1
fizjologia patologiczna
wstęp
Dr hab. n. med. Piotr Białasiewicz
zasady
28 wykładów i 5 ćwiczeń
możliwa 1 nieobecność usprawiedliwiona na
ć
wiczeniach (zwolnienie lekarskie); jeśli
nieusprawiedliwiona lub więcej, to ocena
ndst. z pierwszego terminu egzaminu
ć
wiczenia można odrabiać
egzamin – test 60 pytań (90% wykłady i
ć
wiczenia, 10% podręcznik prof. Guzka)
kolokwia? – na życzenie
1
fizjologia patologiczna
wstęp
Dr hab. n. med. Piotr Białasiewicz
zasady
28 wykładów i 5 ćwiczeń
możliwa 1 nieobecność usprawiedliwiona na
ć
wiczeniach (zwolnienie lekarskie); jeśli
nieusprawiedliwiona lub więcej, to ocena
ndst. z pierwszego terminu egzaminu
ć
wiczenia można odrabiać
egzamin – test 60 pytań (90% wykłady i
ć
wiczenia, 10% podręcznik prof. Guzka)
kolokwia? – na życzenie
2
kto to napisał?
„A patrząc - widzą wszystko oddzielnie
Ż
e dom... że Stasiek... że koń... że drzewo”
zadanie patofizjologii:
ujawnienie związków patogenetycznych
zdrowie wg WHO
zdrowie to nie tylko całkowity brak choroby,
czy kalectwa, ale także stan pełnego,
fizycznego, umysłowego i społecznego
dobrostanu (dobrego samopoczucia)
czy w takim razie zdarzają się ludzie zdrowi?
zdrowymi bywamy
nie ma ludzi zdrowych, są tylko
niezdiagnozowani
2
kto to napisał?
„A patrząc - widzą wszystko oddzielnie
Ż
e dom... że Stasiek... że koń... że drzewo”
zadanie patofizjologii:
ujawnienie związków patogenetycznych
zdrowie wg WHO
zdrowie to nie tylko całkowity brak choroby,
czy kalectwa, ale także stan pełnego,
fizycznego, umysłowego i społecznego
dobrostanu (dobrego samopoczucia)
czy w takim razie zdarzają się ludzie zdrowi?
zdrowymi bywamy
nie ma ludzi zdrowych, są tylko
niezdiagnozowani
3
zdrowie a choroba
zdrowie
choroba
anatomia
patologiczna
fizjologia
patologiczna
prawidłowa
struktura
prawidłowa
funkcja
anatomia
prawidłowa
histologia
fizjologia
prawidłowa
zaburzona
struktura
zaburzona
funkcja
patologia
triada Virchowa
węzeł Virchowa
omnis cellula e cellula
3
zdrowie a choroba
zdrowie
choroba
anatomia
patologiczna
fizjologia
patologiczna
prawidłowa
struktura
prawidłowa
funkcja
anatomia
prawidłowa
histologia
fizjologia
prawidłowa
zaburzona
struktura
zaburzona
funkcja
patologia
triada Virchowa
węzeł Virchowa
omnis cellula e cellula
4
patologia
logos - nauka
pathos - choroba
badanie zmian strukturalnych, biochemicznych i
czynnościowych na poziomie komórki, tkanki lub
narządu, które są podłożem chorób
naukowe podstawy medycyny
nauki podstawowe
medycyna kliniczna
patologia
anatomia
patologiczna
AP*
badania
morfologiczne
badania
czynnościowe
fizjologia
patologiczna
4
patologia
logos - nauka
pathos - choroba
badanie zmian strukturalnych, biochemicznych i
czynnościowych na poziomie komórki, tkanki lub
narządu, które są podłożem chorób
naukowe podstawy medycyny
nauki podstawowe
medycyna kliniczna
patologia
anatomia
patologiczna
AP*
badania
morfologiczne
badania
czynnościowe
fizjologia
patologiczna
5
przykłady kliniczne
- diagnostyka morfologiczna
zapalenie płatowe płuc
– Rtg klatki piersiowej
(ale np. hipoksemia wynikająca z hipowentylacji
pęcherzykowej)
nowotwory
– badania obrazowe (TK, NMR) i
histopatologia
(ale np. zespoły paranowotworowe - kacheksja)
sarkoidoza
– biopsja węzłów chłonnych
(ale np.hiperkalcemia wywołana zwiększoną syntezą wit. D)
marskość wątroby
– biopsja wątroby – histopatologia
