WŁADZA SĄDOWNICZA. SĄDY.

• 2 niezależne segmenty władzy sądowniczej to sądy (powiązany wzajemnie system sądownictwa) i trybunały (2 niezależne od siebie trybunały) → cechy wspólne tych 2 segmentów:

• zasada niezawisłości sędziowskiej;

• oparcie działalności na prawie;

• zadanie rozstrzygania prawnych spraw i sporów powstających w procesie stosowania/stanowienia prawa;

• oparcie ich funkcjonowania na sformalizowanych procedurach, akcentujących zasadę kontradyktoryjności;

• funkcje władzy sądowniczej:

• apolityczny czynnik równowagi;

• apolityczny gwarant wolności i praw człowieka;

• sprawowanie wymiaru sprawiedliwości powierzone tylko sądom (SN, powszechne administracyjne i wojskowe) wymiar sprawiedliwości to działalność państwa polegająca na wiążącym rozstrzyganiu sporów o prawo (sądzenie), w których przynajmniej jedną stroną jest jednostka, albo podmiot podobny → monopol sądów na sprawowanie wymiaru sprawiedliwości nie oznacza, że nie mogą istnieć pozasądowe instytucje załatwiania spraw i sporów, ale zawsze sądy muszą mieć pozycję nadrzędną, by móc zweryfikować ich legalność;

STRUKTURA SĄDÓW

• katalog rodzajów sądów w art. 175 jest zamknięty - SN, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe, a sądy wyjątkowe i tryb doraźny dopuszczalny jest tylko w stanie wojny;

Sądy Powszechne

• właściwość generalna - ustanowienie domniemania kompetencyjnego we wszystkich sprawach (art. 177);

• brak w Konstytucji określenia struktury sądów, prócz nakazu dwuinstancyjności postępowania, ale Prawo o ustroju sądów powszechnych (usp) ustanawia trójszczeblowy charakter sądów:

• sądy rejonowe - tworzony dla jednej lub kilku gmin, też dla jej części (np. Warszawa), i jest sądem I inst. dla spraw karnych i cywilnych (domniemanie kompetencyjne). W jego ramach można tworzyć wyspecjalizowane wydziały (nazywane potocznie „sądami”):

• sądy rodzinne;

• sądy pracy;

• sądy gospodarcze;

• sądy grodzkie;

• sądy okręgowe - jako II inst. dla sądów rejonowych i jako I inst. dla spraw poważniejszych i skomplikowanych, wskazanych przez ustawę. Tworzy się w nim wydziały → cywilny, karny, penitencjarny, pracy, ubezpieczeń społecznych, gospodarczy, a w Wawie - Sąd Antymonopolowy;

• sądy apelacyjne (obecnie 10) - dla obszaru kilku okręgów sądowych. Jako II instancja od sądów okręgowych. Tworzy się wydziały cywilny, karny, pracy i ubezpieczeń społecznych, a w Wawie - Lustracyjny;

• na szczycie tej struktury SN (choć nie jest sądem powszechnym);

• podział terytorialny sądowy nie pokrywa się podstawowym podziałem terytorialnym;

• organy sądów powszechnych to:

• prezes - administruje sądem i reprezentuje go na zewnątrz, ma zwierzchnictwo nad sądami niższymi. Powoływany (na 6/4 s. rej) przez MS po zasięgnięciu opinii zgromadzenie ogólnego (s. rej. kolegium), która nie ma charakteru wiążącego, ale mogą uchwalić sprzeciw, który może być obalony tylko pozytywną opinią KRS. Odwoływany w wyjątkowych sytuacjach;

• zgromadzenie ogólne - składa się z wszystkich sędziów danego sądu (w s. okręg. też przedstawiciele s. rej.), zajmuje się min. przedstawianiem KRS kandydatów na sędziów, opiniowanie kandydatury prezesa, wybór kolegium, wysłuchiwanie informacji prezesa i kolegium;

• kolegium - od 4-9 sędziów, ustala min. podział czynności i zasady przydzielania spraw, wyraża opinie w sprawach personalnych;

• zwierzchni nadzór na administracyjną działalnością sądów sprawuje MS → nie może wkraczać w kwestie objęte niezawisłością, ale może np. wpływać na sprawy budżetowe i gospodarcze;

Sądy szczególne to sądy obejmujące swoją właściwością określoną grupę spraw i usytuowane są poza systemem sądów powszechnych, ale istnieją w sposób stały i działają na tych samych zasadach konstytucyjnych co sądy powszechne  2 rodzaje sądów szczególnych:

• sądy wojskowe → dzielą się na w. sądy garnizonowe (I inst.) i w. sądy okręgowe (II inst. i I inst., wtedy SN Izba Wojskowa) - sądy karne dot. przestępstwa popełnionych przez żołnierzy w czynnej służbie oraz o niektóre przestępstwa popełnione przez cywili;

• zwierzchni nadzór administracyjny nad tymi sądami - MS, a zwierzchni nadzór w zakresie czynnej służby - MON;

• organ samorządu - Zgromadzenie Sędziów Sądów Wojskowych - wszyscy sędziowie tych sądów;

• sądy administracyjne → w pełni dwuinstancyjna struktura została ustanowiona dopiero w 2002 r. → NSA oraz WSA - sędziowie powoływani przez prezydenta na wniosek KRS, a kandydatów przedstawiają zgromadzenia ogólne;

• zadania → kontrola działalności administracji publicznej, tj. orzekanie w 3 typach spraw:

• skargi na decyzje adm., inne postanowienia wydane w postępowaniu adm., egzekucyjnym i zabezpieczającym, inne akty i czynności z zakresu adm. publ. oraz na bezczynność;

• skargi na akty prawa miejscowego samorządu i adm. terenowej oraz na inne akty organów samorządu podejmowane w ramach adm. publ.;

• spory o właściwość między organami samorządu i samorządowymi kolegiami odwoławczymi oraz spory kompetencyjne miedzy samorządem a dam. rząd. (I i ostatnia inst. NSA);

Naczelny Sąd Administracyjny

• nadzór nad działalnością sądów adm. oraz poprzez Prezesa zapewnia organizacyjne warunki działania tych sądów.

