Rotunda św. Prokopa w Strzelnie

Kościół św. Prokopa na wzgórzu klasztornym w Strzelnie został wzniesiony po 1160r. Jest

najlepiej zachowaną budowlą w Strzelnie. Ze względu na jej kształt i rozmiar jest uważana za

największą budowlę romańską na planie koła.

Na początku kościół nosił wezwanie św. Krzyża, jednak po wprowadzeniu przez prepozyta

Józefa Łuszczyńskiego obrazu św. Prokopa słynącego łaskami, rozpoczął się kult świętego.

Budowa rotundy przez konstrukcje sklepień krzyżowo żebrowych jednakowych jak wieża

kolegiaty w Kruszwicy wg Aleksandra Holasa datowana jest na lata 1120-1140. Postrzegana

jest jako kościół możnowładczy i grodowy, który powstał przed przybyciem norbertanek do

Strzelna. Z. Świechowski natomiast uważa że rotunda związana była z osobą fundatora i jego

rodziną, na potwierdzenie zauważamy tezę ukazującą wspaniały grób w północnej części

nawy rotundy. Badania archeologiczne potwierdziły, iż rotunda św. Prokopa nie była

kościołem grodowym, a czas zakończenia budowli można określić na początek XIII w. na co

wskazywały cegły znajdujące się na północnej partii szczytu transeptu rotundy.

Dla norbertanek pełniła ona funkcje kościoła klasztornego do czasu konsekracji kościoła św.

Trójcy, a następnie stała się refektarzem, kaplica grzebalną i późnych okresach nawet

magazynem.

Kościół rotundowy to budynek posiadający nawę główną okrągłą o średnicy wewnętrznej

8,2m zakończoną od strony wschodniej kwadratowym prezbiterium, od zachodniej wieżą na

planie owalu. Do nawy głównej przylegają dwie niewielkie absydy o średnicy zewnętrznej

2,8m

Fundamenty rotundy zbudowane zostały na jałowym podłożu tzw. calcu. Wykonano je z

kamieni łupanych układanych 4-5 warstwami, połączonych gliną.

Ściany rotundy wykonano techniką opus emplectum. Lica wykonano z ciosów łączonych

wapienną zaprawą, natomiast wnętrza z luźno wrzucanych okrzesków kamiennych

zalewanych zaprawą. Grubość murów wynosi od 1 – 1,1 m, ściany rotundy ułożone są

mozaikowo pod względem kolorystycznym. Wykorzystane zostały różnego rodzaju skały

m.in. kamienie polne, narzutniaki magmowe, głębinowe, porfir kwarcowy, gnejs i granit.

Kwadratowe prezbiterium rotundy oparte jest na 4 zebrach i jest o połowę wyższe niż absydy.

Kopuła pokrywająca nawę oparta jest na 8 piaskowcowych żebrach o prostokątnym

przekroju. We wnętrzu muru u nasady kopuły znajdują się drewniane wieńce z belek

dębowych połączonych na zaciosy. Zapobiegają one rozpieraniu murów przez sklepienie.

Kopuła, absydy i wieża zostały nakryte stromymi dachami stożkowymi, a prezbiterium

dachem siodłowym. Przypuszczalnie połacie prezbiterium pokrywały płaskie dachówki z

zaczepami, a nawę, wieżę i absydki, dachówki o półkolistym przekroju poprzecznym.

Rotunda miała co najmniej dwa otwory wejściowe: jeden na wysokości przyziemia od

południowej części nawy, drugi powyżej pietra od strony zachodniej (prawdopodobnie było

to dojście do drewnianej strażnicy która się spaliła) Największe dwa okna miała nawa po

stronie południowej, trzecie tuz nad absydami od północy. W prezbiterium były trzy okna na

każdej ścianie jedno. Wieża rotundy mogła być pierwotnie podzielona na 5 poziomów co

wynika z reliefu tympanonu fundacyjnego rotundy. Najniższy odpowiadał posadzce nawy,

wyższy był na poziomie empory, trzeci znajdował się nad podstawą dachu prezbiterium,

czwarty poziom miał dwa okna mniejsze od okien nawy i otwór wejściowy od zachodu, pod

dachem był poziom piąty i tam znajdowały się dzwony i małe prześwity rozmieszczone po

obwodzie wieży. Kondygnacje oddzielały pasy, które obecnie nie są widoczne.

Centrum przestrzeni rotundy św. Prokopa było kwadratowe prezbiterium przykryte

sklepieniem krzyżowo-żebrowym w którym znajdował się ołtarz. Ołtarz jednak nie zachował

się, przypuszcza sie ze był on prostokątną płytą wykonana z piaskowca opartą na 4

kolumnach. Kolumny mogły mieć niewielkie kapitele zdobione z 4 stron z wałkiem poniżej

głowicy o trzonach płaskich lub zdobionych motywem roślinnym bądź postaciami w

arkadkach. Dwie mniejsze absydy przyłączone do nawy głównej

pełnią obecnie rolę kapliczek z relikwiarzami.

