Katarzyna Sobańska
Farmakoterapia
niedoborów witamin
Katedra i Zakład Farmacji Klinicznej i Biofarmacji
UM w Poznaniu
Kierownik: Prof. dr hab. Edmund Grześkowiak
Katarzyna Sobańska
Farmakoterapia
niedoborów witamin
Katedra i Zakład Farmacji Klinicznej i Biofarmacji
UM w Poznaniu
Kierownik: Prof. dr hab. Edmund Grześkowiak
Witamina A
Występowanie:
olej
wątroba, masło
mleko i przetwory
żółtko jaja
margaryny wzbogacone
Zalecane dzienne spożycie (RDA):
kobiety
700 ug równoważnika retinolu
mężczyźni
900
ug równoważnika retinolu
większe u osób z chorobami p.p., w przypadku długotrwałego stresu, infekcji,
stosowania diety niskotłuszczowej
Niedobór witaminy A (bardzo rzadko)
powstaje wskutek:
niedostatecznej podaży witaminy lub prowitamin z pokarmem
upośledzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym
uszkodzenia wątroby
Witamina A
Objawy niedoboru:
upośledzenie widzenia o zmierzchu
kseroftalmia – wysychanie i zmatowienie spojówki i rogówki (xerosis) oraz
rozmiękanie rogówki (keratomalacja)
zmiany martwicze w rogówce (w zaawansowanych przypadkach)
zwyrodnienie tk. nerowej
zaburzenia płodności
nadmierny rozrost kości czaszki (ucisk nerwów czaszkowych)
suchość skóry, nadmierne łuszczenie nabłonka
zanik gruczołów łojowych
utrudnione gojenie ran
kamica nerkowa
u dzieci – niedokrwistość i zahamowanie wzrostu
Witamina A
Hiperwitaminoza
witamina A podawana w nadmiarze jest toksyczna
objawy zatrucia ostrego:
wzrost ciśnienia śródczaszkowego(bóle głowy)
zaburzenia żołądkowo-jelitowe (wymioty)
objawy zatrucia przewlekłego:
złuszczające zapalenie skóry
łysienie plackowate
zmiany zabarwienia skóry
pękanie warg
nadmierna pobudliwość
podwójne widzenie
bóle głowy
utrata łaknienia
podokostnowe zgrubienie kości i bóle kostne
niedokrwistość hipoplastyczna, leukopenia
powiększenie wątroby i śledziony
Witamina A
Witamina A stosowana jest w leczeniu:
ślepoty zmierzchowej
trudno gojących się ran
jako środek pomocniczy do zwiększania odporności w przewlekłym
nieżycie dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego
pomocniczo w leczeniu zaburzeń rozwoju łącznie z innymi witaminami
zewnętrznie w postaci maści ułatwia gojenia ran
Jednostki witaminy A
•
jednostki międzynarodowe
•
jednostki wagowe
•
równoważnik retinolu
1 równoważnik retinolu = 3,33 jm wit. A = 1 μg 11-trans-
retinalu
1 jm = 0,333 μg 11-trans-retinalu = 0,666 μg czystego β-
karotenu
Witamina A
Β-karoten – prowitamina A
jego źródłem jest pokarm pochodzenia roślinnego:
czerwone, żółte, pomarańczowe i ciemnozielone warzywa (marchew, dynia,
papryka, nać pietruszki, szpinak botwinka, brokuły, pomidor)
owoce (wiśnie, pomarańcze i brzoskwinie)
nadmiar niewchłoniętego karotenu jest wydalany z kałem
magazynowany jest m.in.
