Jurij M. Łotman

O znaczeniach we wtórnych systemach modelujących

• celem zbadania dowolnego systemu językowego jest ustalenie jego treści

• badanie kultury, sztuki, literatury (jako systemów znakowych) w oderwaniu od zagadnień treści traci sens

• najbardziej skomplikowane zadanie - analiza treści systemów znakowych

• podstawę strukturalnego rozumienia pojęcia istoty znaku i jego znaczenia stanowi pojęcie systemowości znaków

• często spotykamy się z przypisywaniem znakowi charakteru nierozkładalnego

• podkreśla się jedność sygnatu i sygnansu, ale jest to przejaw konieczności włączenia znaku w bardziej skomplikowany system

• systemowość bywa często podkreślana podczas rozpatrywania tej strony znaku, która wiąże się z planem wyrażania

• materialność znaku realizuje się gł. poprzez ukształtowanie określonego systemu relacyjnego

• istnieje możliwość przekodowania jednego systemu wyrażania na inny

• w planie wyrażania nie może istnieć pojedynczy, nierozkładalny, pozasystemowy znak

• nie może stać się treścią języka fakt, którego nie można z czymś zestawić, który nie włącza się w żadną z klas

• znaczenie powstaje, kiedy posiadamy co najmniej dwa różne ciągi-struktury, oraz istnieje możliwość przekodowania jednego z tych systemów na inny

- jeden to plan wyrażania

- drugi to plan treści

• problem treści = problem przekodowania

• wtórne systemy modelujące to takie struktury, u których podstaw leży język naturalny + struktura typu ideologicznego, etycznego etc.

Sposoby kształtowania się znaczeń

1. znaczenie powstaje na skutek przekodowania wewnętrznego

• znaczenie powstaje w wyniku zbliżenia dwóch struktur (jak a = b + c)

2. znaczenie powstaje na skutek przekodowania zewnętrznego

• ten przykład prezentują języki naturalne

• kształtowanie się stosunku między dwoma ciągami strukturalnymi różnego typu, a ich poszczególnymi elementami

• elementy ekwiwalentne tworzą pary, łączone w znaki

• im bardziej odległe są od siebie struktury, tym bogatszy w treść będzie sam akt przeniesienia z jednego systemu do drugiego

• zbliżenie dwóch szeregów to parzyste przekodowanie zewnętrzne

3. znaczenie powstaje wskutek mnogościowego przekodowania zewnętrznego

• we wtórnych systemach modelujących mamy do czynienia z mnogościowym przekodowywaniem zewnętrznym - zbliżenie wielu samodzielnych struktur → na znak składa się tu wiązka wzajemnie równorzędnych elementów różnych systemów

• wewnętrzne relacje znaczenia wyraźnie ujawniają się w tych wtórnych układach semiotycznych, które pretendują do uniwersalności - do usystematyzowania całej danej człowiekowi rzeczywistości, np. romantyzm literacki

• geniusz - treść będzie uchwytna po ustaleniu stosunku tego pojęcia do innych pojęć systemu - o pojęciu tym dostatecznie jasne wyobrażenie uzyskamy po zbadaniu jego stosunku do innych pojęć systemu i całego systemu w ogóle

• z punktu widzenia romantyka nie ma potrzeby wychodzenia poza ramy systemu

• w realistycznym systemie artystycznym pierwszoplanowe miejsce zajmuje pytanie dotyczące stosunku znaczenia pojęcia w strukturze do znaczenia z zewnątrz systemu → środkiem jest przekodowywanie zewnętrzne - pokazanie możliwości przełączenia się z jednego systemu do drugiego

• z mnogościowym przekodowywaniem zewnętrznym mamy do czynienia, kiedy autor nie zestawia dwóch stylów, lecz stara się wniknąć w istotę rzeczywistości (bo każdy z systemów kodowania jest ograniczony) → znaczenie powstaje wskutek zrównywania tego, co różne i wskutek ustalenia ekwiwalencji kilku bardzo podobnych systemów semantycznych pierwszego poziomu

• wielokrotność przekodowywania pozwala na zbudowania wspólnego jądra semantycznego, które odbiera się jako znaczenie, wyjście poza ramy struktur znakowych w świat przedmiotu

• mnogość przekodowywania zewnętrznego może przybierać różny sens w różnych strukturach

• budowanie rzeczywistości z szeregu systemów subiektywnych i obiektywnego (Bohater naszych czasów)

• wielokrotne przekodowywania potwierdzają brak obiektywnej rzeczywistości (komedie Tiecka, dramaty Pirandella) → rzeczywistość to tylko znak, którego treść stanowi nieograniczona ilość interpretacji

• różne systemy kształtowania się znaczeń w realnych wtórnych systemach modelujących teoretycznie często współistnieją

