciego 

Wieku  powstał  12  listopada  1975  roku  w 

Warszawie. 

Jako 

efekt 

współpracy 

i 

kontaktów  naukowych  prof.  Haliny  Szwarc  z 

prof. Pierreem Vellasem.

Nazwany został Studium III Wieku.

Cele pierwszego UTW:

-

włączenie osób starszych do systemu 

kształcenia ustawicznego;

-

aktywizacja intelektualna, psychiczna i 

fizyczna słuchaczy;

-

opracowanie metod edukacji i wdrożenie 

profilaktyki gerontologicznej;

-

prowadzenie obserwacji i badań naukowych.

Polska  była  trzecim  krajem  na  świecie,  w  którym 

rozwinął się ruch UTW. 

Lata 1975-1979  to intensywny rozwój. 

1976 rok  - powstaje  drugi  polski UTW we  Wrocławiu. 

Przy współpracy H. Szwarc,  pod kierunkiem Czesława 

Kępińskiego, z inicjatywy wielu instytucji i organizacji, 

  przy  poparciu  Uniwersytetu  Wrocławskieg  oraz 

Akademii Wychowania Fizycznego. 

Trzeci uniwersytet dla seniorów powstaje w 

1979 roku w Poznaniu. 

Początkowo działają przy instytucjach 

związanych z opieką społeczną. Potem uzyskał 

możliwości włączenia się w działalność 

Studiów Otwartych Uniwersytetów.

Następne UTW powstały :

−

Łódź -1979; 

−

Gdańsk-1979 (rozwiązany, ponownie 

zaczyna działać w 2004 r.);

−

w 1982 krakowski UTW jako 

międzyuczelniane studium UJ i Akademii 

Medycznej;

-

Katowice- 1982;

-

Rzeszów- 1983;

-

Lublin- 1985;

-

w 1987 drugi  warszawski UTW na Mokotowie;

-

Toruń – 1989.

Po 1989 roku nastąpił dalszy rozwój UTW w 

wyniku zmian systemowych, jak również 

rosnącej populacji ludzi starszych w kraju. 

Powstały kolejne uniwersytety dla seniorów 

m.in.

W Bydgoszczy w 1996 roku.

Już w pierwszych latach działalności zaistniała 

potrzeba 

powołania 

koordynatora 

 

zrzeszającego  wszystkie  UTW  powstałe  w 

kraju. 

Powstaje 

Sekcja 

Uniwersytetów 

Trzeciego  Wieku  przy  Polskim  Towarzystwie 

Gerontologicznym , jej przewodniczącą zostaje 

prof. 

H. 

Szwarc. 

Sekcja 

ta 

 

należy 

do 

Międzynarodowego 

Stowarzyszenia 

Uniwersytetów Trzeciego Wieku (AIUTA)

Powstałe w Polsce UTW można podzielić na trzy typy:

1.

działające w strukturach bądź pod patronatem 

wyższej uczelni, kierowane najczęściej przez 

pełnomocnika rektora danej uczelni;

2.

powołane przez stowarzyszenia prowadzące 

działalność popularnonaukową;

3.

inne, działające przy domach kultury, bibliotekach, 

domach dziennego pobytu, ośrodkach pomocy 

społecznej itp.

Dziś  za  nadrzędny  cel  działalności  UTW  można  podać, 

cytując:

„poprawę  jakości  życia  osób  starszych,  stworzenie 

warunków  do  dobrego  starzenia  się,  przełamywanie 

błędnych  stereotypów  i  wyobrażeń  przypisujących  ludziom 

starym  role  upośledzonych  fizycznie  i  umysłowo.  Celowi 

temu  służy  włączenie  osób  starszych  do  systemu 

kształcenia 

ustawicznego 

w 

oparciu 

o 

potencjał 

intelektualny,  naukowy  i  bazę  materialną  wyższych 

uczelni”(Informator Sekcji UTW przy PTG,1986)

Cel podrzędny to wyjście naprzeciw osobom, które 

zakończyły karierę zawodową, osobą samotnym i 

stworzenie możliwości udziału osób starszych w :

−

procesie edukacyjnym w zakresie różnych dziedzin 

wiedzy;

−

realizacji osobistych zainteresowań;

−

utrzymaniu sprawności psychicznej i fizycznej;

−

życiu kulturalnym i społecznym.

Osiągając te cele UTW proponują typy aktywnego 

działania:

-

wykłady ogólne prowadzone przez wybitnych 

specjalistów z różnych dziedzin;

-

zajęcia w sekcjach zainteresowań;

-

lektoraty języków obcych;

-

turystykę;

-

terapię ruchem;

-

terapię zajęciową;

-

zajęcia plastyczne;

-

zajęcia informatyczne;

-

salon polityczny;

-

zajęcia poetycko-literackie;

Podstawa prawna UTW.

UTW działa w oparciu o przepis art.4 ust.2 

Ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 12 

września 1990 roku. 

Powstałe uniwersytety dla seniora sprawiają, że 

  ludzie  starsi  czują  się  znowu  potrzebni,  ich 

doświadczenia 

życiowe 

są 

znakomicie 

wykorzystywane, 

nawiązują 

się 

nowe 

znajomości  i  przyjaźnie.  Uniwersytet  jest 

odskocznią od szarości dnia codziennego.

Jednocześnie spełniają zadania:

−

dążenie 

do 

utrzymania 

indywidualnego 

dobrostanu psychofizycznego seniora;

−

osiągnięcie 

należytej 

i 

godnej 

pozycji 

człowieka starszego w społeczeństwie.