w tkance tłuszczowej (jako substrat do syntezy witaminy A)
w skórze
przedawkowanie nie prowadzi do hiperwitaminozy
może wystąpić żółte zabarwienie skóry, zwł. po ekspozycji na promienie
słoneczne
jest efektywnym zmiataczem tlenu singletowego (
1
O
2
)
stosowany w leczeniu dermatoz świetlnych i protoporfirii
erytropoetycznej
Witamina D
Zapotrzebowanie dobowe
zróżnicowane w zależności od wieku i stanu fizjologicznego:
noworodki i niemowlęta 0-1: 400 jm. (10 ug)/d (AI)
dzieci od 1-18 r.ż.: 600 jm (15 ug/d) lub 800-1000 (20-25 ug/d) u dzieci z
nadmierną masą ciała (RDA)
dorośli: 600 jm (15 ug/d), >70 r.ż - 800 jm (20 ug/d) (RDA)
kobiety w ciąży i karmiące: 600 jm (15 ug/d) (RDA)
400 jm = 10 μg cholekalcyferolu
Czynniki ryzyka niedoboru:
wiek (wcześniactwo, wiek podeszły)
obniżona synteza skórna
nadwaga lub otyłość
niedostateczna podaż w diecie
choroby genetyczne
choroby nerek i wątroby
Niedobór dotyczy ponad 50% populacji
Witamina D
3
Rola witaminy D
3
(1,25(OH)
2
D
3
)
regulacja stężenia wapnia i fosforanów we krwi
zwiększa wchłanianie Ca i PO
4 3-
w jelicie przez
pobudzenie wytwarzania białka, które ułatwia wiązanie
Ca w kom. nabłonka jelitowego, a następnie jego
transport do krwi
zwiększa wchłanianie Ca i PO
4 3-
w obrębie nerek
zwiększa osteolizę osteoklastyczną w kościach
↑ stężenia
Ca
2+
we krwi
•
w kościach pobudza aktywność osteoklastów
o wpływa na przyspieszenie różnicowania kom. macierzystych do osteoklastów
o pobudza limfocyty T do wytwarzania czynnika aktywującego osteoklasty
(OAF)
•
przyspiesza proces mineralizacji chrząstki
•
udział w procesie podziału komórkowego
o pobudza różnicowanie makrofagów
o pobudza limofcyty T wpływ na reakcje immunologiczne
Witamina D
3
Niedobór witaminy D
zmniejszone wytwarzanie 25(OH)D
3
i 1,25(OH)
2
D
3
przyczyny:
niedostateczna podaż z pokarmem
niedostateczna ekspozycja skóry na promieniowanie słoneczne
zburzenia wchłaniania prowitaminy i wit. D z pokarmu
upośledzone wytwarzanie 25(OH)D
3
w wątrobie lub1,25(OH)
2
D
3
w nerkach
nabyta lub wrodzona zmniejszona wrażliwość tkanek na 1,25(OH)
2
D
3
objawy:
hipokalcemia
hipofosfatemia
zaburzenia mineralizacji tk. kostnej zniekształcenia w układzie kostnym,
krzywica (w okresie wzrostu)
osteomalacja (u osób dorosłych)
u dzieci: opóźnienie rozwoju, zaburzenia snu, niepokój, obfite poty,
zaburzenie ząbkowania, zwiększona zapadalność na nieżyty dróg
oddechowych, niekiedy napady tężyczki
Witamina D
3
Toksyczność witaminy D
3
znaczne zwiększenie stężenia 25(OH)D
3
we krwi, w mniejszym stopniu
1,25(OH)
2
D
3
↑ wchłanianie Ca
2+
w przewodzie pokarmowym
↑ uwalniania Ca
2+
z kości osteopenia
znaczne ↑ stężenia Ca
2+
we krwi
zmęczenie
senność
zaburzenie pracy serca
psychozy
niekiedy śpiączka
↑ wydalania Ca
2+
z moczem – kamica nerkowa i uszkodzenie nerek
(początkowo poliuria, a następnie upośledzenie filtracji)
odkładanie złogów Ca
2+
w naczyniach krwionośnych i tkankach
↑ uwalniania fosforu z kości
Witamina E
Wchłanianie tokoferoli
w dwunastnicy, w postaci miceli, razem z cholesterolem,
kwasami tłuszczowymi i monoglicerolami
konieczna obecność kw. żółciowych i enzymów trzustkowych –
rozkład estrów tokoferolu do tokoferolu
60-70% α-tokoferolu dostaje się do enterocytów
wbudowanie do chylomikronów z cholesterolem, triacyloglicerolami,
fosfolipidami i apolipoproteinami
limfa układ krążenia – lipoproteinaza remnanty chylomikronów
receptory remnantów w kom. wątroby wiązanie z białkiem transportowym
(TBP) lipoproteiny LDL wiązanie z rec. LDL
Witamina E
Przyczyny niedoboru:
zespół złego wchłaniania
marskość wątroby
żółtaczka zastoinowa
abetalipoproteinemia
przewlekłe zapalenie jelit
nieleczona celiakia
Awitaminoza (rzadko); objawy awitaminozy:
dystrofie
rogowacenie i starzenie się skóry
wolniejsze gojenie ran
spadek koncentracji
zaburzenia płodności
zwiększone ryzyko chorób układu krążenia
u wcześniaków – anemia hemolityczna (↑ kruchości błon erytrocytów)
Witamina E
Hiperwitaminoza – nadmiar wit. E jest metabolizowany i
wydalany
(długotrwałe stosowanie dawek > 1 000 mg/dobę przez dłuższy czas)
zaburzenia widzenia
bóle żołądka, nudności, biegunki
bóle głowy, niepokój
osłabienie mięśni
zaburzenia hormonalne
Zastosowanie:
leczenie azoospermii
leczenie impotencji
w zagrażającym poronieniu
w zanikach mięśniowych
w zakrzepowym zapaleniu żył
Witamina K
Niedobór witaminy K
wytwarzane są nieaktywne prekursory czynników II, VII, IX i X (białka PIVKA)
upośledzenie krzepnięcia krwi, skaza krwotoczna
krwawienie związane z niedoborem wit. K (VKDB) – noworodki i niemowlęta
do końca 3 m. ż.
