POJĘCIE PRZESTĘPSTWA I JEGO ELEMENTY  

PRZESTĘPSTWO – czyn człowieka zabroniony pod groźbą kary przez obowiązującą ustawę, określającą jego 

znamiona, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy  



 

def. formalna – określenie przestępstwa opiera się na jego cechach prawnych  



 

def. materialna – przestępstwo musi być szkodliwe społ.  

Elementy:  



 

zabronione przez ustawę  



 

bezprawność karna (sprzeczność z normami prawnymi)  



 

karalność (zbrodnie i występki, wykroczenia)  



 

wina (nullum crimen sine culpae; występek może być popełniony nieumyślnie)  

POJĘCIE CZYNU I OKOLICZNOŚCI WYŁĄCZAJĄCE CZYN  

Przestępstwem może być tylko czyn człowieka, zarówno z działania, jak i zaniechania. Zachowanie człowieka 

gdy stanowi rezultat decyzji woli jest zachowaniem przestępnym, gdy ma ujemny ładunek treści społecznej. 

Czyn nie zachodzi, gdy został wywarty przymusem fizycznym absolutnym. Przymus względny może być 

rozpatrywany w ramach kontratypu stanu wyższej konieczności. Nie jest czynem zachowanie mimowolne, 

wynikające z fizjologicznej lub psychologicznej niemożności podjęcia lub realizacji decyzji woli.  

SPOŁECZNA SZKODLIWOŚĆ CZYNU  

Jest to cecha niezależna od ustawodawcy  

Rozbieżność między karą a społ. szk. czynu:  



 

ustawodawca wciąga na listę przestępstw czyn, który uznaje za społ. szk.  



 

ustawodawca pomija czyn, który tej cechy nie posiada  



 

niekaralność określonego czynu społ. szk. może być zgodna z wolą ustawodawcy (np: niekaralność 

próby samobójczej)  

Aby czyn był przestępstwem musi być społ. szk. w stopniu większym niż znikomy  

KONSEKWENCJE PRAKTYCZNE MATERIALNEGO UJĘCIA PRZESTĘPSTW W USTAWIE  

Dąży się do tego, aby w kk., znajdowały się tylko te czyny, które są społ. szk.  

BRAK LUB ZNIKOMOŚĆ SPOŁ. SZK. CZYNU.  

Powoduje, że czyn taki nie jest przestępstwem. Stopień nieznaczny - ew. umorzenie warunkowe.  

SPOŁECZNA SZK. A BEZPRAWNOŚĆ CZYNU  

Kara powinna być współmierna do społecznej szk. czynu.  

Mierniki społecznej szk.:  



 

elementy przedmiotowe: rodzaj i charakter dobra, w które czyn godzi, sposób jego popełnienia, 

wysokości szkody i rozmiar jej niebezpieczeństwa, okoliczności czynu  



 

elementy podmiotowe: okoliczności wpływające na stopień nieostrożności lub niedbalstwa  

USTAWOWE ZNAMIONA PRZESTĘPSTWA  

Cechy charakterystyczne danego typu przestępstwa. Jest to sformalizowanie cechy społecznej szk. Typizacja 

czynu, czyli określenie go za pomocą ustawowych znamion jest cechą właściwą każdemu przestępstwu.  

Szczególne ustawowe znamiona przestępstwa – cechy, które łącznie – jako zespół, składają się na pojęcie 

poszczególnego ustawowego typu przestępstwa (ułatwia to systematyzację)  

Podział ustawowych znamion na dotyczące:  

a.  przedmiotu ochrony  

b.  strony przedmiotowej  

c.  podmiotu  

d.  strony podmiotowej  

Ad.a.  



 

ogólny  



 

rodzajowy  



 

bezpośredni  

Ad.b.  