• organy to: PNSA (6 lat przez prezydenta spośród 2 kandydatów przedstawionych przez ZO), ZO oraz Kolegium;

• dzieli się na Izby: Finansowa, Gospodarcza, Ogólnoadministracyjna (na czele wiceprezesa powoływany i odwoływany przez prezydenta na wniosek prezesa);

• nadzór orzeczniczy poprzez skargi kasacyjne orzeczeń WSA oraz zażalenia na postanowienia WSA oraz podejmuje uchwały (skład 7 sędziów, cała izba, ZO) - bez mocy wiążącej - w celu wyjaśnienia wątpliwości:

• na tle przedłożenia przez skład NSA w związku z konkretną sprawą;

• na wniosek prezesa, RPO, Prokuratora Generalnego w przypadku rozbieżności w orzecznictwie;

Sąd Najwyższy

• zadania SN → nadzór orzeczniczy nad sądami powszechnymi i wojskowymi w 2 formach:

• rozpoznawanie środków odwoławczych(s. powszechne - kasacja, s. wojskowe - też jako II inst.);

• podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne budzące wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie:

• albo w konkretnej sprawie;

• albo w procedurze abstrakcyjnej (PPSN, RPO, Prok. Gen.) - skład 7 sędziów, cała izba, połączone izby, pełen skład SN. Są wiążące tylko dla danego składu orzekającego, a odstąpienie od nich min. uchwałą całej izby. Nie mają mocy wiążącej dla innych sądów;

• też inne czynności określone w Konstytucji i ustawach: orzekanie w sprawie ważności wyborów/referendów, opiniowanie projektów ustaw i aktów normatywnych, pytania prawne do TK;

• dzieli się na Izbę (4): Cywilną, Karną, Wojskową, Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych;

• organy: PPSN (z urzędu przewodniczy TS i jest członkiem KRS), ZO, Kolegium;

KRAJOWA RADA SĄDOWNICTWA

• organ kolegialny uplasowany pomiędzy władzami, którego zadaniem jest pośredniczenie w podejmowaniu przez egzekutywę i legislatywę decyzji dot. sądownictwa, reprezentowanie interesów władzy sądowniczej, ochrona niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów;

• skład:

• 4 posłów i 2 senatorów na 4 lata;

• pierwszy prezes SN, prezes NSA;

• 15 sędziów: 2 SN, 2 apelacyjnych, 8 okręgowych, 1 wojskowych na 4 lata przez ich zgromadzenia ogólne;

• Minister Sprawiedliwości (MS);

• osoba powołanej przez prezydenta;

• obraduje na posiedzeniach min. raz na 2 miesiące;

• prezydium = przewodniczący, 2 wiceprzewodniczących i 3 członków;

• kompetencje:

• przedstawia wnioski prezydentowi w sprawie powołania sędziów;

• rozstrzyga o przeniesieniu sędziego na inne stanowisko i o innych sytuacjach dot. statusu prawnego sędziów;

• wyraża opinie co do propozycji zmian ustroju sądów i wynagrodzeń sędziów (proceduralna niekonstytucyjność gdy pominie się zasięgnięcie opinii);

• wypowiada się w sprawach etyki sędziowskiej;

• wysłuchuje i omawia informacje dot. działalności sądów i problemów sądownictwa;

• decyzje w sprawach personalnych podlegają kontroli sądowej z punktu widzenia legalności przez SN;

SĘDZIOWIE

• zasada niezawisłości (art. 178 ust. 1) - Konstytucja nie definiuje tego pojęcia, a traktuje je jako pojęcie zastane (TK: niezależność sędziego zarówno od stron sporu jak i od organów państwa, a korelatem niezawisłości jest obowiązek bezstronności) orzekanie w sposób zgodny z własnym sumieniem, wolny od jakichkolwiek nacisków, a swoboda ta ograniczona jest jedynie Konstytucją i ustawami, w ramach których orzeka;

• sposób powoływania (=gwarancja niezawisłości sędziego):

• powoływani przez prezydenta na wniosek KRS;

• wymogi:

• obywatelstwo polskie;

• pełnia praw cywilnych i obywatelskich;

• nieskazitelny charakter;

• tytuł magistra prawa;

• aplikacja sądowa lub prokuratorska i odpowiedni egzamin;

• min. 1 rok jako asesor sądowy lub prokuratorski lub jako referendarz sądowy;

• ukończone 29 lat;

• dodatkowe wymogi: staż pracy 10 lat do SN i NSA

• wymóg stażu i aplikacji nie dot. profesorów i doktorów hab. zatrudnionych w placówkach naukowych;

• tryb powołania: głosowanie tajne w ZO nad akceptacją przy zgłoszonej podwójnej liczbie kandydatów → przedstawiani KRS (s. powszechne - za pośrednictwem MS, który może wyrazić swoją opinię; może też zgłosić kandydata bez opinii ZO) KRS w głosowaniu tajnym podejmuje uchwałę o przedstawieniu kandydatów prezydentowi akt powołania nie wymaga kontrasygnaty, a powołanie dot. sądu określonego rodzaju (awans do wyższego sądu wymaga kolejnego powołania);

• odrębności: sądy wojskowe - sędzia musi być oficerem zawodowym, powołanie sędziów SN i sądów adm. bez udziału MS;

gwarancje niezawisłości:

• aspekt personalny - odnosi się do praw i obowiązków sędziego; to min:

• stabilizacja urzędu sędziego - powołanie na czas nieoznaczony (art. 179), czyli do wieku emerytalnego (65 lat, KRS może przedłużyć do 70, SN i NSA do 70);

• nieusuwalność sędziego - złożony z urzędu tylko w sytuacjach wyjątkowych: orzeczenie sądu (też dyscyplinarnego) oraz ze względu na stan zdrowia lub w razie zmian w organizacji sądowej;

• nieprzenoszalność sędziego - nie można bez jego zgody, chyba, że orzeczeniem sądu;

• immunitet sędziowski - nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności bez zgody sądu, ani zatrzymany lub aresztowany, chyba, że złapany na gorącym uczynku;

• odpowiedzialność dyscyplinarna - za naruszenie obowiązków sędziowskich tylko przed sądami dyscyplinarnymi wyłanianymi przez samorząd zawodowy;

