Leczenie książką
Trudności dnia codziennego, choroby, stresy powodują, że ludzi
potrzebujących wsparcia psychicznego jest coraz więcej. Dotyczy
to także młodzieży szkolnej, która nie radzi sobie z codziennymi
problemami. Sposobem walki z trudami życia wykorzystywanym z
coraz większym powodzeniem staje się biblioterapia.
Biblioterapia jako dyscyplina naukowa nie ma długiej tradycji, choć - jak
podaje bibliotekoznawca z krakowskiej WSP Lidia Ippoldt - termin ten
pojawił się po raz pierwszy w Polsce już w latach trzydziestych
dwudziestego wieku; określano nim "działalność terapeutyczną, w której
główne narzędzia działania stanowi książka". Pojęcie biblioterapii zostało
przypomniane w latach sześćdziesiątych. W "Encyklopedii wiedzy o
książce" z 1971 r. czytamy: "biblioterapia - stosowanie lektury książek i
innych materiałów drukowanych jako środka terapeutycznego w leczeniu
chorych". Według "Encyklopedii współczesnego bibliotekarstwa polskiego"
z 1976 r. biblioterapia to "dział psychologii czytelnictwa znajdujący się
również w sferze zainteresowań medycyny, pedagogiki i socjologii".
Wyjaśnienie dwóch greckich słów : biblion - książka i therapeo - leczę
tworzy najprostszą definicję biblioterapii: leczenie książką. Szersze
definicje wskazują na rolę pomocy psychicznej, świadczonej za
pośrednictwem lektury, w opanowywaniu doraźnych reakcji chorego i
rozwiązywaniu jego problemów życiowych, zwłaszcza w sytuacji choroby,
zmian w zachowaniu, zaburzeń systemu nerwowego i psychiki.
"Pomysł uzdrawiania przy pomocy literatury nie jest niczym nowym,
wywodzi się z pierwszych bibliotek starożytnej Grecji" - napisała Elżbieta
Olechnowicz, nauczyciel bibliotekarz z Gimnazjum nr 3 w Warszawie.
Leczenie książką kojarzono do niedawna głównie z bibliotekami
funkcjonującymi w szpitalach, sanatoriach czy prewentoriach, których
zadaniem było pomaganie pacjentom w przetrwaniu i przezwyciężaniu
choroby. Księgozbiór takich bibliotek był w porozumieniu z lekarzami
odpowiednio dobierany i udostępniany przez specjalnie przygotowanych
pracowników.
W biblioterapii wykorzystuje się terapeutyczne wartości literatury. Iwona
Zachciał, założyciel gdańskiego ośrodka biblioterapeutycznego, uważa, że
śledząc losy bohaterów utworów literackich będących w sytuacjach
zbliżonych do sytuacji osób uczestniczących w warsztatach, można
wpłynąć na zmianę zachowań, sposobu myślenia, można doprowadzić do
twórczego i aktywnego działania oraz pomóc we właściwym
funkcjonowaniu w rodzinie, szkole, wśród rówieśników.
Książki wykorzystywane w procesie biblioterapeutycznym pełnią różne
funkcje. Danuta Gostyńska, autorka wielu publikacji z dziedziny
biblioterapii, wymienia:
materiały uspokajające, do których zalicza się książki przygodowe,
tak zwane młodzieżowe, baśnie, fantazy, literaturę humorystyczną,
materiały pobudzające książki o tematyce awanturniczo-przygodowej,
wojenne, podróżnicze, popularnonaukowe,
materiały refleksyjne czyli powieści obyczajowe, biograficzne, książki
zawierające wątek romansowy, psychologiczne i socjologiczne.
Wanda Kozakiewicz zaproponowała jeszcze jedno kryterium doboru
materiałów biblioterapeutycznych - dostarczanie wzruszeń natury
religijnej. Chodzi o literaturę, która stawiając czytelnika jakby wobec
tajemnicy, powoduje, że w trakcie czytania dokonuje on jakiegoś ważnego
dla siebie odkrycia.