 

zachowanie się sprawcy  



 

przedmiot czynu (np:człowiek)  



 

środki  



 

okoliczności (czas, miejsce i sytuacje)  



 

skutek  



 

formalne z dzialania  



 

materialne z działania  



 

formalne z zaniechania  



 

materialne z zaniechania  



 

formalne z działania i zaniechania  

formalne – nie zawierają ustawowych znamion określających skutek  

Ad.d.  



 

uczucie  



 

świadomość  

Ad.c.  



 

powszechne (ogólne)  



 

indywidualne (szczegółowe)  

BEZPRAWNOŚĆ CZYNU I OKOLICZNOŚCI ZNOSZĄCE BEZPRAWNOŚĆ CZYNU  

Bezprawność – sprzeczność z normą p.k  

Okoliczności uchylające bezprawność -KONTRATYPY (wynikają z braku ujemnej wartości czynu bądź 

niecelowości karania)  

Kontratypy ujęte w k.k.  



 

obrona konieczna  



 

stan wyższej konieczności  



 

dopuszczalne ryzyko  



 

aborcja dokonana w warunkach określonych prawem  



 

dopuszczalna krytyka  



 

ostateczna potrzeba wojskowa  

Kontratypy pozakodeksowe  



 

zabiegi lecznicze  



 

szczególne uprawnienia i obowiązki  



 

karcenie nieletnich  



 

ryzyko sportowe  

DZIAŁANIE W GRANICACH PRAWA I OBOWIĄZKU PRAWNEGO  

Działanie sprawcy wyczerpujące ustawowe znamiona czynu zabronionego stanowi realizację obowiązków 

służbowych lub przysługujących uprawnień; co jest dozwolone przez prawo nie może być bezprawiem.  

Warunki:  



 

podstawa prawna  



 

kompetencja (rzeczowa i miejscowa)  



 

określona prawem podstawa prawna i faktyczna dla dokonania czynności  



 

realizacja czynności zgodnie z przepisami prawa  

naruszenie w/w warunków przekształca czyn w bezprawny (gdy przez funkcjonariusza jest to nadużycie władzy)  

OBRONA KONIECZNA  

Warunki:  

1.  Zamach- zachowanie człowieka stwarzające bezpośrednie zagrożenie dla jakiegokolwiek dobra 

korzystajacego z ochrony prawnej. Zachowanie może mieć postać działania albo zaniechania. Zamach 

musi być bezprawny (!) (niekoniecznie przestępny np: pochodzi od osoby, której nie można przypisać 

winy – niepoczytalny itp.); rzeczywisty (!) i bezpośredni (!). Nie można działać w obronie koniecznej 

przeciwko przyszłym zamachom.  

2.  Ochrona – prawo nie ogranicza dobór, na które zamach uzasadnia obronę konieczną. Jest ona 

dopuszczalna także wtedy, gdy można było bronić się w inny sposób niż przez czynne odparcie, musi 

to być jednak obrona niezbędna.  

Odpierający zamach musi działać w celu jego odparcia (świadomośc zamachu i wola obrony). Obrona dotyczyć 

może dobra własnego lub innej osoby.  

STAN WYŻSZEJ KONIECZNOŚCI  

Zachodzi wówczas, gdy jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, 

którego można uniknąc tylko przez poświęcenie innego dobra, również korzystającego z obrony prawnej.  

Niebezpieczeństwo:  



 

może pochodzić od człowieka lub być od niego niezależne  



 

musi byc bezpośrednie (zwłoka pogłębia zakres niebezpieczeństwa)  

Cel działania: uchylenie niebezpieczeństwa  

Ograniczona:  



 

zasada subsydiarności (tylko, gdy niebezpieczeństwa nie można było inaczej uniknąć)  



 

proporcjonalności (poświęcenie dobra mniejszej wartości dla ratowania dobra wiekszej wartości). W 
wypadku, gdy dobro poświęcone ma wartości większą (byle nie "oczywiście" większą) lub równą dobru 

ratowanemu mamy do czynienia ze stanem wyższej konieczności wyłączającym winę.  