Tuż za ołtarzem znajdowała się kamienna wnęka, która prawdopodobnie służyła do

przechowywania Najświętszego Sakramentu. W prezbiterium dostrzec możemy również

zachowane półokrągłe sedilia – miejsca siedzące dla duchowieństwa po dwa z każdej jego

strony.

Wnętrze rotundy wypełniały płytki ceramiczne z reliefem przedstawiającym ptaki.

Niezwykłym elementem rotundy jest zachowana część płyty nagrobnej ukazującej

mężczyznę na poduszce, która należy do niezwykłych dzieł związanych z kultem zmarłych.

Przy absydach znajdował się odsłonięty grób. Jest możliwe że właśnie nad tym grobem

umieszczono ów płytę nagrobną, a sam grób należał do wyjątkowej osoby, która mogła być

fundatorem budowli (przypuszczalnie Piotr Włostowic lub jego potomek.)

Do elementów wystroju należą także odlew tympanonu fundacyjnego (z oryginału, po pożarze w 1945, zachowała się tylko głowa Chrystusa), był on jednym z 4 romańskich

tympanonów fundacyjnych z Polsce, kropielnica z XII wieku wykonana z jednej bryły

kamienia, rzeźbione w drewnie lipowym pięć stacji drogi krzyżowej z XVII w.,

płaskorzeźbione przedstawienia św. Onufrego i św. Marii Egipcjanki z XVI w.

Największym zmianom kościół św. Prokopa ulegał w XV i XVI w. Na skutek pożarów został

mocno zniszczony, że ekssekrowano go i włączono do zabudowań klasztornych.

Dostawiono przyporę zwężaną ku górze, którą pokrywał spadowy daszek. Jej zadaniem jest

wspieranie wieży w górnej partii.. W czasie gotyckiej przebudowy w Strzelnie od 1 poł. XV

do końca XVI w stosowano dwa rodzaje wątków polski i wedyjski. Prace badawcze nad

strukturą cegieł wskazały, że podczas przebudowy rotundy cegły murów wieży, nadbudowy

nawy i przypory ułożono wątkiem polskim. Powstały nowe większe i wyższe otwory okienne

w górnej strefie wieży. Jeśli chodzi o wnętrze nie ma żadnych śladów przebudowy. Wiemy

również że strefa prezbiterium nie została w ogóle zbadana przez archeologów. Po pożarach

rotunda nie była używana, po remoncie została przeznaczona na furtę ok. końca XV w. Wśród

znanych w Polsce budowli wczesno romańskich kościół św. Prokopa, mimo stosunkowo

niewielkich rozmiarów, wyróżnia się ciekawym i niespotykanym zestawieniem brył oraz

oryginalnością układu przestrzennego.

Naszym zdaniem jest to jedyna z budowli romańskich, które w a Polsce warto zobaczyć.

Kościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny

Kościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie to niewielka bazylika kolumnowa z transeptem i fasadą dwuwieżową. Usytuowana 35 m na południe od rotundy,

w miejscu najwyższego wypiętrzenia wzgórza. Budowę kościoła rozpoczęto w XII wieku

i ukończono w połowie XIII wieku. W roku 1216 miała miejsce jego konsekracja.

Zygmunt Świechowski wykazuje podobieństwo bazyliki jak i innych bazylik

klasztornych tego okresu do kluniackiej bazyliki transeptowej – Cluny II.

Pierwotnie bazylika klasztoru norbertanek była wzniosłą budowlą zbudowaną zgodnie

ze schematem bazyliki romańskiej z transeptem, fasadą, apsydą i prezbiterium. Ówcześnie,

z obu stron prezbiterium postawione były dwie wieżyczki o średnicy 6,25 m (nie zachowały

się do czasów obecnych) a po obu stronach przylegał y kaplice. Wschodnie ściany ramion

transeptu zakończone były małymi apsydami. Kościół miał długość 43 m i szerokość korpusu

nawowego 19,2 m. Bazylika zbudowana była w technice opus emplectum . Przypuszcza się, że nawy pokrywały dwuspadowe dachy, kaplice przy prezbiterialne pokryte były dachami

pulpitowymi. Za fundatora kościoła pod wezwaniem świętej Trójcy uchodzi palatyn księcia

Bolesława Krzywoustego Piotr Włostowic. Bazylika podobnie jak rotunda wzniesiona została

z polnych kamieni i cegieł. Uznawana za pierwszą świątynie w Wielkopolsce i na Kujawach

w których zastosowano cegłę.

Budowę kaplicy rozpoczęto od wykopania fundamentów (fundamenty bazyliki jak

i rotundy wykonane są jednakową techniką, jednakże fundamenty od absydy do transeptu

znajdują się na różnej głębokości. Dolne partie fundamentu układano w gliniastym calcu

z różnych kamieni, puste przestrzenie wypełniano małymi kamieniami, następnie na wys.