• niepołączność - innych urzędów i funkcji państwowych, zajęć, które przeszkadzałyby mu w pełnieniu obowiązków lub uchybiałyby godności urzędu lub zachwiałyby zaufaniem do jego bezstronności;

• apolityczność - zakaz należenia do partii, związku zawodowego czy prowadzenia działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadą niezawisłości i niezależności sędziowskiej;

• status materialny i zasady wynagradzania - konstytucyjny nakaz zapewnienia wynagrodzenia odpowiadającego godności urzędu i zakresowi obowiązków - odmienne regulacje dot. wynagrodzeń, emerytur;

• aspekt merytoryczny - sędzia jest poddany jedynie wskazówkom sądów wyższych w ramach procedur ustalonych przez ustawy, oraz podlega tylko Konstytucji i ustawom, co oznacza:

• nie może sam badać konstytucyjności ustaw, a jedynie może wnieść pytanie prawne do TK, choć w kilku orzeczeniach niektórych składów SN zarysowały się odmienne opinie;

• nie podlega aktom podustawowym i może samodzielnie badać ich zgodność z Konstytucją i ustawami, a w razie stwierdzenia niezgodności pominąć w danej sprawie;

KONSTYTUCYJNE ZASADY DZIAŁANIA SĄDÓW

zasady organizacji sądownictwa:

• zasada dwuinstancyjności (art. 176 ust. 1) → (wymóg minimalny) nakaz by w każdej sprawie była możliwość zwrócenia się do sądu wyższej instancji o zbadanie prawidłowości orzeczenia I inst., a na mocy art. 236 ust. 2 dot. też spraw adm., ale na ile wymóg ten będzie miał zastosowanie również do spraw, w których rozstrzygniecie zapadło w pozasądowym organie (też dyscyplinarnym), pokaże przyszłość (wg TK wystarczy jednoinstancyjna kontrola sądowa);

• zasada udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art.182) → odesłanie do uregulowań w ustawie. Nie stosuje się systemu ław przysięgłych (odrębne ciało orzekające), ale stosuje się system sądu ławniczego (jednolite ciało - sędzia i ławnicy zarówno o winie jak i karze, głosowanie większością);

• tylko sądy powszechne i wojskowe (I inst.), wybierani przez rady gminy, a kandydatów mogą zgłaszać prezesi sądów, organizacje, stowarzyszenia, związki zawodowe oraz grupy wyborców;

• sprawy cywilne tylko dot. pracy, ubezpieczeń społecznych, rodzinne;

• wymogi: obywatelstwo polskie, 30 lat, praca/zamieszkanie w danym miejscu przez min. 1 rok, nieskazitelny charakter;

• wyłączenia: zatrudnieni w sądach i prokuraturach, policjanci, adwokaci, radcy prawni, duchowni, funkcjonariusze Służby Więziennej;

• kadencja 4 lata, a odwołanie w wyjątkowych przypadkach;

• wyznaczony do udziału w rozprawach do 12 dni w roku;

• niezawiśli, ale trudniej o gwarancje, gdyż zatrudnieni poza sądem;

• zasada jawności rozprawy (art. 45 ust. 2) → odnosi się do wszystkich rozpraw, ale możliwe ograniczenia ze względu na moralność, bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny - nie dot. stron, ich przedstawicieli;

prawa jednostki związane z postępowaniem sądowym

• prawo do sądu (art. 45 ust. 1) → właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd i dot. każdego (ale nie musi dot. np. podmiotów publicznych, np. z zakresu podległości), a treścią tego prawa jest:

• prawo dostępu do sądu;

• prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej;

• prawo do uzyskania wyroku sądowego;

• kwestia sporna to zakres swobody ustawodawcy w przekazywaniu spraw cywilnych pod jurysdykcję sądów adm., ze względu na ich węższy zakres rozpatrywania spraw;

• prawo do obrony (art. 42 ust. 2) → dot. wszystkich etapów spraw karnych. 2 aspekty:

• aspekt formalny - prawo do posiadania obrońcy z wyboru, lub z urzędu;

• aspekt materialny - takie ukształtowanie procedury karnej, które stwarza możliwość występowania jako pełnoprawny uczestnik procesu (zasada kontradyktoryjności) oraz obowiązek zachowania niezależności adwokatury i zapewnienia jej wysokiego poziomu fachowego;

• z innych praw (prawo do sądu, zasada równości) możne wydobyć ogólne prawo każdego do pomocy prawnej w postępowaniu sądowym;

zasady praworządnego procesu → szereg reguł, min. prawo do obrony, jawność, nullum crimen nulla poena sine lege, domniemanie niewinności, ochrona wolności i nietykalności osobistej, zakaz tortur i nieludzkiego karania, inne jeszcze wynikają z gwarancji wymaganych przez międzynarodowe traktaty o prawach człowieka;

WŁADZA SĄDOWNICZA. TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY.

• sądowa kontrola zgodności ustaw z konstytucją to jedna z podstawowych obecnie gwarancji konstytucji, ale długo wypracowywała sobie tą pozycję, przede wszystkim dlatego, iż tradycyjna doktryna francuska odrzucała ją, jako ograniczenie praw parlamentu;

• w konstytucjach międzywojennych - nie było TK, choć toczyły się spory i dyskusje nad wprowadzeniem;

• okres PRL - nie było warunków do stworzenia sądownictwa konstytucyjnego, a dopiero w latach 1980 wprowadzono takie uregulowania → nowela Konstytucji z kwietnia 1982 r. → wprowadzenie TS (+ ustawa) i TK, ale ustawa o TK została uchwalona dopiero w 1985 r. szereg ograniczeń kompetencji, a najważniejsze to możliwość odrzucenia przez Sejm wyroku TK większością 2/3 głosów;

• po przełomie w 1989 r. - utrzymano TK, ale nie zmieniono jego ograniczeń (wszystkie państwa byłego obozu socjalistycznego utworzyły sądy konstytucyjne o kompetencjach do wydawania ostatecznych orzeczeń), przy czym ważna uchwała TK z 1993 r. → jeśli Sejm w ciągu 6 m-cy nie odrzuci wyroku TK, to staje się on ostateczny → pomimo tych wszystkich ograniczeń TK dorobił się bogatego orzecznictwa;

