Jerzy Ciesielski

Jerzy Ciesielski

ZBRODNIE SOWIECKIE NA OFICERACH POLSKICH

1939—1940

Tragedia oficerów polskich na Wschodzie była wynikiem podpisania paktu

Ribbentrop-Mołotow, w rezultacie którego 17 września 1939 roku w granice

Rzeczypospolitej wkroczyła Armia Czerwona. Od tego dnia wojska sowieckie zaczęły

brać do niewoli żołnierzy Wojska Polskiego, przekazując ich wojskom konwojowym

NKWD. Te z kolei transportowały jeńców do wcześniej przygotowanych obozów i

innych miejsc odosobnienia. Za jeńców wojennych uznano wszystkich żołnierzy

Wojska Polskiego, chociaż Związek Radziecki nie podpisał konwencji genewskiej.

Sytuacja jeńców wojennych nie była regulowana przez armię, lecz przez

NKWD. W związku z tym na zapytanie komendanta obozu starobielskiego skierowane

do Zarządu NKWD ds. Jeńców, jak postępować z jeńcami, Soprunienko

i Maklarski

wyjaśniali, że „Konwencja Genewska z 1929 roku o jeńcach wojennych nie jest

dokumentem, którym macie się kierować. Kierujcie się w swojej pracy dyrektywami

Zarządu NKWD ds. Jeńców Wojennych”.

Dla przykładu: w pasie działania Frontu Białoruskiego zgodnie z art. 3

rozkazu nr 5 z dnia 21 września 1939 roku dowódcy tego frontu, jeńców należało

kierować do obozów na terytorium ZSRR. Artykuł 4 i 5 tego rozkazu polecał

umieszczać w obozach jenieckich również wszystkich wykrytych w miastach i wsiach

Soprunienko — Szef Zarządu NKWD ds. Jeńców Wojennych.

Maklarski — Szef Wydziału 2 Zarządu NKWD ds. Jeńców Wojennych.

żołnierzy armii polskiej, niezależnie ad tego czy stawiali opór Armii Czerwonej i czy

mieli przy sobie broń. W wyniku tego jeńcami wojennymi zostali nie tylko

internowani, którzy złożyli broń zgodnie z porozumiem przewidującym ich zwolnienie

(np. obrońcy Lwowa)

, lecz również przebywający na szkoleniu i częściowo jeszcze

nie uzbrojeni rezerwiści, a nawet emerytowani wojskowi. Stąd też wkrótce na

obszarach włączonych do ZSRR przeprowadzono obowiązkową rejestrację polskich

oficerów, zarówno służby czynnej, jak i w stanie spoczynku, a następnie osoby te

zostały aresztowane

Jeńców początkowo umieszczano w obozach etapowych (przejściowych), a

następnie kierowano ich do kilkunastu obozów stałych — oficerów do Kozielska,

Starobielska, Putywla, Juży, Oranek, Griazowca; policjantów, żandarmów i KOP-

owców do Ostaszkowa; szeregowców do Dubna, Doniecka, Krzywego Rogu,

Zaporoża i kilku innych. Jak wynika z dokumentów uzyskanych w Rosyjskim

Państwowym Archiwum Wojskowym, najwięcej oficerów i żołnierzy trafiło do

niewoli w czasie od 25 września do 7 października 1939 roku. W pasie działania

Frontu Białoruskiego, w punktach przyjęć NKWD, na dzień 27 września odnotowano

19.909 jeńców; w pasie działań Frontu Ukraińskiego 44.216 jeńców, w tym 6.943

oficerów; z Białorusi przyjęto 16.730 jeńców, a z Ukrainy 46.304. Dane te jednak

należy przyjmować z krytycyzmem, gdyż były zawyżane z różnych względów.

Precyzyjne określenie liczby jeńców polskich wziętych da niewoli przez

Armię Czerwoną w czasie działań wojennych jest trudne do określenia. Prof.

Eugeniusz Kozłowski

różne opracowania napisał, że jesienią 1939 r wymieniano

liczbę 230 tys. żołnierzy, w tym ok. 9.400 oficerów, a Rosjanie we wrześniu

informowali o wzięciu 230.670 jeńców, w tym 12.000 oficerów.