problemy z gojeniem ran
utrudniona mineralizacja kości
zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów, zapalenia jelit, biegunek
przyczyny:
stosowanie antybiotyków i sulfonamidów (zwłaszcza p.o.)
upośledzone wydalanie kwasów żółciowych (żółtaczka zastoinowa)
zespół złego wchłaniania
stosowanie leków działających antagonistycznie do wit. K (pochodne
kumaryny, salicylany) lub hamujących jej wchłanianie (kolestyramina, związki
glinu)
Hiperwitaminoza K – możliwa nadkrzepliwość
Witamina K
Zapotrzebowanie:
zróżnicowane w zależności od wieku, płci i stanu fizjologicznego
(zwiększone w chorobach wątroby, niedożywieniu, ch. nowotworowej,
podczas stosowanie niektórych leków)
u dorosłych: 55-65 ug filochinonu/dobę
u niemowląt 0-1 r.ż.: 5-10 ug filochinonu/dobę
pokrywane w zupełności przez dietę i syntezę przez florę bakteryjną
do wchłaniania niezbędne są kwasy żółciowe
Zastosowanie:
przy długotrwałym leczeniu antybiotykami
przy zewnętrznej przetoce żółciowej
przy przedawkowaniu środków przeciwkrzepliwych, hamujących syntezę
czynników krzepnięcia krwi
Witamina B
1
(aneuryna)
Niedobór
(↑ stęż. kw. pirogronowego w kom.)
nieprawidłowy sposób żywienia, nadużywanie alkoholu, upośledzona reabsorbcja w
nerkach, stosowanie diuretyków
zaburzenia czynności ukł. nerwowego, m. sercowego, m. szkieletowych
łagodne postaci:
uczucie zmęczenia,
drażliwość, pogorszenie nastroju
zaburzenia koncentracji
przewlekłe: choroba beri-beri
postać krążeniowa (postać mokra) – gł. u dzieci
niewydolność krążenia z obrzękami
niewydolność mięśnia sercowego
postać nerwowa (postać sucha) – gł. u dorosłych
charakter przewlekły
objawy zapalenia wielonerwowego z zanikami mięśni, osłabieniem siły i zmniejszeniem
czucia skórnego
postać mieszana (niewydolność krążenia i uszkodzenie ośrodk. i obwodowego
UN)
Witamina B
1
Po podaniu doustnym
:
transport zależy od dawki:
stężenia < 2 μm/l – transport aktywny z udziałem nośnika
stężenia > 2 μm/l – dyfuzja bierna
wchłanianie
dwunastnica oraz górny i środkowy odcinek jelita cienkiego
po fosforylacji w kom. nabłonka
max. absorpcja: 8-15 mg/dobę (↑ przy podawaniu w dawkach
podzielonych z pożywieniem)
nadmiar wydalany z moczem (brak objawów hiperwitaminizy przy
100 mg/d)
Witamina B
1
Zastosowanie:
leczenie zapalenia nerwów obwodowych, niedowładów,
encefalopatii Wernickiego
w zatruciach
w niewydolności mięśnia sercowego
leczenie chorób o podłożu zaburzeń przemiany węglowodanów
Stosuje się preparaty syntetycznej tiaminy:
doustnie, w dawce 3-9 mg/dobę
w ciężkich przypadkach pozajelitowo: domięśniowo 10-20 mg
1-2x/dobę
Witamina B
3
= witamina PP
Niedobór
może wystąpić:
u osób, których głównym pożywieniem jest kukurydza (niacytyna
nieprzyswajalna przez człowieka) lub sorgo (leucyna hamuje enzym
warunkujący konwersję trypotofanu)
u osób leczonych izoniazydem, pirazynamidem (działanie
antagonistyczne)
w zespole rakowiaka złośliwego
w chorobie Hartnupów (zaburzone wchłanianie tryptofanu)
Niedobór:
pelagra (pel agra – szorstka skóra) – występowanie zespołu 3 D
dermatitis – zapalenie skóry
dementia – otępienie
diarrhoea – biegunka
może być spowodowany niedoborem tryptofanu – przekształcany do
kw. nikotynowego (niacyny), a następnie do jego amidu
Witamina B
3