• obecny kształt sądownictwa konstytucyjnego - Konstytucja z 1997 r. i ustawa o TK z 1997 r.;

POZYCJA USTROJOWA I SKŁAD

Pozycja ustrojowa TK

• to organ władzy sądowniczej, ale nie jest sądem w rozumieniu art. 175, a jego działalność to nie sprawowanie wymiaru sprawiedliwości;

• choć trybunały mają wiele cech wspólnych z sądami, to są odrębny elementem tej władzy (art. 10 ust. 2);

• odrębności to przede wszystkich odmienne zadania, czyli kontrola hierarchicznej zgodności norm prawnych i eliminowanie norm niezgodnych z systemu obowiązującego prawa oraz powiązania z politycznymi procesami, jak: kadencyjność urzędu, tryb powoływania sędziów, bliższe związki z parlamentem  stąd wg niektórych to nie organ sądowy, ale szczególna instytucja kontroli konstytucyjności prawa;

• charakter pozycji TK - niezależność (choć i Sejm i prezydent mają pewne uprawnienia kreacyjne, a w stosunku do innych organów sądowych (sądy, SN, NSA, KRS) nie ma żadnych powiązań) oraz zasada niezawisłości sędziowskiej;

Skład TK

• 15 sędziów powoływanych przez Sejm indywidualnie, spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, a ustawa o TK doprecyzowuje, iż chodzi o osoby mające kwalifikacje do bycia sędzią SN lub NSA (czyli 10 lat praktyki) oraz profesorowie i doktorzy habilitowani (w praktyce to oni głównie są sędziami TK);

• procedura w Sejmie - wniosek może złożyć Prezydium lub min. 50 posłów - wybór bezwzględna większość przy ½ obecnych (postulat Garlickiego by była to większość 2/3);

Pozycja sędziego TK (analogicznie jak sędziego SN)

• niezawisłość → zakaz reelekcji, a uTK daje prawo do powrotu na poprzednie/równoważne stanowisko lub przejścia w stan spoczynku;

• nieusuwalność → chyba, że skazany prawomocnym wyrokiem sądu lub sąd dyscyplinarny złożony z sędziów TK złoży go z urzędu. Też: śmierć, zrzeczenie się oraz orzeczenie komisji lekarskiej o trwałej niezdolności do pełnienia obowiązków → wygaśnięcie mandatu musi zostać potwierdzone przez ZO TK i dopiero potem Sejm może wybrać następnego;

• immunitet - zgoda na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej/aresztowanie wyraża TK w pełnym składzie (2/3 za);

• incompatibilitas - z innymi stanowiskami w aparacie państwowym oraz nakaz apolityczności;

Organy TK

• Zgromadzenie Ogólne → to wszyscy sędziowie TK (do prawomocności uchwał potrzebna obecność 10). Zadania:

• coroczne omawianie działalności TK i problemów z orzecznictwa;

• decyzje dot. organizacji pracy TK, jak uchwalanie regulaminu, wybór kandydatów na prezesa i wiceprezesa, uchwalanie projektu wydatków i dochodów, wyznaczanie składów orzekających i przydzielanie spraw;

• decyzje dot. sędziów, jak uchwalanie wygaśnięcia mandatu, zgoda na uchylenie immunitetu;

• Prezes TK → reprezentuje TK na zewnątrz oraz wykonuje czynności związane z bieżącym administrowaniem pracą TK oraz kierowaniem Biurem TK (Szef Biura TK), a Wiceprezes zastępuje go w razie nieobecności oraz wykonuje obowiązki wynikające z podziału czynności;

• obaj powoływani przez prezydenta (obowiązek) spośród kandydatów przedstawionych przez ZO TK;

• brak określenia czasu trwania kadencji, ale na pewno możliwe jest zrzeczenie się funkcji prezesa i pozostanie w składzie TK;

FUNKCJE

• funkcje TK to:

• kontrola norm (orzekanie o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu);

• orzekanie o skargach konstytucyjnych;

• rozstrzyganie sporów kompetencyjnych;

• orzekanie o zgodności z Konstytucją celów i działalności partii politycznych;

• rozstrzygnie o zaistnieniu tymczasowej przeszkody w sprawowaniu przez prezydenta urzędu;

• inne funkcje spotykane w sądownictwie konstytucyjnym innych krajów:

• orzekanie o odpowiedzialności konstytucyjnej;

• rozstrzyganie spraw dot. ważności wyborów i referendów;

• ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw;

Kontrola norm

• istotą kontroli (i zarazem conditio sine qua non sądownictwa konstytucyjnego) jest orzekanie o hierarchicznej zgodności aktów normatywnych niższego rzędu z aktami normatywnymi wyższego rzędu i eliminowaniu tych pierwszych w razie stwierdzenia niezgodności;

• kontrola następcza - dot. aktów normatywnych już ustanowionych i ze względu na to, iż rzeczywista treść norm kontrolowanych w procesie kontroli prewencyjnej może ujawnić się dopiero podczas ich stosowania, TK uznał, iż orzeczenie o konstytucyjności nie stanowi jako res iudicata przeszkody do kontroli następczej;

• kontrola prewencyjna - dot. aktów normatywnych przed ustanowieniem → 2 przypadki (tylko prezydent):

• dot. ustaw przed podpisaniem ich przez prezydenta;

• dot. umów międzynarodowych przed dokonaniem ratyfikacji → brak określonych obowiązków prezydenta w związku z ewentualnym stwierdzeniem niezgodności takiej umowy z Konstytucją, ale ze względu na zadanie strzeżenia Konstytucji, obowiązkiem powinna być odmowa ratyfikacji;

• przedmiotem kontroli są:

• ustawy co do zgodności z Konstytucją i umowami międzynarodowymi ratyfikowanymi ustawą → dot. wszystkich typów ustaw (budżetowych, ratyfikujących), choć wątpliwości dot. ustaw o zmianie konstytucji, ale raczej można pod kątem dochowania procedury z art. 235 K.;

• umowy międzynarodowe co do zgodności z Konstytucją → dot. umów wszelkiego typu, bez względu na tryb ich zawarcia;