W wyniku prac Wojskowej Komisji Archiwalnej uzyskano dane o liczbie

przetrzymywanych osób w niektórych obozach na dzień 31 grudnia 1939 roku

Zob. bliżej. Pismo gen. Fr. Sikorskiego do dowódcy Frontu Ukraińskiego, Centralne Archiwum

Wojskowe, Kolekcja materiałów z archiwów rosyjskich (dalej CAW, Kolekcja ...) 169a, s. 26—30.

Rozkaz Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR nr 001353 z listopada 1939 [w:] Rosja a

Katyń, Warszawa 1994, s. 96.

E. K o z ł o w s k i, Agresja na Polskę we wrześniu. 1939 roku. Próba bilansu strat, Wojskowy

Przegląd Historyczny nr 3—4, Warszawa 1991, s. 39, Prof. Kozłowski nie miał jeszcze dostępu do materiałów
rosyjskich.

CAW, Kolekcja ..., t. 31a, s. 8.

1) Starobielsk

— 3.916

2) Kozielsk

— 4.766

3) Ostaszków

— 6.291

4) Juchnowo

— 114

5) Krzywy Róg

— 6.297

6) Jeleno-Karakubsk

— 1.797

7) Zaporoże

— 1.602

Równe

—

13.297

9) W obozach pracy

— 10.326

W trakcie „zapełniania” obozów stany liczebne zmieniały się nie tylko z

uwagi na dopływ jeńców, lecz również z powodu dokładnego sprawdzania przez

Rosjan przydziałów służbowych i określenia rodzaju służby (policjanci, żandarmi,

oficerowie WP). Oczywiście stany liczbowe poszczególnych obozów zmieniały się aż

do kwietnia 1940 roku (szczególnie w miesiącach luty—marzec), dokonywano

przemieszczeń jeńców między obozami — jak należy przypuszczać, gotowe były listy

do rozstrzeliwania jeńców.

W tym miejscu warto wymienić niektórych oficerów przetrzymywanych w

poszczególnych obozach. I tak:

STAROBIELSK

— 8 generałów:

Franciszek Sikorski, Leon Billewicz, Aleksander Kowalewski,

Czesław Jarnuszkiewicz, Kazimierz Orlik-Łukoski, Konstanty

Plisowski, Piotr Skuratowicz, Stanisław Haller,

— 55 pułkowników m.in. Bolesław Fijałkowski (obrońca Lwowa), Edward Saski

(Dep. Sprawiedliwości MSWojsk.), Józef Świerczyński

(komendant Centrum Wyszkolenia Kawalerii),

— 130 podpułkowników: m.in. Jan Akcentowicz (szef sztabu 24 DP), Jan Hodźko-

Zajko (komendant m. Lwów),

— 320 majorów

— 854 kapitanów

— 2528 oficerów niższych stopni

— 12 kapitanów.

KOZIELSK

— kontradmirał — Ksawery Czernicki

— 4 generałów: Bronisław Bohaterewicz (wcześniej osadzony w Putywlu),

Henryk Minkiewicz (wcześniej w obozie Juchnów), Mieczysław

Smorawiński (Juża) i Jerzy Wołkowicki (Putywl) — przeżył

łagry,

— 27 pułkowników,

— 76 podpułkowników: wśród nich dr Józef Seruga, b. pracownik naukowy CAW,

— 240 majorów,

— 663 kapitanów,

— 17 oficerów Mar. Woj. różnych stopni.

—3439 oficerów niższych stopni.

OSTASZKÓW

— 264 oficerów policji i żandarmerii,

— 615 młodszych oficerów policji i żandarmerii,

— 110 pracowników więziennictwa,

— 12 kapelanów.

Według stanu na dzień 31 grudnia 1939 roku o czym wcześniej wspomniano,

w Kozielsku przebywało 4.766 jeńców-oficerów. Z tej liczby ok. 30%

przetrzymywanych stanowili oficerowie służby czynnej, pozostali to oficerowie

rezerwy i w stanie spoczynku. Oprócz wymienionych wcześniej generałów, wśród

oficerów rezerwy znajdowało się 21 nauczycieli akademickich (profesorów,

docentów, wykładowców), ponad 300 lekarzy wojskowych i cywilnych, kilkuset

inżynierów, prawników, nauczycieli szkół średnich, pracowników instytucji

kulturalnych oraz księża kapelani. W obozie tym była również kobieta-pilot, por.