= witamina PP
Nadmiar:
amid podawany w dawkach > 2g/d może zwiększać oporność na
insulinę u osób dorosłych z wysokim ryzykiem wystąpienia cukrzycy
insulinozależnej
Zastosowanie:
leczenie pelagry
leczenie chorób OUN
leczenie miażdżycy i stanów skurczowych naczyń
Witamina PP
działa silnie rozszerzająco na naczynia krwionośne i obniża
ciśnienie krwi! uczucie pieczenia na twarzy, zawroty głowy
Witamina B
6
Źródła:
drożdże, otręby ryżowe, kiełki zbóż, mięso, seler, sałata zielona,
papryka
podczas gotowania, smażenia, peklowania mięsa straty wynoszą 30-
50%
Zapotrzebowanie:
kobiety:
1,3-1,5
mg pirydoksyny/d
mężczyźni:
1,3-1,7
mg pirydoksyny/d
zależne od wieku, płci, stanu fizjologicznego, spożycia białka (0,02 mg
wit. B6 na 1 g białka)
zwiększone u kobiet w ciąży i osób w podeszłym wieku
alkohol i stosowanie leków zmniejsza biodostępność i metabolizm
pokrywane przez normalną dietę (+ synteza przez florę bakteryjną)
Witamina B
6
Niedobór (rzadko)
nieodpowiednie odżywianie
stosowanie niektórych leków (np. izoniazydu, hydralazyn, penicylaminy)
Następstwa niedoboru:
stany zapalne skóry i błon śluzowych jamy ustnej
zmiany w OUN (zaburzenia psychiczne)
potliwość
podatność na infekcje
niedokrwistość makrocytarna
akrodynia (ból i zapalenie skóry u szczytu nosa, rąk i stóp) + niedokrwistość,
osłabienie, zaburzenia snu
zmniejszona synteza serotoniny, noradrenaliny i dopaminy – niekiedy objawy
polineuropatii i depresji
zmniejszenie syntezy kw. ϒ-aminomasłowego w OUN ( drgawki)
zwiększone wydalanie z moczem kw. ksanturenowego
zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów
Witamina B
6
Hiperwitaminoza
stosowanie ok. 200 mg/d przez 30 dni – zespół uzależnienia od
pirydoksyny
większe dawki przez kilka miesięcy – zespół neuropatii (ataksja
sensoryczna, brak koordynacji mięśni, zaburzenia czucia wibracji i
położenia, zmniejszenia czucia dotyku i temperatury, mrowienie
kończyn, zwyrodnienie tkanki nerwowej)
Zastosowanie (syntetyczna pirydoksyna)
leczenie drgawek u dzieci
we wrodzonej niedokrwistości
leczenie akrodynii
pomocniczo w leczeniu zmian skórnych i błon śluzowych, leukopenii i
agranulocytozy
w rekonwalescencji po chorobach wyniszczających
Witamina B
12
Wchłanianie w przewodzie pokarmowym:
transport aktywny
niezbędny czynnik wewnętrzny (glikoproteina)(kom. okładzinowe żołądka)
kompleks transportowany do jelit wiązanie z rec. w nabłonku jelita
oddysocjowanie kobalaminy i przemieszczanie do kom. śluzowych krąż.
wrotne
po absorpcji – transport z krwią w postaci związanej z α-globluliną
(transkobalaminą) wątroba i tkanki
wchłaniana ilość zależy od:
stęż. czynnika wewnętrznego
funkcji wydzielniczej trzustki
gęstości receptorów w jelicie krętym
wchłanianie jest zmniejszone podczas stosowania m.in. antybiotyków
aminoglikozydowych, kwasu acetylosalicylowego, biguanidów, kolestyraminy,
soli potasu, metylodopy, leków p/padaczkowych
Witamina B
12
witamina B
12
(nieaktywna) aktywne koenzymy:
5’-deoksyadenozynokobalamina
metylokobalamina
niedobór metylokobalaminy:
gromadzenie homocysteiny(czynnik ryzyka
rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych)
niedobór metioniny, która uczestniczy
w reakcji metylowania:
fosfatydyloetanoloaminy do lecytyny w błonie kom.