• inne przepisy prawa wydane przez centralne organy państwowe co do zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi u.m. i ustawami → dot. przede wszystkim rozporządzeń, gdyż orzekanie o uchwałach samorządu i terenowej adm. rząd. należy do kompetencji sądownictwa adm. Jednak nie wyczerpuje się na nich, gdyż pojęcie „przepisy prawa” nie jest precyzyjne i można przyjąć iż jest tożsame z pojęciem „akt normatywny” (które ma bogatą treść orzeczniczą)

• tzw. materialna koncepcja aktu normatywnego - akt normatywny to każda regulacja, zawierająca w swej treści normy prawne (= abstrakcyjne reguły postępowania, skierowane do generalnie określonego adresata), przy czym nie istotna jest nazwa nadana dla danego aktu więc przedmiot kontroli nie jest ograniczony do aktów zawierających źródła powszechnie obowiązującego prawa;

• gdy przepisy będące przedmiotem kontroli zostaną uchylone to postępowanie przed TK zostaje umorzone, chyba, że jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw;

• wg orzecz. TK przyjęło się, że uchylenie aktu nie musi oznaczać całkowitej utraty mocy obowiązującej, gdy akt taki może być stosowany do orzekania o sytuacjach z przeszłości, to TK może uznać, że częściowo zachował on moc obowiązującą i że możliwe jest wydanie orzeczenia merytorycznego;

• nie ważne jest, kiedy akt został wydany, choć wcześniej w uTK było ograniczenie dot. aktów wydanych pod rządami dawnych przepisów;

• podstawą kontroli (punktem odniesienia) jest:

• Konstytucja → tzn. tylko akt z 2.04.1997 r., ale konstytucja, to nie tylko tekst pisany, ale też zasady i wartości, które wydobywane są przez doktrynę i orzecznictwo sądowe (→ tzw. konstytucja sądowa); np. wykładnia zasady demokratycznego państwa prawnego;

• ratyfikowane umowy międzynarodowe → ratyfikowane ustawą - gdy dot. ustaw, wszystkie - gdy dot. aktów podustawowych → szczególnie ważna EKPCz, ze względu na bogatą treść orzeczniczą ETPCz;

• nie daje to podstaw do orzekania o zgodności z prawem pochodnym UE, gdyż zgodnie z ustaloną linią orzeczniczą ETS prawo do rozstrzygania konfliktów między ustawami a prawem UE należy do wszystkich sądów;

• ustawy - gdy dot. aktów podustawowych;

• kryteria kontroli wg uTK:

• zgodność materialna - zgodność treściowa regulacji;

• zgodność proceduralna - dochowanie trybu;

• zgodność kompetencyjna - czy organ wydający akt miał do tego kompetencję, co jest szczególnie ważne przy badaniu rozporządzeń, do których konieczne jest trójszczegółowe upoważnienie ustawowe;

• inicjatywa kontroli może mieć 2 formy proceduralne:

• inicjatywa konkretna (pytania prawne) → zawsze związana z konkretną sprawą zawisłą przed sądem - gdy sąd (każdy) ma wątpliwości co do zgodności danego aktu może wystąpić do TK z pytaniem prawnym na każdym etapie postępowania, a strony mogą jedynie wnioskować do danego składu orzekającego o przedstawienie pytania. Pytanie prawne może dot. jedynie przepisu, który ma być podstawą orzekania (przesłanka relewantności). Po wydaniu orz. TK, postępowanie zostaje podjęte i rozstrzygnięte zgodnie z orz.;

• inicjatywa abstrakcyjna (wnioski) → podejmowana w oderwaniu od konkretnej sprawy, a krąg podmiotów uprawnionych do jej podjęcia jest ograniczony - wg Czeszejko-Sochackiego należy odróżnić:

• ogólną legitymację - prawo do zakwestionowania każdego aktu niezależnie od tego, na ile jego treść dot. zakresu działania wnioskodawcy → prezydent, marszałek Sejmu i Senatu, premier, pierwszy prezes SN, prezes NSA, prokurator generalny, prezes NIK i RPO oraz 50 posłom lub 30 senatorom;

• szczególną legitymację - prawo do zakwestionowania tylko aktów dot. spraw z zakresu działania danego podmiotu → KRS (dot. niezależności sądów i niezawisłości sędziów), organy stanowiące samorządu, ogólnokrajowym organom związków zawodowych, ogólnokrajowym władzom organizacji pracodawców i organizacji zawodowych, kościołom i związkom wyznaniowym wstępna kontrola wniosków organizacji zawodowych i związkowych oraz samorządu;

• brak inicjatywy z urzędu (gdy jest taki wymóg dla wejścia w życie danego aktu) oraz inicjatywy własnej TK;

• postępowanie przed TK:

• nawiązuje do postępowania sądowego, w sprawach nieuregulowanych stosuje się kpc;

• składy:

• 3-osobowe - gdy dot. aktu podustawowego;

• 5-osobowe - gdy dot. ustawy lub u.m.;

• pełny skład (min. 9 sędziów) - każda zawiła sprawa, zwłaszcza gdy orzeczenie może spowodować nakłady nieprzewidziane w budżecie lub gdy skład zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu innego pełnego skłądu;

• uczestnicy: wnioskodawca, organ, który wydał zakwestionowany akt oraz Prokurator Generalny;

• gdy orzeczenie może spowodować nieprzewidziane wydatki opinię wydaje też RM;

• sprawy z wniosków i pytań zawsze w formie rozprawy (kontradyktoryjność i publiczność), a jawność wyłączona tylko ze względu na bezpieczeństwo państwa lub ochronę tajemnicy państwowej;

• orzeczenia TK zapadają większością głosów → możliwość pata, gdy będzie parzysta liczba sędziów;

• orzeczenie składa się z sentencji (wskazuje przepisy i określa o ich zgodności) oraz uzasadnienia (rozwinięta prezentacja procesu myślowego), a sędzia który głosował przeciw może złożyć zdanie odrębne;

• skutki prawne orzeczeń:

• (skutki makro) skutki orzeczenia dla dalszego losu skontrolowanego aktu lub zawartej w nim normy;