(ale np. zaburzenia krzepnięcia krwi)
przykłady kliniczne
- diagnostyka czynnościowa
astma oskrzelowa
– spirometria
(ale np. hiperplazja gruczołów śluzowych oskrzeli)
zawał m. sercowego
– EKG, enzymy wskaźnikowe
(ale np. blizna pozawałowa)
nadciśnienie tętnicze
– pomiar ciśnienia tętniczego
(ale np. przerost mięśniówki tętnic, hialinizacja)
DM t. 2
– pomiar glukozy na czczo
(ale np. zanik wysp trzustkowych)
5
przykłady kliniczne
- diagnostyka morfologiczna
zapalenie płatowe płuc
– Rtg klatki piersiowej
(ale np. hipoksemia wynikająca z hipowentylacji
pęcherzykowej)
nowotwory
– badania obrazowe (TK, NMR) i
histopatologia
(ale np. zespoły paranowotworowe - kacheksja)
sarkoidoza
– biopsja węzłów chłonnych
(ale np.hiperkalcemia wywołana zwiększoną syntezą wit. D)
marskość wątroby
– biopsja wątroby – histopatologia
(ale np. zaburzenia krzepnięcia krwi)
przykłady kliniczne
- diagnostyka czynnościowa
astma oskrzelowa
– spirometria
(ale np. hiperplazja gruczołów śluzowych oskrzeli)
zawał m. sercowego
– EKG, enzymy wskaźnikowe
(ale np. blizna pozawałowa)
nadciśnienie tętnicze
– pomiar ciśnienia tętniczego
(ale np. przerost mięśniówki tętnic, hialinizacja)
DM t. 2
– pomiar glukozy na czczo
(ale np. zanik wysp trzustkowych)
6
patologia
objawy – obrzęki, ból, gorączka
zespoły chorobowe – niewydolność krążenia
j. chorobowe – mukowiscydoza
próbuje objaśnić w naukowy sposób podłoże
(etiologię i patogenezę) objawów
podmiotowych i przedmiotowych, zespołów
chorobowych i chorób
patologia w procesie chorobowym
etiologia
patogeneza
zmiany molekularne (na poziomie komórki)
morfologiczne (na poziomie tkanki i narządu)
zmiany czynnościowe
objawy podmiotowe i przedmiotowe
6
patologia
objawy – obrzęki, ból, gorączka
zespoły chorobowe – niewydolność krążenia
j. chorobowe – mukowiscydoza
próbuje objaśnić w naukowy sposób podłoże
(etiologię i patogenezę) objawów
podmiotowych i przedmiotowych, zespołów
chorobowych i chorób
patologia w procesie chorobowym
etiologia
patogeneza
zmiany molekularne (na poziomie komórki)
morfologiczne (na poziomie tkanki i narządu)
zmiany czynnościowe
objawy podmiotowe i przedmiotowe
7
etiologia
wyjaśnienie przyczyny – koncepcje etiopatogenetyczne
od starożytności: kara za grzechy, miazmaty (wyziewy), zemsta
bogów, złe moce, zimno!!!, plica polonica, opętanie
ale nadal obecnie: zimno – przeziębienie, lody – angina, kawa
– owrzodzenia żołądka, przyklejona skórka od pomidora –
niestrawność
czynniki genetyczne
czynniki środowiskowe
mutacje
formy polimorficzne
genów
infekcje
dieta
czynniki chemiczne
czynniki fizyczne
etiologia
patogen – czynnik infekcyjny
mutacja pojedynczego genu
choroba zakaźna
choroba genetyczna
etiologia jednoczynnikowa względnie rzadka !!!
d
7
etiologia
wyjaśnienie przyczyny – koncepcje etiopatogenetyczne
od starożytności: kara za grzechy, miazmaty (wyziewy), zemsta
bogów, złe moce, zimno!!!, plica polonica, opętanie
ale nadal obecnie: zimno – przeziębienie, lody – angina, kawa
– owrzodzenia żołądka, przyklejona skórka od pomidora –
niestrawność
czynniki genetyczne
czynniki środowiskowe
mutacje
formy polimorficzne
genów
infekcje
dieta
czynniki chemiczne
czynniki fizyczne
etiologia
patogen – czynnik infekcyjny
mutacja pojedynczego genu
choroba zakaźna
choroba genetyczna
etiologia jednoczynnikowa względnie rzadka !!!