wolnej etanoloaminy do choliny (prekursor Ach) zaburzenia
neurologiczne
niedobór THF zmniejszenie syntezy zasad purynowych i
pirymidynowych oraz upośledzenie syntezy DNA niedokrwistość
Addisona-Biermera, megaloblastyczna
Witamina B
12
Zapotrzebowanie:
2,4 ug/d
(kobiety i mężczyźni)
zależne od wieku i stanu fizjologicznego
zwiększone w chorobach jelit (Whippla, zsp. Zolingera-Ellisona),
nieprawidłowościach flory jelitowej, obecność pasożytów, zanikowym nieżycie
błony śluzowej żołądka, nadprodukcji kw.solnego, niedoborze czynnika Castle’a,
stosowaniu niektórych leków
Nadmiar
– brak efektów toksycznych (zwiększona absorpcja i wydalanie)
Niedobór
często u dzieci i osób po 50 r. ż.
u wegan (zalecana suplementacja)
przyczyny:
niewystarczająca zawartość w diecie
niedostateczne wydzielanie czynnika wewnętrznego
choroby jelit
wrodzony niedobór transkobalaminy
zaburzenia krążenia wewnątrzwątrobowego
Witamina B
12
Objawy niedoboru witaminy B12:
chroniczne zmęczenie, osłabienie
zaburzenia trawienia, brak apetytu, nudności
drętwienie kończyn
drażliwość
podwyższona temp. ciała
zaburzenia pamięci
częste infekcje
zaburzenie miesiączkowania u kobiet
schorzenia neurologiczne (demencja, ataksja, neuropatia, psychozy, atrofia mózgu)
Witamina B12 stosowana jest:
doustnie w celu uzupełnienia niedoboru w pokarmie i u osób ze zwiększonym
zapotrzebowaniem
domięśniowo lub podskórnie – u osób ze znacznym niedoborem i niedokrwistością
megaloblastyczną
Kwas foliowy
Wchłanianie w przewodzie pokarmowym:
transport aktywny i częściowo dyfuzja bierna (20-30%)
w krążeniu wrotnym znajduje się niemetylowany folian, który ulega
metylacji w wątrobie
syntetyczny kw. foliowy – niemal 100% przyswajalność
1 ug syntetycznego kw. foliowego dostarcza 1,7 ug równoważnika
folianów,
a w formie suplementu podanego na czczo- 2 ug równoważnika
folianów
Zapotrzebowanie:
zależne m.in. od wieku, płci, stanu fizjologicznego
u dzieci 1-9 lat: 150-300 μg równoważnika folianów/d
u młodzieży i dorosłych: 400 μg
większe u kobiet w czasie ciąży (600 μg) i karmienia (500 μg)
Kwas foliowy
Niedobór:
niedokrwistość megaloblastyczna
zmiany neurologiczne (degeneracyjne)
choroby układu krążenia
osteoporoza
nowotwory
we wczesnym okresie ciąży – większe ryzyko wady cewy nerwowej płodu
Nadmiar syntetycznego kw. foliowego
może maskować objawy niedoboru wit. B12
przy wczesnych zmianach nowotworowych może nasilać proces karcynogenezy
Zastosowanie
(syntetyczny kwas foliowy)
w niedokrwistości megaloblastycznej (łącznie z wit.B
12
)
w
agranulocytozie i leukopenii
w zapobieganiu toksycznemu działaniu antagonistów kw.folinowego (np. metotreksatu)
w raku jelita grubego (łącznie z 5-FU-nasila jego działanie)
w zaburzeniach neurologicznych
w schorzeniach skóry
Witamina C
Kwas askorbowy
właściwości kwasowe i redukujące – w organizmie utleniany do kwasu
dehydroaskorbowego
bierze udział w procesach oksydacyjno-redukcyjnych (tworzy układy red-oks z
glutationem, cytochromem a i c, nukleotydami pirymidynowymi i flawinowymi)
uczestniczy w:
mikrosomalnych reakcjach hydroksylacji
powstawaniu hydroksylizyny i hydroksyproliny – składników kolagenu
niezbędna do hydroksylacji steroidów nadnerczy
regulacji cyklu oddechowego w mitochondraich i mikrosomach
zachowaniu prawidłowego potencjału red-oks w komórkach
biosyntezie kwasu foliowego
utrzymaniu Cu i Fe w aktywnych formach (Cu(II), Fe(II))
reakcjach antyoksydacyjnych (zmiatacz wolnych rodników)
regulacji ciśnienia tętniczego
obniżeniu stęż. glukozy w stanach hiperglikemii
wspomaga wchłanianie Ca, symuluję syntezę prostaglandyn i jest modulatorem
odporności
Witamina C
hamuje fazę inicjacji i promocji komórek nowotworowych
działanie antyoksydacyjne
regeneracja witaminy E
hamowanie tworzenia nitrozoamin w żołądku
stymulację układu immunologicznego
modulacja efektów kancerogennych
ochrona przed podziałem chromosomów uwarunkowanym kancerogenami
Witamina C
Źródła
:
porzeczki, truskawki, owoce cytrusowe,
kapusta, pietruszka, szpinak, rzeżucha, pomidory, zielona papryka
Obróbka termiczna – straty 50-70%.