• wszystkie orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (nie ma odwołania) i podlegają ogłoszeniu tam, gdzie był ogłoszony zakwestionowany akt;

• gdy akt uznany za zgodny to jako res iudicata nie może być zakwestionowany ponownie z tego samego powodu;

• gdy akt uznany za niezgodny to traci moc powszechnie obowiązującą, ale konsekwencją niezgodności nie jest nieważność ex tunc, a tylko wadliwość/wzruszalność, przy czym TK określa moment utraty mocy obowiązującej → zasadą jest dzień orzeczenia, ale może to być inny termin:

• nie więcej niż 18 m-cy - gdy dot. ustawy;

• nie więcej niż 12 m-cy - gdy inny akt;

• obowiązek zasięgania opinii RM, gdy orzeczenie powoduje nieprzewidziane wydatki;

• przepis przejściowy dawał Sejmowi w okresie 2 lat (do 17.10.1999) od uchwalenia K. możliwość uchylenia orz. TK;

• (skutki mikro) skutki orzeczenia dla decyzji, orzeczeń i rozstrzygnięć podjętych w przeszłości na podstawie takiego aktu bądź normy → domniemuje się ważność podjętych wszystkich indywidualnych rozstrzygnięć zapadłych na podstawie tego aktu, a jedynie wprowadzona jest możliwość ich zakwestionowania;

Skarga konstytucyjna

• skarga konstytucyjna to szczególny środek prawny pozwalający jednostce na zwrócenie się do sądu konstytucyjnego o zweryfikowanie ostatecznych rozstrzygnięć władz publicznych, o ile rozstrzygnięcia naruszają konstytucyjnie zagwarantowane prawa i wolności skarżącego → ważne 4 elementy:

• incydentalny charakter skargi - związany z konkretnym przypadkiem;

• ograniczenie podstawy skargi do naruszeń praw i wolności o konstytucyjnym charakterze;

• subsydiarny charakter skargi - po wyczerpaniu innych środków;

• prawo rozpoznawania skargi przyznane organom sądownictwa konstytucyjnego, którego rozstrzygnięcia wiążą wszystkie organy państwa;

• wąskie ujęcie skargi - skarga przeciwko normie, tzn. podstawą skargi może być tylko zarzut, że orzeczenie naruszające prawa/wolności zostało wydane na podstawie przepisu niezgodnego z konstytucją;

• szerokie ujęcie skargi - skarga przeciwko normie i orzeczeniu, tzn. podstawą skargi może być też zarzut, że samo orzeczenie zostało wydane w sposób naruszający konstytucją (np. przyjęcie niewłaściwej interpretacji, naruszenie praw proceduralnych);

• podmiotem skargi może być każdy, czyje konstytucyjne prawa i wolności zostały naruszone, więc przede wszystkim osoba fizyczna (nie tylko obywatel), ale i osoby prawne, choć tylko w zakresie w jakim są podmiotami konstytucyjnych praw i wolności;

• podstawą skargi jest zarzut naruszenie konstytucyjnych wolności i praw, a jedyny wyjątek dot. prawa do azylu lub statusu uchodźcy;

• skarga musi w sposób konkretny wskazywać przepis naruszający, ale sporne jest czy skargę można oprzeć na zarzucie naruszenia zasady państwa prawnego, a w stosunku do zasady równości wyłączono taką możliwość (choć zgłoszono 5 zdań odrębnych);

• nie może dot. luki w prawie (zaniechania ustawodawcy);

• nie może dot. aktu nienormatywnego (np. statut spółdzielni);

• nie może dot. przepisu, który nie był podstawą rozstrzygnięcia, gdyż to powodowałoby, że skarga stała by się actio popularis;

• nie może dot. prawidłowości interpretowania prawa, chyba, że niejasność przepisu prowadzi do takich rozbieżności interpretacyjnych, że narusza to K.;

• inne konieczne przesłanki do wniesienia skargi:

• naruszenie w wyniku orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej;

• orzeczenie musi być ostateczne (tzn. brak innego środka prawnego), a w razie wątpliwości czy przysługuje kasacja ich rozstrzygnięcie należy do SN;

• wykorzystanie procedur musi mieć charakter merytoryczny, nie można wnieść skargi, jeżeli sąd z powodów formalnych odrzucił skargę;

• wątpliwości dot. postęp. karnego, w którym prawomocność wyrok uzyskuje jeszcze przed wniesieniem skargi kasacyjnej;

• przedmiotem może być tylko zarzut niezgodności z konstytucją;

• termin zawity 3 miesięcy od doręczenia ostatecznego rozstrzygnięcia;

• przymus adwokacki - musi być sporządzona przez adwokata/radcę prawnego, chyba, że skarżącym jest sędzia, prokurator, notariusz, doktor habilitowany lub profesor nauk prawa;

• odrębności w zakresie postępowania:

• rozbudowana wstępna kontrola dopuszczalności skargi - o nadaniu biegu decyduje1 sędzia, a zażalenie na jego odmowę nadania biegu rozpatruje 3 sędziów;

• nadając bieg TK może wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia, jeżeli jego wykonanie mogło by spowodować nieodwracalne skutki, wiążące się z dużym uszczerbkiem dla skarżącego lub gdy przemawia za tym ważny interes publiczny lub inny ważny interes skarżącego;

• o nadaniu skardze biegu informuje się RPO, który może wziąć udział w postępowaniu;

• skarga rozpatrywana w składzie 3- lub 5-osobowym, a w sprawach zawiłych w pełnym składzie;

• musi się odbyć rozprawa, chyba, że wszyscy zgodzą się, że badany akt jest niezgodny z K.;

• skutek orzeczenia dot. aktu (skutek erga omnes), a nie tylko sytuacji indywidualnej, a ustawa nic nie mówi o dalszym trybie rozstrzygania sprawy, której skarga dot., choć nie ma wątpliwości, że skarżący może żądać wznowienia postępowania;

Rozstrzygnie sporów kompetencyjnych

• spór kompetencyjny to rozbieżność stanowisk co do zakresu kompetencji stron tego sporu, przy czym może dot. tylko konstytucyjnych organów centralnych;

• nie może dot. sporów pionowych i organów „niekonstytucyjnych”;