d
8
etiologia
czynniki środowiskowe
predyspozycja genetyczna
formy polimorficzne
choroba
etiologia wieloczynnikowa
patogeneza
sekwencja zdarzeń od zadziałania czynnika
etiologicznego do pojawienia się objawów
choroby, jej powikłań i zejścia
np. w jaki sposób zakażenie wirusem
zapalenia wątroby typu C wywołuje pewne
zespoły chorobowe oraz kiedy i jak
doprowadza do marskości wątroby,
wodobrzusza, żylaków przełyku i raka
wątroby
8
etiologia
czynniki środowiskowe
predyspozycja genetyczna
formy polimorficzne
choroba
etiologia wieloczynnikowa
patogeneza
sekwencja zdarzeń od zadziałania czynnika
etiologicznego do pojawienia się objawów
choroby, jej powikłań i zejścia
np. w jaki sposób zakażenie wirusem
zapalenia wątroby typu C wywołuje pewne
zespoły chorobowe oraz kiedy i jak
doprowadza do marskości wątroby,
wodobrzusza, żylaków przełyku i raka
wątroby
9
patologia - abecadło
wszystkie choroby zaczynają się
od zmian molekularnych i strukturalnych
na poziomie komórki
(lub macierzy zewnątrzkomórkowej)
odpowiedź komórkowa na czynniki zewnętrzne
- ADAPTACJA
zwiększone zapotrzebowanie,
wpływ hormonów lub czynników wzrostu
hiperplazja / hipertrofia
zmniejszone zapotrzebowanie,
brak substancji odżywczych
atrofia
przewlekłe „drażnienie”
metaplazja
odwracalne zmiany czynnościowe lub strukturalne, które umożliwiają
przystosowanie do nowych warunków i osiągnięcia nowego stanu
równowagi - homeostazy
9
patologia - abecadło
wszystkie choroby zaczynają się
od zmian molekularnych i strukturalnych
na poziomie komórki
(lub macierzy zewnątrzkomórkowej)
odpowiedź komórkowa na czynniki zewnętrzne
- ADAPTACJA
zwiększone zapotrzebowanie,
wpływ hormonów lub czynników wzrostu
hiperplazja / hipertrofia
zmniejszone zapotrzebowanie,
brak substancji odżywczych
atrofia
przewlekłe „drażnienie”
metaplazja
odwracalne zmiany czynnościowe lub strukturalne, które umożliwiają
przystosowanie do nowych warunków i osiągnięcia nowego stanu
równowagi - homeostazy
10
odpowiedź komórkowa na czynniki zewnętrzne
- USZKODZENIE
niedotlenienie
czynniki chemiczne,
fizyczne, zakaźne
uszkodzenie odwracalne
uszkodzenie nieodwracalne
nekroza / apoptoza
odpowiedź komórkowa
- ZŁOGI WEWNĄTRZKOMÓRKOWE, ZWAPNIENIA
przewlekły czynnik uszkadzający,
genetycznie uwarunkowane
zaburzenia metabolizmu
wewnątrzkomórkowa akumulacja:
stłuszczenie
choroby spichrzeniowe
kalcyfikacja – zwapnienie
dystroficzne i przerzutowe
10
odpowiedź komórkowa na czynniki zewnętrzne
- USZKODZENIE
niedotlenienie
czynniki chemiczne,
fizyczne, zakaźne
uszkodzenie odwracalne
uszkodzenie nieodwracalne
nekroza / apoptoza
odpowiedź komórkowa
- ZŁOGI WEWNĄTRZKOMÓRKOWE, ZWAPNIENIA
przewlekły czynnik uszkadzający,
genetycznie uwarunkowane
zaburzenia metabolizmu
wewnątrzkomórkowa akumulacja:
stłuszczenie
choroby spichrzeniowe
kalcyfikacja – zwapnienie
dystroficzne i przerzutowe
11
patologia
hipertrofia - przerost
powiększenie rozmiarów komórek i w efekcie
narządu
zwiększenie syntezy organelli komórkowych
wynik zwiększonego obciążenia lub wpływ
hormonów / czynników wzrostu
fizjologiczna i patologiczna
przykłady:
fizjologiczny przerost miokardium wywołany wysiłkiem
patologiczny przerost miokardium wywołany
nadciśnieniem tętniczym
11
patologia
hipertrofia - przerost
powiększenie rozmiarów komórek i w efekcie