Janina Lewandowska, córka gen. J. Dowbora-Muśnickiego

W obozie starobielskim przebywało w tym czasie 3.916 jeńców, wśród nich 8

generałów, prawie wszyscy oficerowie — obrońcy Lwowa, a wśród oficerów rezerwy

kilkunastu profesorów wyższych uczelni, ok. 400 lekarzy wojskowych i cywilnych,

Obozy jenieckie NKWD IX 1939-VIII 1941, red. S. J a c z y ń s k i, Warszawa 1995, s. 31, a także

E. K o z ł o w s k i — op. cit.

prawnicy, inżynierowie, dziennikarze i poeci. W Starobielsku przebywali również

wszyscy pracownicy naukowi Instytutu Przeciwgazowego, prawie cały personel

Instytutu Uzbrojenia, dwunastu kapelanów i blisko 600 lotników.

Obóz w Ostaszkowie przeznaczony został głównie dla policjantów,

żandarmerii, KOP-u i pracowników więziennictwa. Przebywało w nim — według

stanu na dzień 31 grudnia 1939 roku 6.291 osób, w tym 5.020 szeregowych

żandarmerii i policji. Najliczniejszą grupę policjantów — około 1.400 osób stanowili

policjanci z województwa śląskiego. W obozie tym byli również, choć w mniejszej

liczebnie grupach, leśnicy, kolejarze, pracownicy poczty, harcerze i junacy z

Junackich Hufców Pracy. Była tu również prawie cała kadra Centrum Wyszkolenia

Żandarmerii z komendantem płk. Stanisławem Sitkiem

W miarę upływu czasu osoby zajmujące się „sprawą katyńską” dotarły do

materiałów, które zawierają listy straconych w innych rejonach b. ZSRR. W lutym

1995 roku ukazała się tzw. lista ukraińska

zawierająca 3.435 nazwisk — żołnierzy,

policjantów i urzędników państwowych, wśród których siedem osób te generałowie,

m.in. Rudolf Prich, który we wrześniu 1939 roku był dowódcą obszaru Lwowa. Na tej

liście figurują nazwiska 193 sędziów i adwokatów oraz blisko 40 pracowników

Oddziału II Sztabu Głównego. Około 50% osób z tej listy to pracownicy Policji

Państwowej.

Po wielu latach od „najazdu” Armii Czerwonej na ziemie polskie okazało się,

że nie wszyscy jeńcy wzięci do niewoli znaleźli się w obozach, postali zamordowani

w różny sposób w miejscach, gdzie prowadzili walkę obronną lub w miasteczkach i

wsiach w pobliżu ostatniej ich walki. Problemem zajął się m.in. Wiktor Cygan

, który

swój artykuł oparł na wydanych pozycjach książkowych w kraju i zagranicą oraz na

relacjach, także światków tych zdarzeń. Jak wynika z tego artykułu, wielu żołnierzy

Wojska Polskiego, nie tylko oficerów, zginęło w wyniku samowoli dowódców

różnego szczebla dowodzenia Armii Czerwonej. W Zakończeniu swego artykułu W.

Cygan napisał „... Jak się wydaje, większość zbrodni z września — października 1939

W. R o m a n, Oficerowie żandarmerii polskiej-ofiary Katynia, referat wygłoszony na sympozjum:

„Historia i tradycje żandarmerii”, Warszawa, 21.11.1995 roku (mps).

Z. G a j o w n i c z e k, Ukraiński ślad Katynia, Warszawa 1955

W.K. C y g a n, Zbrodnie sowieckie na jeńcach wojennych we wrześniu — październiku 1939

roku, „Wojskowy Przegląd Historyczny nr 3”, Warszawa 1992, s. 118—127.

roku nie była wcześniej planowana, dopuszczali się ich z własnej inicjatywy niżsi

dowódcy. Ale do tych zbrodniczych działań zachęcał ich obóz wroga klasowego i

narodowego, białopolaka, gnębiciela ludu pracującego, kształtowany przez sowiecką

propagandę. (—) Brak też jest informacji, by zbrodniarze zostali w jakikolwiek sposób

podciągnięci do odpowiedzialności. (—) Zbrodnie sowieckie z 1939 roku, popełniane

zarówno na jeńcach, jak też na ludności cywilnej pozostały dotychczas bezkarne, ale

także w znacznej mierze nieznane”. Na potwierdzenie faktów samowolnego V bez

sądu, rozstrzeliwania jeńców, dowodem jest rozkaz Państwowego Komisarza Obrony

ZSRR marsz. K. Woroszyłowa z października 1939 roku „O nieprawidłowych

działaniach Rady Wojennej 6 Armii”