• zewnątrzsystemowe znaczenia, których obecność jest nieukierunkowana, nie są w danym wypadku istotne, lecz mogą stać się powodem nieporozumień

• to wszystko jest ważne dla badań nad charakterem treści wtórnych systemów modelujących np. poezja Lermontowa

• liryka Lermontowa wykazuje w pełni konsekwentną strukturę monistylistyczną

• świat autorskiego „ja” to świat jedyny

• z punktu widzenia romantyka wyklucza się możliwość ekwiwalencji jego świata poetyckiego z rzeczywistością lub światem postrzeganym przez innego, przeciętnego człowieka

• system romantyczny jako całość z zasady nie podlega żadnemu przekodowywaniu - jako całość jest on jedyny, sam w sobie stanowi uniwersum danego poety - nie posiada znaczenia (wyrażania w innym systemie)

• znaczenia mogą powstawać dzięki wewnętrznej korelacji elementów systemów

• znaczenie elementów wynika z ich relacji

• Lermontow uważa za możliwe spojrzenie na to samo zjawisko z dwóch różnych punktów widzenia - dwukierunkowy związek ciągów strukturalnych

• warstwa stylu „romantycznego” to nie tylko przedmiot degradacji lub parodiowania

• znaczenie czyste powstaje w wyniku wzajemnej relacji dwóch warstw stylistycznych

• pogląd, że rzeczywistość jest tym, co dostępne zwykłemu, pospolitemu spojrzeniu, przekształca się w inny: rzeczywistość to wzajemne przecięcie się różnych punktów widzenia, pozwalające na przekroczenie ograniczoności każdego z nich

• struktura, której znaczenie kształtuje się w wyniku wzajemnego przekodowywania wielu systemów-ciągów, pozwala na przekraczanie w ogóle ram każdej konkretnej systemowości

• przekodowywanie wiąże się nieodłącznie z zagadnieniem ekwiwalencji

• ekwiwalencja na różnych poziomach stanowi jedną z podstawowych organizujących zasad poezji i struktury artystycznej w ogóle

• pojęcie ekwiwalencji we wtórnych systemach modelujących typu artystycznego ma inny charakter niż w strukturach typu prymarnego (lingwistycznego) - tu za ekwiwalentne uważane są elementy jednoznaczne w odniesieniu do wspólnego denotatu, do systemu semantycznego w całości oraz do dowolnego jego elementu, a które zachowują się jednakowo w jednakowym otoczeniu i w konsekwencji podlegają wzajemnej wymianie

• jeść - żreć / leżeć - gnić:

• użyte na poziomie powiadomienia pierwsze słowa, obojętne wobec zabarwienia stylistycznego są ekwiwalentne

• drugie słowa, które mówią o zachowaniu się przedmiotu dla powiadomienia nie są ekwiwalentne

• ekwiwalencja elementów semantycznych struktury artystycznej nie zakłada ani jednakowego stosunku do denotatu, ani tożsamości stosunku do pozostałych elementów semantycznych systemu , ani jednakowego stosunku
  do wspólnego otoczenia

• struktura artystyczna kontynuuje stan ekwiwalencji między różnymi elementami - odbiorca myśli, że istnieje jakiś inny system semantyczny → w ten sposób wytwarza się szczególna struktura semantyczna danego tekstu

• ekwiwalencja elementów nieekwiwalentnych sugeruje, że znaki te, posiadające na poziomie języka różne denotaty, na poziomie systemu wtórnego posiadają wspólny denotat np. ser i tarcza → księżyc

• świat denotatów systemu wtórnego nie jest tożsamy ze światem denotatów systemu prymarnego

• wtórny system modelujący o charakterze artystycznym konstruuje własny system denotatów, który stanowi model świata denotatów w znaczeniu ogólnojęzykowym

• przy klasyfikacji różnych typów znaczeń należy rozróżniać dwa wypadki ekwiwalencji szeregów-ciągów w obrębie systemów znakowych

1. przekodowywanie w zakresie semantyki

2. przekodowywanie w zakresie pragmatyki - kiedy realizuje się możliwość stylistycznie odmiennego opowiadania o tym samym przedmiocie (nie zmienia się model przedmiotu, ale stosunek do niego)

• podział przekodowywania w tekście artystycznym na semantyczne i pragmatyczne najczęściej możliwy jest
  w kategoriach abstrakcji badawczych, w rzeczywistości mamy splot obu systemów

• klasyfikacja znaczeń wtórnych systemów modelujących typu artystycznego wg sposobu konstytuowania
  się ekwiwalencji między elementami znaczeniowymi jest pożyteczna podczas budowania strukturalnej teorii tropów

• rozgraniczenie przekodowywania na dwa typy (semantyczny i pragmatyczny) jest pożyteczne podczas ujmowania zagadnień stylistyki w świetle idei semiotycznych

1