narządu
zwiększenie syntezy organelli komórkowych
wynik zwiększonego obciążenia lub wpływ
hormonów / czynników wzrostu
fizjologiczna i patologiczna
przykłady:
fizjologiczny przerost miokardium wywołany wysiłkiem
patologiczny przerost miokardium wywołany
nadciśnieniem tętniczym
12
hipertrofia fizjologiczna
hipertrofia fizjologiczna
i patologiczna - miokardium
12
hipertrofia fizjologiczna
hipertrofia fizjologiczna
i patologiczna - miokardium
13
hiperplazja - rozrost
zwiększenie liczby komórek i w efekcie
powiększenie narządu
podział komórek dojrzałych lub komórek pnia
(stem cells)
fizjologiczny
(gruczoły mlekowe w ciąży,
wątroba po częściowej resekcji)
patologiczny
(endometrioza, BPH)
atrofia - zanik
zmniejsznie liczby komórek lub rozmiarów
i w efekcie zmniejszenie narządu
mechanizmy:
z nieużywania
– zanik mięśni i tkanki kostnej w unieruchomionej
po złamaniu kończynie
z braku unerwienia
– zanik mięśni po uszkodzeniu obwodowego
nerwu
niedokrwienie
– zanik starczy mózgu w przebiegu miażdżycy
niedożywienie
– mięśnie w trakcie głodzenia
zanik stymulacji hormonalnej
– endometrium po menopauzie
z ucisku
– rosnący guz powoduje zanik sąsiadujących tkanek
zjawisko towarzyszące - autofagocytoza
13
hiperplazja - rozrost
zwiększenie liczby komórek i w efekcie
powiększenie narządu
podział komórek dojrzałych lub komórek pnia
(stem cells)
fizjologiczny
(gruczoły mlekowe w ciąży,
wątroba po częściowej resekcji)
patologiczny
(endometrioza, BPH)
atrofia - zanik
zmniejsznie liczby komórek lub rozmiarów
i w efekcie zmniejszenie narządu
mechanizmy:
z nieużywania
– zanik mięśni i tkanki kostnej w unieruchomionej
po złamaniu kończynie
z braku unerwienia
– zanik mięśni po uszkodzeniu obwodowego
nerwu
niedokrwienie
– zanik starczy mózgu w przebiegu miażdżycy
niedożywienie
– mięśnie w trakcie głodzenia
zanik stymulacji hormonalnej
– endometrium po menopauzie
z ucisku
– rosnący guz powoduje zanik sąsiadujących tkanek
zjawisko towarzyszące - autofagocytoza
14
metaplazja
zamiana jednego zróżnicowanego rodzaju
komórek w inny
przykłady:
prawidłowy nabłonek oskrzeli w nabłonek płaski
ogniska kostnienia w obrębie tkanki łącznej
stan przednowotworowy
metaplazja (AP*)
14
metaplazja
zamiana jednego zróżnicowanego rodzaju
komórek w inny
przykłady:
prawidłowy nabłonek oskrzeli w nabłonek płaski
ogniska kostnienia w obrębie tkanki łącznej
stan przednowotworowy
metaplazja (AP*)
15
rodzaje czynników uszkadzających
niedotlenienie
czynniki fizyczne
wysoka i niska temperatura,
promieniowanie, elektryczność
czynniki chemiczne
czynniki zakaźne
zaburzenia genetyczne
reakcje immunologiczne
niedobory (ilościowe i jakościowe) w pożywieniu
predyspozycje
genetyczne
czynnik uszkadzający
uszkodzenie odwracalne –
przywrócenie homeostazy
uszkodzenie nieodwracalne –
martwica / apoptoza
poziom komórkowy
poziom tkanki / narządu
zapalenie
rezolucja – przywrócenie funkcji
przewlekłe zapalenie
zwłóknienie
15
rodzaje czynników uszkadzających
niedotlenienie
czynniki fizyczne
wysoka i niska temperatura,
promieniowanie, elektryczność
czynniki chemiczne
czynniki zakaźne
zaburzenia genetyczne
reakcje immunologiczne
niedobory (ilościowe i jakościowe) w pożywieniu
predyspozycje
genetyczne
czynnik uszkadzający
uszkodzenie odwracalne –