• charakter pozytywny - gdy dwa (więcej) organów uznaje się za właściwe do rozstrzygnięcia;

• charakter negatywny - gdy dwa (więcej) organów uznaje się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia;

• inicjatywa: prezydent, marszałek Sejmu i Senatu, premier, PP SN, P NSA, P NIK → węższy zakres niż zakres podmiotów, których spór ten może dotyczyć;

• postępowanie przed pełnym składem TK, rozstrzygnięcie w formie postępowania, ogłaszanego w MP;

Orzekanie o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych

• art. 11 K. - wymaga by partie zrzeszały członków na zasadach równości i dobrowolności, a konkretyzacja tych wymogów znajduje się w:

• ustawie o partiach politycznych - cel działania to wpływanie demokratycznymi metodami na kształtowanie polityki państwa;

• art. 13 K. - zakaz istnienia partii i innych organizacji, które w swoich programach odwołują się do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu oraz gdy ich program zakłada nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę oraz przewiduje utajnienie struktur lub członkowstwa;

• tylko jedno rozstrzygnięcie merytoryczne z 2000 r. dot. Partii Chrześcijańska Demokracja III RP - uznane za zgodne;

• jedyną podstawą jest zgodność z Konstytucją ;

• inicjatywę mają te same podmioty co uprawnione do inicjowania kontroli abstrakcyjnej;

• 2 możliwości postępowania:

• powstanie nowej partii → kończy się wpisem do ewidencji partii dokonywanym przez Sąd Okręgowy w W-wie, który może wystąpić do TK o zbadanie jej zgodności z K., a orzeczenie o niekonstytucyjności powoduje odmowę wpisu do ewidencji;

• to samo postępowanie w razie dokonania zmiany w statucie;

• brak uregulowań dot. kontroli konstytucyjności działalności istniejącej partii;

• postępowanie w pełnym składzie w procedurze:

• gdy dot. badanie celów - procedura kontroli norm (przedmiotem badania jest statut partii, czyli akt o quasi-normatywnym charakterze);

• gdy dot. działalności - procedura kpk, a zebranie i utrwalenie dowodów TK może zlecić prokuratorowi generalnemu;

• skutkiem orzeczenia o niezgodności jest wykreślenie partii z ewidencji oraz poddanie partii postępowaniu likwidacyjnemu;

WŁADZA SĄDOWNICZA. TRYBUNAŁ STANU.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KONSTYTUCYJNA

• odpowiedzialność konstytucyjna (prawna) to odpowiedzialność za naruszenie prawa realizowana z inicjatywy parlamentu przed organem władzy sądowniczej;

• historia instytucji:

TRYBUNAŁ STANU

• TS to odrębny organ władzy sądowniczej, przeznaczony do realizacji odpowiedzialności konstytucyjnej, ale nie jest sądem w rozumieniu art. 175 ust. 1 i nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości, ale ma cechy organu sądowniczego: niezależność, niezawisłość sędziów, a charakter zadań to orzekanie czy konkretne czyny stanowią naruszenie prawa (zbliżony do sądu karnego, a czasem jako taki działa);

• skład TS:

• przewodniczący - z urzędu PP SN;

• 2 zastępców i 16 członków wybranych przez Sejm na okres kadencji Sejmu, ale zachowują kompetencje do czasu wyboru nowych członków;

• możliwe ponowne wybranie, a jedynie połowa musi mieć odpowiednie kwalifikacje (oraz zastępcy);

• jest to tzw. sąd sejmowy - powiązanie kadencji i wybór członków przez sejm;

• funkcja członka TS jest honorowa, więc nieodpłatna (nie licząc niewielkiej diety w związku z pełnienie funkcji oraz zwrotu ew. kosztów);

• sędziowie podlegają tylko Konstytucji i ustawom i są niezawiśli tylko w sprawowaniu funkcji sędziowskich;

• odwołanie możliwe tylko, gdy:

• zrzeknie się;

• trwała niezdolność do wykonywania czynności;

• prawomocny wyrok sądu;

• przysługuje im immunitet i nietykalność;

ZAKRES ODPOWIEDZIALNOŚCI KONSTYTUCYJNEJ

• ograniczony podmiotowo charakter odpowiedzialności konstytucyjnej → 3 grupy osób:

• prezydent - najszerszy zakres odpowiedzialności (o wyłącznym charakterze); podobnie opisana w uTS odp. marszałków, ale nie ma ona wyraźnego oparcia w art. 198 i art. 131 ust. 2;

• osoby pełniące najwyższe stanowiska państwowe:

• premier i członkowie RM, więc nie dot. innych osób zajmujących kierownicze stanowiska w adm. rząd.;

• osoby, którym premier powierzył kierowanie ministerstwem - obecnie w związku ze sformułowaniem ustawy o rządzie może to dot. jedynie członków RM lub samego premiera;

• P NBP - jedyny sposób usunięcia ze stanowiska przed upływem kadencji;

• P NIK - też jedyny sposób usunięcia;

• członkowie KRRiTv - też jedyny sposób usunięcia;

• Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych - powoływany i odwoływany na czas wojny na wniosek premiera przez prezydenta;

• posłowie i senatorowie w zakresie złamania zakazu z art. 107;

• zakres przedmiotowy to naruszenie Konstytucji lub ustawy, popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania = odpowiedzialność za delikt konstytucyjny, tj. czyn, który nie będąc przestępstwem spełnia łącznie 2 przesłanki:

• czyn polega na naruszeniu konstytucji lub ustaw, więc nie może dot. naruszenia innych aktów;

• popełnienie czynu związane z wykonywaniem urzędu:

• czyn popełniony w zakresie urzędowania osoby - gdy działa w ramach swoich kompetencji, ale z naruszeniem przepisów;

• czyn popełniony w związku z zajmowanym stanowiskiem - gdy podejmuje działania pozostające poza ramami jej kompetencji, ale możliwe do dokonania ze względu na zajmowane stanowisko;

• odpowiedzialność za czyn popełniony w okresie piastowania urzędu, ale egzekwowana może być też później, gdyż uTS ustanawia 10 okres przedawnienia, a fakt, że osoba nie pełni już w/w funkcji nie stanowi przeszkody w rozpoczęciu postępowania;

