1
Zmiana społeczna
Dr Magdalena Jelonek
Page 2
PLAN WYKŁADU
1.
ZMIANA SPOŁECZNA A ROZWÓJ SPOŁECZNY I MODERNIZACJA
2.
TEORIE ZMIANY SPOŁECZNEJ
3.
TEORIE ROZWOJU SPOŁECZNEGO
Page 3
ZMIANA SPOŁECZNA
P. Sztompka (Socjologia
, s. 453), „różnica między stanem systemu
społecznego (grupy, organizacji) w jednym momencie i stanem tego
samego systemu w innym momencie
”.
CHARAKTER ZMIAN:
-
strukturalny (zmiany w strukturze społecznej),
-
kulturowy (zmiany wartości, norm),
-
behawioralny (zamiany w zachowaniach społecznych i ich wzorach)
CZYNNIKI ZMIAN:
-
Środowisko pozaspołeczne
-
Środowisko społeczne (ekonomiczne, kulturowe, związane z organizacją
społeczeństwa)
Czynniki endo- i egzogeniczne
Page 4
ROZWÓJ, MODERNIZACJA
ROZWÓJ:
- Pozytywny kierunek zmiany
- Charakter endogenny
MODERNIZACJA:
-
Pozytywny kierunek zmiany polegający na zbliżaniu się do jakiegoś
wzorca
- Proces celowy i planowany
ZMIANA ADAPTACYJNA:
wywołana prze czynniki
egzogenne
Page 5
5
ŹRÓDŁA ZMIAN SPOŁECZNYCH
Zmiany demograficzne
(w liczebności
społeczeństwa/społeczności, np. spowodowane
emigracją/imigracją zewnętrzną/wewnętrzną; w strukturze
wiekowej, strukturze
płci, narodowości)
Zmiany funkcjonowania instytucji społecznych
(gospodarka: centralnie sterowana, wolnorynkowa,
mieszana; system władzy; edukacja; religia; ochrona
zdrowia
– np. postępy medycyny, upowszechnianie
ubezpieczeń społecznych)
Zmiany w stratyfikacji społecznej
Zmiany z kulturze
(wartości, normy, przekonania)
Page 6
TEORIE ZMIAN SPOŁECZNYCH
historia jako cmentarzysko arystokracji”
MODEL CYKLICZNY Np. V. Pareto
– cyrkulacja elit
Elita
= arystokracja (najwyższy wskaźnik osiągnięć = najskuteczniejsi):
-
Elita rządząca
-
Elita nierządząca
Nieelita
(narzędzie)
Elita rywalizuje o władzą wykorzystując nieelitę (elity zmieniają się, bo elity
rządzące popadają w dekadencję, lenistwo i impas, gromadzą się w niej
jednostki mierne, NIESKUTECZNE):
-
Zmiana społeczna ewolucyjna (wymiana członków elit)
-
Zmiana społeczna rewolucyjna (elita nie wymienia członków)
Rezydua
– określają strategię działania elity („lwy” = konserwatyści, „lisy” =
innowacyjność)
CYRKULACJA ELIT A ZMIANA 1989 ROKU
2
Page 7
MODEL EWOLUCYJNY (podstawy
– A. Comte, H.
Spencer, E. Durkheim, F. Tonnies)
Jedność świata przyrodniczego i społecznego (jedna spójna
wiedza, te same prawa)
Jeden model ewolucji (ten sam dla różnych społeczeństw,
różne tempo), te same stadia, etapy
Wszechobecna zmiana (globalna, ewoluuje cały system, a
nie tylko jego elementy), jest ona łagodna, powolna,
spontaniczna
Zmiana = postęp
Page 8
MODEL EWOLUCYJNY
– T. PARSONS
FAZY EWOLUCJI SPOŁECZNEJ:
1.
Pierwotna (wewnętrznie jednorodne społeczeństwo, więź społeczna
bazuje na pokrewieństwie i religii)
2.
Prymitywna późniejsza
3.
Pośrednia
4.
Nowoczesna:
1.
Dominuje gospodarka
2.
System prawny staje się głównym mechanizmem kontroli
3.
Stratyfikacja budowana na osiągnięciach
4.
Bezosobowe relacje społeczne
5.
Podsystemy: Adaptacyjny (A), Osiągania celów (G), Integracyjny (I),
Kultywowania wzorów (L)
Podsystemy,
struktura
komplikuje się,
Nowe funkcje
Page 9
MODEL EWOLUCYJNY - PARSONS
MECHANIZMY EWOLUCJI:
1.
Różnicowanie (wyłanianie się nowych podsystemów)
2.
Doskonalenie adaptacyjne
(wzrost efektywności działania nowego
podsystemu)
3.
Inkluzja
(włączenie podsystemu do całego systemu społecznego)
4.
Uogólnianie wartości (tworzenie ogólnych standardów dla nowego
podsystemu)
Przykład: ewolucja systemu kształcenia
(na przykładzie kształcenia ustawicznego)
Ewolucja systemu gospodarczego w
Polsce po 1989 roku
Page 10
MODEL KONFLIKTOWY (BAZA
– HEGEL, MARKS)
KRYZYSY, KONFLIKTY, WALKA, ZAGŁADA
R. Dahrendorf:
1.
Wszechobecna zmiana społeczna
2.