 

kryteria obiektywne w ocenie  



 

wyłączenia – na stan wyższej konieczności wyłączający winę nie mogą powoływac się osoby mające 
szczególny obowiązek ochrony danego dobra, nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste. 

Osoby takie mogą jednak powoływać się na stan wyższej konieczności wyłączający bezprawność, a 

więc w sytuacji, gdy ratowały dobro większej wartości niż dobro poświęcone.  

OSTATECZNA POTRZEBA  

Chodzi o stan konfliktowy między dwoma dobrami – o ratowanie dobra przynależnego wojsku. Wymuszenie 

posłuchu do wydanego rozkazu jest obowiązkiem przełożonego w wojsku. Jeżeli w tym celu użyje środków i 

które mają znamiona przestępstwa. Żołnierz jednak musi być uprawniony do wydania rozkazu, a okoliczności 

muszą wymagać natychmiastowego działania w sytuacji, gdy inne środki były niewystarczające. W razie 
przekroczenia ostat. potrzeby sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, nie może jednak odstąpić 

od jej wymierzenia.  

ZGODA POKRZYWDZONEGO  

Element niektórych kontratypów (zabieg lekarski, aborcja, niektóre postacie dozwolonego ryzyka). Może 

tworzyć uprzywilejowany typ przestępstwa. Brak zgody może spowodować przestępstwo. Uchylenie 

bezprawności powoduje w określonych warunkach (zależy to od charakteru chronionego dobra – jeżeli można 

nimi swobodnie rozporządzać – działalność sprawcy jest legalna – dotyczy przestępstw ściganych z inicjatywy 

pokrzywdzonego).  

Osoba: pełnoletnia, poczytalna, zgoda wyrażona dobrowolnie, obejmująca określone dobra musi nastąpić przed 

lub w chwili czynu. Sprawca musi mieć świadomość, że działa za zgodą  

ROZKAZ PRZEŁOŻONEGO  

Działania w warunkach rozkazu uchyla winę. Teoria "ślepych bohaterów" odrzucona przez Trybunał Norymberski 

(działanie w granicach rozkazu jako okoliczności łagodząca)  

W k.k. – tzw: zasada umiarkowanego posłuszeństwa, którego granicę wyznacza świadomość przestępczości 

rozkazu. Rozkaz ogranicza się stosunków służbowych w wojsku.  

DZIAŁANIE EKSPERYMENTALNE  

Dopuszczalne gdy:  



 

spodziewana korzyść ma istotne znaczenie poznawcze, medyczne lub gospodarcze  



 

zaś oczekiwanie jej osiągnięcia, celowość oraz sposób przeprowadzenia eksperymentu są zasadne w 

świetle aktualnego stanu wiedzy  



 

zgoda ew. uczestnika jest niezbędna  

ZWIĄZEK PRZYCZYNOWY I JEGO TEORIE  

takie powiązanie zjawisk, w którym jedno wynika z drugiego, a bez zaistnienia pierwszego z nich (warunek), 

drugie by nie nastąpiło (następstwo, skutek)  

Jest warunkiem odpowiedzialności za przestepstwo materialne (skutkowe)  



 

teoria ekwiwalencyjna: obiektywny charakter zw. przyczynowego – na skutek składa się szereg 
warunków, które łącznie stanowią jego przyczynę. Wystarczy stwierdzić, że zachowanie jest jednym z 
warunków skutku. Wada – zbyt szeroka  



 

teoria adekwatna – przeciętnej przyczynowości – gdy skutek jest przeciętnym, normalnym 
następstwem rozpatrywanego czynu. Wada – płynności kryteriów  



 

teoria relewancji – ustalenie obiektywnej przyczynowości, a zbyt daleko idace wyniki koryguje w 

płaszczyźnie prawniczej przypisywalności skutku w kontekście typu przestępstwa (czasownik w 

dyspozycji).  

Zachowanie człowieka musi być na tyle istotne, że pomimo wystąpienia innych czynników, można powiedzieć, 

że to ono spowodowało dany skutek.