108,7-108,9 fundament zalewano wapienną zaprawą) następnie rozpoczęło się właściwe

konstruowanie budowli. Proces ten przebiegał w co najmniej dwóch etapach:

I.

Wybudowano prezbiterium z aneksami i wieżami do transeptu włącznie

II.

Wzniesiono nawę główną i boczne, oraz masyw z wieżami, zamknięty ścianą

zachodnią.

Szerokość ścian budowli wynosi od 1,15 do 1,3 i wzniesiono je z kamiennych ciosów. Górną

partię elewacji bazyliki pokrywał fryz z dużych płytek.

Cześć wschodnia świątyni ozdobiona została opracowanymi w cegle otworami romańskimi

o różnorakich profilach, rozglifionymi, które dostarczały światło do całej bazyliki. Po

3 blendy usytuowane były w szczytowych ścianach transeptu, pod nimi wybudowano dwa

wydłużone prostokąty zamknięte półkoliście, poniżej otwór wiodący przypuszczalnie

na emporę.

Dekoracja kościoła klasztornego jest niezwykle bogata. Owa przestrzeń zdobią barwne

polichromie (przynajmniej o 3 barwach), kolumny pokryte rzeźbą figuralną które należą

do unikatowych zabytków romańskich oraz tympanony: fundacyjny, zwiastowania

i północny. Ściany pokrywały bordowo brązowe i kremowo szare tynki.

Na poziomie przyziemia, z obu wież poprzez aneksy, pod arkadowymi prześwitami

można było wejść do prezbiterium. W murze absydy głównej znajdowało się wgłębienie które

zinterpretowane zostało jako siedzisko norbertańskiego prepozyta który miał sprawować

opiekę nad norbertankami. W części prezbiterialnej kościoła znajdować się mogło 4-5 ołtarzy

nie licząc szóstego ołtarza św. Krzyża (Czarny ołtarz Krzyża Świętego – najstarszy ołtarz

kościoła) przeznaczonego dla osób świeckich . Ołtarz prezbiterialny prawdopodobnie

osłonięty był cyborium wspartym na drewnianych kolumienkach. Przegrody chórowe

z portalami prowadzącymi do ramion transeptu prawdopodobnie ozdobione były

prostokątnymi płytami zakończonymi półkoliście, które również mogły zdobić ściany empor.

Według Z. Świechowskiego i Cz. Sikorskiego na skrzyżowaniu transeptu z nawą znajdował

się chorus maior – miejsce modłów kanoniczek.

Niektóre zagadnienia dotyczące wyglądu kościoła w dawnych czasach poddane są dyskusji

badaczy. Wątpliwościom podlegają m.in. :

1) wyposażenie ramion transeptu

2) szczegóły dotyczące empory zachodniej

Ad 1.

Ramiona transeptu wyposażone mogły być według dwóch wariantów:

Wariant I – zakładał istnienie empor w obu na podstawie dużych

fundamentów kamiennych łączonych gliną ułożonych na linii wschód-zachód

oraz na podstawie istnienia otworów drzwiowych. Na owe empory prowadziły

wejścia od zewnątrz a poprzez otwory w narożnikach ściany wschodniej

empory komunikowały się wraz z okrągłymi wieżami.

Wariant II - zakładał istnienie galerii z drewna otaczającej transept od północy,

wschodu i południa. Empora jak i galeria prowadziły do wież, a z wież

kamiennymi schodami dotrzeć można było do aneksów następnie do

prezbiterium.

Ad 2.

1. A. Tomaszewski – uważa, że empora zachodnia znajdowała się miedzy

wieżami fasady i otwierała się na nawę. Okulus dostarczał światła galerii.

Poziom empory odpowiada dzisiejszemu chórowi muzycznemu

a sama empora przypuszczalnie wsparta była na belkowanym stropie,

2. J. Chudziakowa – uważa, że empora sklepiona była dwoma polami

krzyżowymi wspartymi na dwóch arkadach i filarze ustawionym osiowo

oraz oparta była na fundamencie z ciosów kamiennych,

3. Z. Świechowski – uważa, że balkon empory podtrzymywany był również

przez dwie arkady (które na środku podtrzymywała kolumna) od strony

nawy.

W roku 1459 do prezbiterium kościoła, dobudowano kaplicę św. Barbary, nad którą

w XVI wieku został wybudowany skarbiec. W latach 20. XVIII wieku za prepozyta Pawła

Wolskiego dokonano barokizacji bazyliki, następnie w latach 1728-1733 za prepozyta

Mikołaja Łukowskiego dokonano „renowacji” kościoła: wystawiono 4 ołtarze, zbudowano

furtę klasztorną, położono nową podłogę, zafundowano nowe konfesjonały, wybielono

kościół oraz położono nowy dach.