Zapotrzebowanie:
zróżnicowane w zależności od wieku, płci, stanu fizjologicznego
wzrasta przy ciężkim, długotrwałym wysiłku fizycznym, w czasie wymiotów,
zaburzeń czynności jelit i braku łaknienia, u osób starszych, z
nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą, u osób palących papierosy, w czasie
stresu, u kobiet w ciąży i karmiących
dzieci 1-9 lat: 40-50 mg
dorośli:
75
(kobiety)
– 90
(mężczyźni)
mg/d
kobiety w ciąży: 85 mg/d, karmiące: 120 mg/d
leczenie szkorbutu 100-300 mg/dobę
Witamina C
Wchłanianie w przewodzie pokarmowym
wchłanianie w 70-80%, głównie w dwunastnicy i proksymalnym
odcinku jelita cienkiego
transport aktywny
wchłanianie zmniejszone
przy zaburzeniach czynnościowych jelit, wymiotach
w braku łaknienia
w alkoholizmie
u palaczy
we krwi wiąże się z białkami osocza żyłą wrotną do wątroby
i innych tkanek (głównie nadnerczy, przysadki mózgowej,
trzustki, grasicy, siatkówki, śledziony, żołądka i płuc)
Witamina C
Niedobór:
podatność na zakażenia
krwawienia śluzówkowe, wylewy podskórne
zmiany w kościach i chrząstkach, obrzęki, bolesność stawów
utrudnione gojenie ran i złamań
niedokrwistość (zaburzenie wchłaniania żelaza)
szkorbut
objawy pojawiają się po ok 120 dniach
obrzmienie dziąseł i wypadanie zębów
zmiany skórne w postaci punktowych wylewów krwawych
do mieszków włosowych
osłabienie i ból kończyn
kruchość naczyń i łatwość występowania sińców
u dzieci – choroba Moellera i Barlowa – rozrzedzenie tk. kostnej
bolesne zgrubienia w okolicy nasad kości
zmiany włókniste w szpiku
podatność na złamania
zaburzenie
syntezy
kolagenu
Witamina C
Nadmiar:
utrudnia wchłanianie miedzi (hamowanie aktywności
ceruloplazminy)
znosi działanie dysmutazy ponadtlenkowej
uwalnia żelazo z zasobów tkankowych
zakwaszenie moczu tworzenie kamieni moczanowych,
cytrynianowych i szczawianowych w drogach moczowych
zaburzenia przewodu pokarmowego i wzmożone oddawanie moczu
Witaminy jako antyoksydanty
witaminy antyoksydacyjne: A, beta-karoten, E, C
przyjmowane w nadmiarze pociągają za sobą wiele działań
niepożądanych
długoterminowe stosowanie wysokich dawek jako uzupełnienie terapii
podstawowej zgodnie z zasadą „im więcej tym lepiej”
stężenia wielokrotnie przekraczały wartości fizjologiczne
Witamina A
Witamina A
zapobiega powstawaniu wolnych rodników tlenowych (ROS) i hamuje
reakcje peroksydacji lipidów, a także zaburzenia glikozylacji białek
błonowych zachodzące przy ich udziale
hamowanie transformacji nowotworowej komórek nabłonkowych
90% nowotworów wywodzi się z kom. nabłonkowych (nowotwory jamy
ustnej i nosowej, przełyku, żołądka, jelit, układu oddechowego,
pęcherza moczowego, prostaty)
ochrona przed mutagenezą i uszkodzeniem DNA – prewencja i
spowolnienie progresji nowotworów jelita grubego, stercza, piersi i
płuc
Witamina A
układ krwiotwórczy: anemia aplastyczna, ↑ EST, wydłużenie PT, leukopenia
zaburzenia wchłaniania betakarotenu i soli mineralnych z pokarmu
układ kostno-stawowy – bóle kręgosłupa, stawów, zwiększona resorpcja wapnia z
kości – ryzyko osteoporozy, zmniejszenie gęstości kości (BMD)
Toksyczność ostra
Toksyczność przewlekła
ogólne osłabienie
zawroty, ból głowy (szczególnie
w okolicy potylicznej)
wzrost ciśnienia
śródczaszkowego
nudności, wymioty, jadłowstręt
hepatosplenomegalia
po kilku dniach: zmiany skórne
(świąd, wysypka, złuszczanie)
uczucie przewlekłego zmęczenia
drażliwość
podwójne widzenie, oczopląs
zaburzeni snu
pękanie i krwawienie ust i dziąseł
wypadanie włosów
wysypka i owrzodzenie skóry
zaburzenia koordynacji mięśniowej
