Teoria Allporta (w: Pytka L., Pedagogika resocjalizacyjna, r. 1.4. Modele zdrowej osobowości a przystosowanie społeczne → Model osobowości dojrzałej w ujęciu G. Allporta)
odp na wyjaśnianie zachowań ludzkich przez psychoanalityków;
człowiek w swoim rozwoju przechodzi siedem faz kształtowania własnej niepowtarzalności i indywidualności zwanej proprium. Ewolucja jesnostki → proces nabywania i rozrastania się "ja" aż do uzyskania "ja-intencjonalnego", świadomego własnej tożsamości.
Siedem faz:
(1) wyłanianie się "ja-cielesnego" - ok 15 m-ca ż.; w tym okresie jednostka jest w stanie odróżnić siebie od otoczenia;
(2) wyłanianie się "ja-materialnego" (Self-identity) - ok 20 m-ca; na bazie uczenia się wyłania się "ja", dziecko może odróżnić siebie od innych ludzi i skonstruować elementarne poczucie ciągłości własnego "ja";
(3) pojawiają się pierwsze oceny siebie, wzrasta poczucie autonomii, negatywizmu (faza Self-esteem);.ok 2 r.ż; wg Allporta - kluczowy moment w rozwoju dziecka. Dziecko chce być samodzielne, zaspokajać swoją ciekawość, poznawać otoczenie - wyjątkowy okres, bo później potrzeba dodatniej samooceny rozwija się przede wszystkim w kontaktach z rówieśnikami.
(4) okres "ja-posiadającego" (Self-extension) - ok 4-5 r.ż.; dziecko zauważa, że niektóre przedmioty, osoby są jego, mówi - "Mój dom", "Moja mama". Uczy się posiadania i rozumienia wartości należących do jego subiektywnego świata przeżyć. Prócz rzeczy, ludzi, też abstrakcyjne idee (wartości, przekonania);
(5) okres "ja-odzwierciedlonego" (Self-image) - ok 4-6 r.ż.; rozwój obrazu siebie - zawiera on postrzeżenia siebie oraz ocenę naszego obrazu przez inne znaczące osoby w bezpośrednich kontaktach (odzwierciedlamy siebie w opiniach osób znaczących). Dzięki uczeniu się rodzicielskich oczekiwań dziecko kształtuje i rozwija poczucie moralnej odpowiedzialności;
(6) poczucie "ja-jako racjonalnego układu radzenia sobie (Self as a Rational Corper) - 6-12 r.ż.; dziecko uczy się, że dzięki własnej aktywności umysłowej może rozwiązać niektóre problemy, podjąć pewne decyzje, zaczyna więc racjonalnie wybierać;
(7) okres "ja-intencjonalnego" - powyżej 13 r.ż.; dziecko potrafi odp na pyt "Kim jest?" - świadomość własnej tożsamości; sprawdza siebie w kontaktach z innymi, poszukuje długodystansowego celu. Staje się coraz bardziej autonomiczne, niezależne od opinii otoczenia, dojrzałe.
Rozwój zdrowej osobowości zależny jest od tego, jak przebiegają kolejne fazy jej rozwoju. B. istotna dla prawidłowego rozwoju jest relacja emocjonalna dziecko-matka, zaspokajanie potrzeb dziecka.
Centralnym składnikiem zdrowej osobowości jest rodzaj kształtujących się motywacji. Osoba zdrowa przejawia świadome motywacje wynikające z aspiracji, wyznaczonych sobie celów. Jesteśmy motywowanie poprzez wzmaganie napięcia wewnętrznego (potrzeba zmienności, aktywności itp.).
Siedem zasadniczych kryteriów dojrzałej osobowości (pozostają w ścisłym związku z przebiegiem kształtowania się poczucia własnej tożsamości osobowej):
1. stałe poczucie rozszerzania się własnego "ja" na coraz większą liczbę obiektów i zdarzeń ("autentyczne uczestnictwo osoby ludzkiej w pewnych znaczących sferach ludzkiego wysiłku i aktywności" - Allport);
2. utrzymywanie ciepłych stosunków emocjonalnych z innymi ludźmi;
3. poczucie emocjonalnego bezpieczeństwa (poczucie własnej wartości, przynależności emocjonalnej);
4. realistyczna percepcja siebie i innych, nie zniekształcona wpływem mechanizmów obronnych;
5. umiejętność przeżywania i osiągania sukcesów zgodnie z własnymi uzdolnieniami;
6. samoobiektywizacja poprzez własne wytwory;
7. posiadanie zintegrowanej filozofii życia.
Dwa rodzaje autonomii:
* perseweracyjna autonomia funkcjonalna → odwołuje się do pojęcia przyzwyczajenia, nawyku;
* właściwa autonomia funkcjonalna → odwołuje się do wartości, do celów życiowych, postaw, uczuć.
Właściwa autonomia funkcjonalna rozwija się u osoby zdrowej dzięki:
☺ organizacji poziomu energetycznego (działanie raczej zgodnie z modelem wzrostu napięcia niż jego redukcji);
☺ mistrzostwu i kompetencji odnoszących się do coraz większego zakresu zjawisk;
☺ właściwemu (dotyczącemu proprium) wzorcowi działania niezależnemu od minionych doświadczeń, a związanego z aktualnym stanem proprium (tożsamości „ja”).
Teoria osobowości Allporta wskazywała na holistyczny, całościowy charakter osobowości, jej dynamizm (rozwój) i organizację.