. W rozkazie tym napisano, że znanych jest 10

przypadków samowolnego rozstrzeliwania jeńców. Winni otrzymali nagany. Dla

porównania — za kradzieże, których dopuścili się żołnierze Armii Czerwonej, karani

byli wieloma latami więzienia

Trzy obozy jeńców (Kozielsk, Starobielsk i Ostaszków) uznane zostały za

obozy specjalne i w stosunku do zatrzymanych w nich Beria wydał 31 grudnia 1939

roku rozporządzenia nakazujące przyspieszenie śledztwa oraz przygotowanie spraw

sądowych. W ciągu stycznia następnego roku grupy śledcze obowiązane były

zakończyć sporządzanie akt przeciwko jeńcom z tych obozów oraz osobom

aresztowanym i przetrzymywanym w więzieniach. Odtąd ich dalszy los zależał od

NKWD.

Los przetrzymywanych w tych trzech obozach oraz w więzieniach zachodniej

Ukrainy oficerów służby stałej, oficerów rezerwy — wśród nich olbrzymiego

potencjału naukowego i inteligencji polskiej, policjantów i żandarmerii oraz

urzędników państwowych, został przesądzony 5 marca 1940 roku kiedy to Beria

przedstawił Stalinowi pismo-meldunek o stanie liczebnym zatrzymanych. W piśmie

tym Beria informuje, że w obozach przebywa 14.736 byłych oficerów, żandarmów i

policjantów, natomiast w więzieniach zatrzymano 18.632 aresztowanych — z tej

liczby 10.685 to Polacy: byli oficerowie, policjanci i żandarmi oraz członkowie

kontrrewolucyjnych organizacji. Wszyscy oni „czekają na zwolnienia, aby mieć

CAW, Kolekcja ..., t. 1617, s. 2—3.

Zob. bliżej: Sprawozdanie wojennej prokuratury Frontu Ukraińskiego, CAW, Kolekcja ..., t. 796, s.

158 i dalsze.

możliwość aktywnego włączenia się do walki przeciwko władzy radzieckiej”. W

meldunku tym jest również zawarta straszliwa w skutkach propozycja: „rozpatrzyć w

trybie nadzwyczajnym z zastosowaniem w stosunku do nich najwyższego wymiaru

kary — rozstrzelanie”.

Prawie dokładnie co do dnia, dziewiętnaście lat po decyzji o zbrodni, bo 3

marca 1959 roku przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie

Ministrów ZSRR

—

Szelepin, przedstawił Chruszczowowi informację, iż w

specjalnym, zaplombowanym pomieszczeniu przechowywanych jest 21.857 teczek

personalnych rozstrzelanych w 1940 roku Polaków. Szelepin wymienia dokładnie

liczby rozstrzelanych w poszczególnych miejscach kaźni:

— w lesie katyńskim (obóz Kozielsk)

— 4.421 osób,

— w pobliżu Charkowa (obóz Starobielsk)

— 3.820 osób,

— obłast Kalininska (obóz Ostaszków)

— 6.311 oaób,

— inne obozy i więzienia

—

7.305

osób.

Szelepin napisał również, że dla władz radzieckich materiały te „..., nie stanowią

historycznej wartości tym bardziej, że jest już oficjalna wersja specjalnej komisji

(komisja Burdenki — dop. autora) iż mordu dokonali Niemcy”. Tak więc na

podstawie tego pisma, choć nie tylko, znana jest dokładna liczba rozstrzelanych

jeńców, wziętych do niewoli w 1939 roku i osadzonych w obozach specjalnych.

Być może w przyszłości, gdy zostaną w pełni otwarte archiwa i będzie można

dotrzeć do innych materiałów archiwalnych, historycy podejmą badania związane z

określeniem liczby rozstrzelanych żołnierzy polskich podczas działań wojennych lub

bezpośrednio po ich zakończeniu, a także podczas konwojowania jeńców do miejsc

odosobnienia.