krwiomocz
Witamina A
objawy hiperwitaminozy ustępują po zaprzestaniu podawania lub
zmniejszeniu dawek
przyjmowanie alkoholu nasila efekty toksyczne
wysokie dawki wit. A nie mogą być stosowane u osób:
z zaburzeniami funkcji wątroby
marskością wątroby
w stanach skurczowych dróg żółciowych
u kobiet w ciąży (teratogenność) (nie więcej niż 2 mg)
u kobiet karmiących
Beta-karoten
B-karoten
działa antyoksydacyjnie przy niskim ciśnieniu parcjalnym tlenu, które dominuje
w tkankach obwodowych (uzupełnienie działania wit. E, która działa
antyoksydacyjnie przy wysokich wartościach pO2 (pęcherzyki płucne))
nawet długie przyjmowanie b-karotenu (25 mg/d) nie powoduje
objawów toskyczności witaminyA
nie jest embriotoksyczny, mutagenny i kancerogenny
skutek uboczny dużych dawek:
żółte zabarwienie skóry (karotenemia) – ustępuje kilka dni po zmniejszeniu
dawki
biegunki
Beta-karoten
Potencjalne ryzyko:
palenie papierosów, ekspozycja na azbest, spożywanie alkoholu zaostrzają stres
oksydacyjny i prowadzą do prooksydacyjnego działania b-karotenu nasilenie
uszkodzenia komórek
u osób palących papierosy suplementacja (20 mg/d) powoduje:
18%-wzrost częstości występowania raka płuc
zwiększoną śmiertelność
podobnie u osób narażonych zawodowo na działanie azbestu
u osób zażywających alkohol zwiększenie częstości krwotoki śródmózgowe
w wyższych stężeniach może powodować uszkodzenie DNA
produkty reakcji b-karotenu z ROS i wolnymi rodnikami mają działanie prooksydacyjne
– uszkodzenie komórek, mogą być kancerogenne
B-apo-karotenal (produkt asymetrycznego rozkładu b-karotenu) produkuje izoformę
cytochromu P450, która przekształca prokarcynogeny zawarte w dymie papierosowym
w karcynogeny (wit.E zapobiega powstawaniu b-apo-karotenalu)
przyjmowanie dużych dawek b-karotenu zwiększa osoczowe stężenia alfa-karotenu,
likopenu, witaminy E, a jednocześnie zmniejsza stęż. zeaksantyny i luteiny
Witamina E
Witamina E
jako antyoksydant dezaktywuje ROS (
1
O
2
,O
2-
,
OH)
tylko postać wolna! (nieestryfikowana)
chroni lipidy błon komórkowych przed ROS i reakcjami przez nie
inicjowanymi – główny antyoksydant lipofilowy
regeneruje wykorzystany b-karoten i chroni wit. A przed utlenieniem
stosowana jako antyoksydant w dawkach wielokrotnie przewyższających
RDA
Witamina E
Potencjalne ryzyko stosowania wysokich dawek:
hamowanie 5-LOX w płytkach krwi i leukocytach ( niewystarczająca synteza
tromboksanu i leukotrienów)
zmniejszona krzepliwość krwi (nadmierne hamowanie agregacji płytek krwi)
przy niskim stężeniu substancji regenerujących wit. E – wysokie jej dawki
działają prooksydatywnie
zwiększona produkcja rodników inicjuje peroksydację lipidów błon komórkowych
i LDL (wiążących wit.E)
zwiększenie produkcji ROS w obecności Fe i Cu
zmniejszenie zasobów wit. A
antagonizm z witaminą K – ryzyko krwawień w sytuacji niedoboru wit. K,
szczególnie u pacjentów leczonych lekami przeciwzakrzepowymi lub
estrogenami (zalecana podaż witaminy E – nie więcej niż 40 mg/dobę
osłabienie działania simwastatyny i niacyny w leczeniu choroby wieńcowej
oraz rozwój miażdżycy naczyń wieńcowych
Witamina E
Witamina E – skutki podawania wysokich dawek
(długotrwale stosowanie 240-480 mg/d)
objawy grypopodobe
zaburzenia żołądk.-jelitowe (bóle żołądka, wymioty, biegunka)
osłabienie mięśni
zapalenie skóry, wysypka
podwójne widzenie
powiększenie wątroby
dysfunkcje seksualne
hiperglikemia
hiperlipidemia
zanikają po zmniejszeniu dawek
terapia wysokodawkowa nie jest zalecana u:
o
noworodków i dzieci (bezpieczna dawka: 2,8-3,5 mg/kg mc.)