• możliwe jest pociągnięcie do odpowiedzialności również w przypadku gdy zachodzi wina nieumyślna, ale odpowiedzialność ta nie ma charakteru obiektywnego (konieczna przesłanka winy);

Odpowiedzialność karna przed TS

• TS działa wtedy jako sąd karny → dot. 2 kategorii osób:

• prezydent - (art. 145 ust. 1) właściwość TS ma charakter:

• wyłączny - prezydent może być pociągnięty do odpowiedzialności tylko przed TS, choć dla utrudnienia uniknięcia odpowiedzialności w okresie sprawowania urzędu nie biegnie przedawnienie za przestępstwa, za które nie postawiono go w stan oskarżenia przed TS;

• zupełny - obejmuje wszystkie przestępstwa, jakich prezydent dopuścił się w okresie sprawowania urzędu, bez względu na ich związek z piastowanym urzędem;

• członkowie RM - (art. 156 ust. 1) właściwość TS ma charakter:

• częściowy - dot. tylko przestępstw popełnionych w związku z zajmowanym stanowiskiem, a za inne przed sądami powszechnymi;

• kwestia kontrowersyjna - konkurencyjny czy wyłączny charakter właściwości TS → przed wejściem w życie Konstytucji przyjęto charakter konkurencyjny, tzn. do czasu aż nie postawiono go przed TS mógł być oskarżony przed sądem powszechnym, ale obecnie art. 156 przyjmuje nieco inne sformułowanie, powodujące wątpliwości, jednak TK w 2001 r. odpowiedział na pytanie prawne, że jest to właściwość o charakterze konkurencyjnym;

• w poprzednim stanie prawnym możliwa była również odpowiedzialność karna (charakter częściowy i konkurencyjny) innych osób, ale obecnie brak takiego wyraźnego wskazania;

Odpowiedzialność posłów i senatorów

• dot. tylko naruszenia zakazu z art. 107 (zakaz prowadzenia działalności z osiąganiem korzyści z majątku SP lub samorządu lub nabywanie takiego majątku), a szczegółowe unormowanie w ustawie;

• inicjatywa Marszałka izby, a pociągniecie uchwałą izby, a TS orzeka w przedmiocie pozbawienia mandatu;

POSTĘPOWANIE

5 zasadniczych stadiów:

1. zgłoszenie wstępnego wniosku;

2. postępowanie w Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej;

3. postawienie w stan oskarżenia;

4. rozpoznanie sprawy przez TS w I inst.;

5. rozpoznanie sprawy przez TS w II inst.;

1. wniosek wstępny to inicjatywa zobowiązująca Sejm (ZN) do rozpatrzenia w sformalizowanej procederze zasadności postawienia danej osoby w stan oskarżenia;

• prawo do wystąpienia z tym wnioskiem mają:

• gdy dot. prezydenta → grupa min. 140 (1/4 składu ZN) członków ZN;

• gdy dot. członków RM → prezydent oraz grupa min. 115 posłów (1/4 składu sejmu);

• w przypadku pozostałych osób → prezydent, 115 posłów, komisja śledcza (konieczna uchwała komisji podjęta większością 2/3 za przy ½ obecnych);

• wymagania dot. wniosku - musi wskazywać osobę oraz zarzut wraz ze wskazaniem naruszonych przepisów oraz z uzasadnieniem → kompletność wniosku bada Marszałek Sejmu, który może go zwrócić w celu uzupełnienia (gdy brak uzupełnienia, pozostawia bez biegu) → Marszałek kieruje wniosek do KOK;

postępowanie w KOK - podobne do postępowania przygotowawczego (wg niektórych to śledztwo sejmowe):

• przewodniczący KOK przesyła odpis wniosku osobie, której on dot. i informuje o prawie złożenia pisemnych wyjaśnień i środków dowodowych;

• KOK określa zakres i sposób przeprowadzenia postępowania dowodowego;

• stosuje się odpowiednio kpk → może przesłuchiwać świadków, biegłych, żądać akt i dokumentów, a osoba, której wniosek dot. może uczestniczyć w posiedzeniach KOK;

• na podstawie tych materiałów KOK uchwała sprawozdanie wraz z wnioskiem albo o postawienie w stan oskarżenia (musi spełniać wymogi dla aktu oskarżenia wg kpk) albo o umorzenie postępowania w sprawie;

• postawienie w stan oskarżenia:

• podjęcie odpowiedniej uchwały przez ZN lub Sejm:

• prezydenta - 2/3 ustawowej liczby ZN (=374);

• członek RM - 3/5 ustawowej liczby posłów (276);

• pozostałe osoby - bezwzględna większość przy ½ obecnych

• jednocześnie wybiera spośród siebie 2 oskarżycieli;

• skutkiem tej uchwały jest zawieszenie w sprawowaniu urzędu (nie dot. posłów i senatorów za art. 107);

• postępowanie po nadaniu mu biegu przez Marszałka nie ulega dyskontynuacji (uTS);

• i V. postępowanie przed TS:

• I inst. - skład 5-osobowy, II inst. - skład 7-osobowy, a składy ustalane są przez losowanie;

• stosuje się odpowiednio kpk;

• jawność, chyba, że bezpieczeństwo państwa lub ochrona tajemnicy państwowej;

• oskarżony ma prawo do obrony i wszystkie gwarancje proceduralne;

• kary które może wymierzyć TS:

• utrata biernego i czynnego prawa wyborczego (2-10 lat);

• zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych z odpowiedzialnością w organach państwowych lub organizacjach społecznych (2-10 lat);

• utrata orderów i odznaczeń oraz zdolności ich uzyskiwania (2-10 lat);

• z uwagi na szczególne okoliczności sprawy może również odstąpić od karania i poprzestać na stwierdzeniu winy;

• zawsze gdy uzna, że oskarżony popełnił delikt konstytucyjny (nawet nieumyślnie) orzeka utratę urzędu/stanowiska;

• gdy postęp. dot. posła/senatora za art. 107 to jedyną i wyłączną karą jest pozbawienie mandatu;

• gdy czyn wypełnia znamiona przestępstwa TS wymierza także kary przewidziane w ustawie karnej;

---