Wszechobecny konflikt
3.
Każdy element społeczeństwa przyczynia się do dezintegracji i zmiany
4.
Każde społeczeństwo opiera się na przymusie (pozycje wyższe i niższe
– sprzeczne interesy)
KIEDY NASTĄPI KONFLIKT I BUNT:
1.
Jest przywódca i jest myśl
2.
Potrafimy się zorganizować
3.
Potrafimy się komunikować i rekrutować nowych członków
Przykłady: Strajk 1981 roku
Czy podklasa może się
zbuntować?
Page 11
PRZEMIANY CYWILIZACYJNE A TEORIE ROZWOJU
CO W NAJWIĘKSZYM STOPNIU ZMIENIŁO NASZE ŻYCIE W CIĄGU
OSTATNICH 50-CIU LAT?
- technika?
- nauka?
- Wojny/rewolucje?
ewolucja świadomości
postęp społeczny i etyczny
IDEA ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO
cywilizacyjne centra i obszary stagnacji
Page 12
TRZY NURTY TEORII ROZWOJU
ROZWÓJ
MODERNIZACJI
ROZWOJU
ENDOGENNEGO
ZALEŻNOŚCI I
TEORIĄ
SYSTEMU
ŚWIATOWEGO
3
Page 13
TEORIE MODERNIZACJI (baza
– XIX w. ewolucjonizm)
ROZWÓJ SPOŁECZNY:
– Proces zmian w trakcie którego uzyskujemy stan
doskonalszy od poprzedniego:
• Wzrost gospodarczy
• Poprawa poziomu życia
• Zmiany o charakterze strukturalnym
ZMIANY MAJĄ CHARAKTER:
- Celowy
- Liniowy
- Pozytywny
Świat – uporządkowany, możemy
odkryć prawa nim rządzące
Władze dobierając racjonalnie
środki działania są w stanie
przyspieszyć rozwój
Regiony słabsze wzorować powinny
się na regionach rozwiniętych
Page 14
EUROPEIZACJA jako teoria modernizacji
transformacja postsocjalistyczna:
Gospodarka
Polityka
Kultura
Prawo
„powrót do Europy”
idea doganiania
Page 15
TEORIE ZALEŻNOŚCI (l. 60-te XX w. nawiązanie do
ekonomicznego uzależnienia krajów
postkolonialnych)
Paul Prebish: „centrum” (najbardziej rozwinięte kraje uprzemysłowione) i
„peryferie” (ubogie kraje rolnicze – Ameryka Łacińska, Afryka)
DYCHOTOMIE:
– nowoczesne (postępowe) - tradycyjne (zacofane),
– nowe - stare,
– rozwinięte - niedorozwinięte,
– postindustrialne - industrialne
Kraje i regiony, uznawane za rozwinięte, są w dyskursie społecznym i
politycznym traktowane jako wzorzec przyszłego rozwoju dla innych
obszarów
Czy są „centra” i „peryferie” w Polsce?
Wysokie cła na produkty z krajów III
Świata + system pomocy materialnej
= uzależnienie finansowe i wysoki
dług
Page 16
TEORIE ZALEŻNOŚCI
Modernizacja I globalizacja wpycha Trzeci Świat w nędzę i zacofanie
Europa „centrum” rozwijała się dzięki eksploatacji krajów Trzeciego
Świata – zachód jest bogaty, bo biedna jest Ameryka Łacińska i Afryka
Trzeci świat jest biedny, bo ma zasoby naturalne (eksploatowane przez
Europę i Amerykę), równocześnie Europa i Ameryka traktują Trzeci Świat
jako rynek z „łatwym” zbytem!
PĘTLA ZADŁUŻENIA
Zapychanie kredytów nowymi
pożyczkami
Zasoby naturalne są tanie, bo
biedny jest Trzeci Świat
GWAŁT SYMBOLICZNY –
przekazanie wartości, norm,
reguł, które obowiązują w
krajach zachodnich
Edukacja, kino, sztuka
Ład informacyjny: American Press,
United Press International, Reuter,
Agence France Press
– 90% informacji
skierowanych doTrzeciego
Świata)
Page 17
TEORIA SYSTEMU ŚWIATOWEGO
GLOBALIZACJA
– GOSPODARKA jako system połączony (natychmiastowa reakcja na to co
dzieje się w poszczególnych krajach)
Page 18
TEORIA ROZWOJU ENDOGENNEGO (krytyka teorii
zależności i modernizacyjnych)
DYSOCJACJA -
ograniczenie więzów łączących kraje Trzeciego Świata z
krajami rozwiniętymi, wzrost samodzielności państw zacofanych i liczenia
na własne siły (self-reliance)
self-reliance:
-
Odpowiedzialność (i posiadanie) za zasoby naturalne
-
Samowystarczalność (wyżywienie i podstawowy przemysł w regionie)
-
Zróżnicowanie gospodarcze (gospodarka nie skupia się jedynie na
eksporcie kilku zasobów/produktów i na imporcie wielu
zasobów/produktów)
-
Rozwój w obrębie społeczności lokalnych, poszanowanie ich kultur
-
Rozwój sektora MSP (idea mikropożyczek)
Afryka traktowana jak „śmietnik” –
pomoc krajom III świata (często
przeterminowana żywność)