1
RozwaŜania dotyczące rozumu ludzkiego,
t. 1, przeł. B. Gawecki, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1955
.
Fragment: ks. II, rozdz. 12, § 1-7.
(§ 4-7 )
209
O ideach złoŜonych
.
§1
. RozwaŜaliśmy dotychczas te idee, gdzie umysł, gdy je przyjmuje,
zachowuje się tylko biernie. Są to owe idee proste, otrzymywane ze
wspomnianych powyŜej źródeł: doznania zmysłowego i refleksji;
umysł nie moŜe Ŝadnej z nich wytworzyć samodzielnie ani teŜ nie
moŜe mieć idei, które nie składałyby się z nich bez reszty.
Ale umysł, całkowicie biernie przyjmując wszystkie swe idee proste,
wykonuje sam przez się róŜne czynności, dzięki czemu kształtują się
inne z posiadanych idei prostych, jako z materiału i fundamentu dla
wszystkich pozostałych.
Trzy są czynności, w których umysł wykonuje swą władzę nad
ideami prostymi: 1. łączenie pewnej liczby idei prostych w jedną,
złoŜoną; tak powstają wszystkie idee złoŜone. 2. zestawienie łączne
dwu idei, prostych lub złoŜonych, i to takie zestawienie, aby moŜna je
było na raz ogarnąć wzrokiem, nie stapiając ich w jedno; na tej drodze
dochodzi umysł do wszelkich swych idei stosunków. 3. oddzielanie lub
odrywanie idei od wszelkich innych, jakie im towarzyszą faktycznie w
ś
wiadomości; nazywa się to abstrahowaniem i tak powstają wszystkie
idee ogólne.
Stąd widać, Ŝe moc człowieka i jego sposoby działania, zarówno w
ś
wiecie materialnym, jak i duchowym są na ogół te same. W obu
bowiem materiały, jakimi człowiek rozporządza, są tego rodzaju, Ŝe
nie ma on nad nimi władzy, aby je stwarzać albo niszczyć bez śladu:
wszystko, czego moŜe dokonać, to albo połączyć je ze sobą,
210
albo zestawić obok siebie, albo zupełnie oddzielić je od siebie.
RozwaŜania idei złoŜonych rozpocznę tu od pierwszej z tych
czynności, aby na właściwym miejscu zająć się dwiema nastąpnymi.
MoŜna zaobserwować, Ŝe idee proste istnieją w róŜnorakim ze sobą
połączeniu; i umysł zdolny jest teŜ uwaŜać kilka z nich, złączonych ze
sobą, za jedną ideę; przy tym moŜe je rozwaŜać nie tylko w takim
połączeniu, w jakim są dane w rzeczach zewnątrz nas, lecz i tak, jak je
sam powiązał. Idee utworzone tym sposobem z pewnej liczby
prostych, złączonych razem, nazywamy złoŜonymi. NaleŜą do nich
takie idee, jak piękno, wdzięczność, człowiek, wojsko, świat; idee te,
jakkolwiek zestawione z rozmaitych idei prostych, umysł moŜe, gdy
zechce, rozwaŜać kaŜdą z osobna, jako całości jednolite i oznaczane
jedną nazwą.
Umysł
tworzy
je z idei
prostych
2
§2
. W zakresie odnawiania idei i łączenia ich ze sobą, umysł ma
wielką moc, by zmieniać i pomnaŜać przedmioty swych myśli,
wybiegając przy tym nieograniczenie daleko poza to, co mu
dostarczają zmysły i refleksja. Ale wszystko to jest nadal ograniczone
do idei prostych, jakie otrzymał z owych dwu Ŝródeł i które stanowią
ostateczny materiał wszelkich jego wytworów. Wszystkie idee proste
bowiem pochodzą od samych rzeczy i umysł nie moŜe mieć od nich
ani więcej, ani nic innego niŜ to jedynie, co mu podsuwają. Nie moŜe
on mieć innych idei jakości zmysłowych niŜ te, które przychodzą do
niego z zewnątrz przez zmysły, ani teŜ idei innego rodzaju czynności
substancji myślącej niŜ idee tych czynności, jakie znajduje w sobie;
211
ale gdy te idee proste raz zdobył, nie jest juŜ ograniczony do samej
obserwacji oraz tego, co mu się z zewnątrz świata ukazuje: teraz moŜe
własną mocą wiązać ze sobą posiadanie idei i tworzyć z nich nowe
idee złoŜone, jakich nigdy nie otrzymał tak połączonych.