o
u kobiet w ciąży i karmiących
Witamina C
Witamina C
dezaktywuje ROS (
1
O
2
,O
2-
,
OH, H2O2, HO2
),a także
nadtlenki i wolne rodniki powstałe przy ich udziale
główny antyoksydant płynu zewnątrzkomórkowego
regeneruje wit. E
stosowanie większych dawek 500 mg/d
zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, zgaga, biegunka)
↑ wydalanie moczu, uczucie pieczenia
hemoliza erytrocytów (przy jednoczesnym niedoborze dehydrogenazy glukozo-6-
fosforanu i wit. B12)
wytrącanie soli wapnia – kamica nerkowa
dawki >1 g/d wzrost stęż. kw. szczawiowego w osoczu i moczu – wytrącanie
szczawianów wapnia
Witamina C
Potencjalne ryzyko wysokodawkowej terapii
zwiększa stęż. Na i zmniejsza stęż. K (ryzyko niedoboru K)
powoduje rozpad wit. B12!
zwiększa wydalanie pochodnych amfetaminy i trójcyklicznych leków
przeciwdepresyjnych (↓ reabsorbcji w kanalikach nerkowych)
powoduje krystalizację w kanalikach kw. p-aminosalicylowego i sulfonamidów
utrudnia wchłanianie miedzi i hamuje aktywność ceruloplazminy
i dysmutazy ponadtlenkowej (Cu,Zn-SOD)
zwiększa absorpcję jelitową żelaza – wzrost stęż. Fe we krwi
hemochromatoza, niedokrwistość syderoblastyczna, talasemia,
uwalnianie żelaza z zasobów tkankowych (ferrytyna)
prooksydacyjne działanie wit. C zredukowane jony metali Cu, Fe przyczyniają się
do tworzenia
OH, O
2-
, H2O2, HO2 reakcje wolnorodnikowe – działanie
mutagenne, neurotoksyczne (wit. C nie powinna być podawana z Fe i solami Cu!)
•
odkładanie wolnego
Fe w tkankach
• podrażnienie błony
śluzowej p.p.
Witamina C
zapobiega utlenianiu lipidów, zwłaszcza lipoprotein LDL, ale
również
rozkłada powstałe nadtlenki lipidów do bardziej aktywnych 8-, 10-węglowych
aldehydów o działaniu mutagennym
formowanie nadtlenków lipidów jest hamowane przez wit. E łączne
podawanie wit. C i E zapewnia skuteczną ochronę przed łańcuchowym
procesem peroksydacji lipidów
stosowanie dużych dawek wit. C tolerancja, uzależnienie
nagłe zaprzestanie podawania powoduje objawy niedoboru (szkorbut)
dawki muszą być zmniejszanie stopniowo
ma słabe działanie stymulujące – nie zaleca się podawania na noc
za działania niepożądane odpowiada głównie utleniona forma wit. C
zaburzenia transportu wielu substancji i niektórych procesów metabolicznych
(reakcja z grupami –SH m.in. obecnymi w heksokinazie)
możliwość uszkodzenia erytrocytów (hemoliza), i kom. beta trzustki
Dziękuję za uwagę
Katarzyna Sobańska
sobanska.katarzyna@gmail.com