przywrócenie homeostazy
uszkodzenie nieodwracalne –
martwica / apoptoza
poziom komórkowy
poziom tkanki / narządu
zapalenie
rezolucja – przywrócenie funkcji
przewlekłe zapalenie
zwłóknienie
16
martwica vs apoptoza
uszkodzenie nieodwracalne
- następstwo zdarzeń
16
martwica vs apoptoza
uszkodzenie nieodwracalne
- następstwo zdarzeń
17
martwica (AP*)
martwica (nekroza)
zniszczenie komórki poprzez denaturację
białek komórkowych i DNA, dezintegrację
błon komórkowych, aktywację i wyciek
enzymów lizosomalnych
17
martwica (AP*)
martwica (nekroza)
zniszczenie komórki poprzez denaturację
białek komórkowych i DNA, dezintegrację
błon komórkowych, aktywację i wyciek
enzymów lizosomalnych
18
↓
aktywnego transportu
błonowego
↑
glikolizy beztlenowej
↓
pH -
↑
mleczany
wzrost przepuszczalności
błony mitochondrialnej powoduje
zanik potencjału błonowego
i oksydacyjnej fosforylacji,
wyciek zawartości mitochondriów
- uaktywnienie apoptozy
18
↓
aktywnego transportu
błonowego
↑
glikolizy beztlenowej
↓
pH -
↑
mleczany
wzrost przepuszczalności
błony mitochondrialnej powoduje
zanik potencjału błonowego
i oksydacyjnej fosforylacji,
wyciek zawartości mitochondriów
- uaktywnienie apoptozy
19
wzrost przepuszczalności
błon i ↓aktywnego transportu Ca
2+
(brak ATP) powoduje
bierny napływ z zewnątrz
(10
4
wyższe stężenie);
uwolnienie i brak zwrotnej
sekwestracji w magazynach
wewnątrzkomórkowych
↑
Ca
2+
powoduje
bezpośrednią aktywację kaspaz
odpowiedzialnych za apoptozę
martwica (nekroza)
19
wzrost przepuszczalności
błon i ↓aktywnego transportu Ca
2+
(brak ATP) powoduje
bierny napływ z zewnątrz
(10
4
wyższe stężenie);
uwolnienie i brak zwrotnej
sekwestracji w magazynach
wewnątrzkomórkowych
↑
Ca
2+
powoduje
bezpośrednią aktywację kaspaz
odpowiedzialnych za apoptozę
martwica (nekroza)
20
martwica – uszkodzenie błon
komórkowych
martwica (nekroza)
AP*
faza odwracalna:
eozynofilia cytoplamy,
wakuolizacja i obrzęk komórek
faza nieodwracalna
utrata jąder komórkowych
fragmentacja komórek
20
martwica – uszkodzenie błon
komórkowych
martwica (nekroza)
AP*
faza odwracalna:
eozynofilia cytoplamy,
wakuolizacja i obrzęk komórek
faza nieodwracalna
utrata jąder komórkowych
fragmentacja komórek
21
apoptoza – kontrolowany rozpad,
zaprogramowane samobójstwo
apoptoza
komórka apoptotyczna
21
apoptoza – kontrolowany rozpad,
zaprogramowane samobójstwo
apoptoza
komórka apoptotyczna
22
wewnątrzkomórkowe odkładanie
trójglicerydy
cholesterol – płytka miażdżycowa (miocyty i makrofagi)
stłuszczenie wątroby
22
wewnątrzkomórkowe odkładanie
trójglicerydy
cholesterol – płytka miażdżycowa (miocyty i makrofagi)
stłuszczenie wątroby
23
odkładanie białek
np. niedobór α1-antytrypsyny
choroby spichrzeniowe
np. odkładanie glikogenu w glikogenozach
23
odkładanie białek
np. niedobór α1-antytrypsyny
choroby spichrzeniowe
np. odkładanie glikogenu w glikogenozach
24
substancje egzogenne
np. odkładanie cząsteczek węgla i krzemu w makrofagach płucnych
po co nam patofizjologia ???
zmiany czynnościowe
objawy podmiotowe i przedmiotowe
czynnik etiologiczny
zmiany struktury
24
substancje egzogenne
np. odkładanie cząsteczek węgla i krzemu w makrofagach płucnych
po co nam patofizjologia ???
zmiany czynnościowe
objawy podmiotowe i przedmiotowe
czynnik etiologiczny
zmiany struktury