§3
. W jakikolwiek sposób składalibyśmy lub rozkładali idee złoŜone i
choćby liczba ich była nieskończona, a róŜnorodność, z jaką
wypełniają i zajmują myśli ludzkie, niczym nie ograniczona, to
przecieŜ, jak sądzę, wszystkie moŜna sprowadzić do trzech klas, a
mianowicie do takich: 1. modi, 2. substancje, 3. stosunki.
§4
. Po pierwsze nazywam modi takie idee złoŜone, które, jakikolwiek
byłby ich skład, nie mieszczą w sobie załoŜenia, iŜby istniały
samodzielnie, lecz które uwaŜa się za zaleŜne od substancji bądź za ich
własności; takie są na przykład oznaczone przez wyrazy „trójkąt”,
„wdzięczność”, „zabójstwo” i tak dalej.
JeŜeli uŜywam terminu modus w sensie, który nieco odbiega od
potocznego, to proszę mi wybaczyć; jest to bowiem rzeczą
nieuniknioną w rozprawach, które operują pojęciami odmiennymi od
uŜywanych w Ŝyciu codziennym, tak Ŝe albo trzeba urabiać wyrazy
nowe, albo stosować dane w znaczeniu cokolwiek zmienionym; w
obecnym zaś przypadku mniej naganne będzie być moŜe, uczynić to
drugie.
§5
. Tych modi istnieją dwa rodzaje, które zasługują na to, aby
zastanowić się nad nimi oddzielnie. A są takie, co są jedynie
przedstawieniami lub rozmaitymi połączeniami jednej i tej samej idei
212
prostej, bez domieszki innych, jak na przykład tuzin, kopa: są to tylko
idee tylu a tylu oddzielnych jednostek, dodanych do siebie. Takie
nazywam modi prostymi, jako Ŝe zawierają się w granicach jednej
tylko idei prostej. B są inne, utworzone z idei prostych róŜnego
rodzaju, zestawionych ze sobą tak, Ŝe tworzą jedną ideę złoŜoną;
Tworzymy je
według swej
woli
R o z r ó Ŝ n i a ć
n a l e Ŝ y i d e e
złoŜone modi,
s u b s t a n c j i i
stosunków.
Modi proste
i mieszane
3
przykładem jest piękno, które polega na pewnym połączeniu barwy i
kształtu i wywołuje w widzu uczucie przyjemne; albo kradzieŜ,
zmiana stanu posiadania jakiejś rzeczy bez zgody właściciela, której
idea, jak tu widać, jest połączeniem wielu idei wielu rodzajów. Modi
takie nazywam mieszanymi.
§6
. Po drugie, idee substancji są takimi połączeniami idei prostych,
jakie uwaŜa się za przedstawienia określonych rzeczy poszczególnych,
istniejących samodzielnie; i domyślnie przyjmowana a niejasna idea
substancji, taka, jaka ona jest, jest w nich zawsze pierwszym i
głównym składnikiem.
Tak, jeśli z ideą substancji złączy się prosta idea barwy szarobiaławej
oraz pewien stopień cięŜkości, twardości rozciągłości i topliwości, to
otrzymamy ideę ołowiu; kombinacja zaś idei pewnego określonego
kształtu oraz zdolności poruszania się, myślenia i rozumowania,
dołączona do substancji, daje potoczną ideę człowieka.
OtóŜ wśród idei substancji są równieŜ dwa rodzaje idei: jeden to idee
substancji
jednostkowych,
takiech,
jakie
istnieją
oddzielnie;
przykładem idea człowieka lub owcy; drugi – to idea wielu ludzi czy
owiec zebranych razem, czego przykładem jest wojsko, złoŜone z
ludzi, albo stado owiec.
KaŜda z tych zbiorowych idei pewnej liczby substancyj w ten sposób
213
zebranych jest tak samo jedną ideą, jak idea człowieka lub jednostki.
§7
. Po trzecie, ostatnim rodzajem idei złoŜonych jest ten, który
oznaczamy terminem „stosunek”
1
; stosunek polega na rozwaŜaniu i
porównaniu jednej idei z inną. RóŜnymi tymi rodzajami idei zajmiemy
się we właściwym porządku.
1
Por. II 25; n.
Substancje
jednostkowe
i zbiorowe
Stosunek