Oddziaływanie książek na uczestnika biblioterapii musi być przez
biblioterapeutę wnikliwie zaplanowane. Zdaniem prezesa Polskiego
Towarzystwa Biblioterapeutycznego Ireny Boreckiej "książki mogą
wydobywać z podświadomości czytelnika zarówno radosne, jak i przykre
przeżycia. (...) Literatura odpowiednio włączona w proces terapeutyczny
może stać się czynnikiem redukującym stresy powstałe w wyniku choroby,
pobytu w szpitalu czy też niepełnosprawności. Za jedno z najważniejszych
zadań biblioterapii uważa się pomoc w intelektualnym uaktywnianiu się
pacjenta lub wychowanka poprzez dostarczanie takich bodźców, które
umożliwiają mu twórcze, aktywne działanie." W biblioterapii wykorzystuje
się głośne i ciche czytanie ze zrozumieniem, metody pracy z tekstem
literackim wypracowane przez filologów oraz bibliotekarzy. Korzysta się
również z innych metod, na przykład metodyki dramy i inscenizacji.
Dobór lektur oraz metod i form pracy zależy przede wszystkim od tego,
kto potrzebuje biblioterapii, gdzie ona się odbywa (szpital, szkoła czy
placówka penitencjarna) i kto ją prowadzi. Celem biblioterapii klinicznej
jest leczenie zaburzeń, a biblioterapii wychowawczej - korygowanie
postaw, kompensacja, samorealizacja.
Uczestnikami procesu biblioterapii klinicznej są ludzie chorzy, pacjenci
szpitali, wymagający pomocy psychologicznej, zaś podmiotem biblioterapii
wychowawczej są uczniowie, studenci - ludzie zdrowi w sensie
medycznym, ale mający kłopoty życiowe, takie jak: strata kogoś bliskiego,
rozwód, problemy w pracy, brak pieniędzy, bezrobocie, niepowodzenia w
szkole, brak akceptacji w środowisku.
Biblioterapeutami bywają lekarze współpracujący z bibliotekarzami,
pedagodzy specjalni, bibliotekarze szkolni, nauczyciele nauczania
początkowego, wychowawcy klas prowadzący zajęcia korekcyjno-
wyrównawcze, pedagodzy szkolni oraz inni nauczyciele, którzy ukończyli
odpowiednie szkolenie.
Okazuje się, że od wieków książka odgrywa w życiu człowieka ogromną
rolę. Chińskie przysłowie głosi, że "książka jest jak ogród, który można
włożyć do kieszeni".
Barbara Ellwart
Literatura:
1. Irena Borecka: Biblioterapia w szkole podstawowej i gimnazjum,
Wałbrzych 2002 r.
2. Lidia Ippoldt: Biblioterapia w związkach z innymi naukami, [w:]
"Biblioterapeuta", 2000 r. nr 4 (12)
3. Elżbieta Olechnowicz: Biblioterapia [w:]
http://www.strumyk21.edu.pl/
4. Iwona Zachciał: Terapeutyczna funkcja biblioteki szkolnej jako
wspomaganie procesu wychowawczego szkoły, referat, Gdańsk
2004 r.
Etapy procesu biblioterapeutycznego
diagnoza - zarówno rozpoznanie problemów pacjenta
(wychowanka), jak i przewidywanie skutków planowanego działania
terapeutycznego
dobór literatury ściśle związany z daną sytuacją terapeutyczną
postępowanie terapeutyczno-wychowawcze - czytanie indywidualne
lub zbiorowe (niekiedy tylko słuchanie) wzbogacone dodatkowymi
formami pracy - którego celem jest wywarcie odpowiedniego
wpływu na pacjenta (wychowanka), to znaczy:
o
identyfikacja odbiorcy z bohaterem literackim lub sytuacją
o
refleksja odbiorcy nad czytanym tekstem, samym sobą i
sytuacją, w jakiej aktualnie się znajduje
o
katharsis - rodzaj "oczyszczenia", odreagowania
o
wgląd w samego siebie
o
zmiana w postawach i zachowaniu.
(na podstawie: Irena Borecka "Biblioterapia w szkole podstawowej
i gimnazjum")