I

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

PODSTAWOWE POJĘCIA

OCHRONY ŚRODOWISKA

1.1. Środowisko

Najogólniej pojęcie "środowisko" oznacza wszystko, co znajduje się w otoczeniu

jakiegoś obiektu żywego lub nieożywionego i co z tym obiektem jest we wzajemnych
oddziaływaniach. Środowisko jest więc kategorią relacyjną i składają się nań się trzy
podstawowe elementy



podmiot,



przedmiot środowiska - zbiór czynników (obiektów, energii) oddziałujących na podmiot (a
także między sobą),



proces (oddziaływanie czynników).

Podmiotem środowiska mogą być istoty żywe (indywidualnie lub w różnych

zbiorowościach),  obiekty  nieożywione  lub  procesy.  Cechą  charakterystyczną  większości
definicji  jest  fakt,  że  wskazują  na  człowieka  jako  podmiot  środowiska.  Innymi  słowy
"środowisko" jest najczęściej synonimem czy skrótem terminu: "środowisko człowieka". I w
tym  sensie  należy  je  rozumieć,  gdy  mowa  jest  o  ochronie  środowiska,  a  odpowiednie
przymiotniki określają jaki jest zakres przedmiotu środowiska.

Ze względu na przedmiot najszerzej rozumiane środowisko (bez przymiotnika) jest

dynamiczną,  wzajemnie  sprzężoną  całością  (jednością)  elementów  przyrodniczych,
technicznych i  społeczno-ekonomicznych. Do potrzeb analiz w poszczególnych dziedzinach
nauki,  rozwiązywania  specyficznych  spraw  specjaliści  uwypuklają  różne  zakresy
(przedmioty) środowiska Rysunek 1. przedstawia próbę klasyfikacji pojęcia „środowisko” ze
względu na przedmiot.

Przez środowisko społeczne (społeczno-kulturowe) rozumiemy to wszystko, co

wyznacza  warunki  życia  i  wpływa  na  zachowanie  człowieka  w  wyniku  jego  współżycia  z
innymi  ludźmi.  Obejmuje  instytucje,  hierarchie  wartości,  reguły  zachowań  stosunki
ekonomiczno-polityczne  itp.  To  od  charakteru  środowiska  społecznego  w  ogromnej  mierze
zależy  stosunek  ludzi  do  przyrody,  więc  jego  kształtowanie  ma  kluczowe  znaczenie  dla
ochrony środowiska przyrodniczego.

Środowisko geograficzne to całokształt przyrodniczych i sztucznych elementów

materialnych, w otoczeniu których i z którymi, w procesie wzajemnego oddziaływania
przebiega życie i działalność ludzi. W prostszej definicji tego typu środowisko to otoczenie
fizyczne i biologiczne, w którym żyje społeczeństwo ludzkie. Obejmuje przyrodę i elementy
antropogeniczne

Środowisko przyrodnicze może uznać za podsystem środowiska geograficznego.

Definiuje się je najprościej jako ogół przyrody ożywionej i nieożywionej. „Stworzone” jest
przez przyrodę bez ingerencji człowieka, ale może być przezeń przekształcone. W ujęciu

T.Bartkowski, Kształtowanie i ochrona środowiska człowieka, PWN, Warszawa 1991, s.41.

Ochrona środowiska dotyczy przede wszystkim zapewnienia odpowiednich parametrów i różnorodności

elementów przyrodniczych oraz krajobrazu, lecz często znika z pola widzenia fakt znaczenia tego co dzieje się w
środowisku społecznym dla tej ochrony. W języku angielskim funkcjonuje pojęcie total environment, jako
reakcja na separację pewnych elementów przez przyrodników, socjologów itd.

T.Bartkowski T. Kształtowanie... op.cit., s.51.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

prawnym środowisko (przyrodnicze) to ogół elementów przyrodniczych, w szczególności
powierzchnia ziemi łącznie z glebą, kopaliny, wody, powietrze atmosferyczne, świat roślinny
i zwierzęcy, a także krajobraz, znajdujących się zarówno w stanie naturalnym, jak też
przekształconych w wyniku działalności człowieka.

Czasami traktuje się środowisko przyrodnicze nie jako podsystem, ale jako podtyp

środowiska geograficznego. W takim ujęciu oznacza ono środowisko geograficzne, w którym
dominują, i któremu nadają charakter elementy przyrodnicze. Kolejne podtypy środowiska
geograficznego to środowisko antropogeniczne oraz sztuczne. Środowisko antropogeniczne to
środowisko przekształcone przez człowieka, w którym rządzą dalej prawa przyrody

Występują w nim nie tylko elementy przyrodnicze, ale także antropogeniczne - budynki,
struktury komunikacyjne, sztuczne zbiorniki wodne itp. Środowisko sztuczne jest natomiast
prawie w całości wytworem działalności ludzkiej.

Oczywiście i tu istnieją elementy przyrody

-  powietrze,  pojedyncze  elementy  zieleni  itd.,  ale  są  one  mocno  przekształcone  w  wyniku
działalności człowieka, a charakter temu środowisku nadają elementy antropogeniczne. W tej
klasyfikacji  nie  zawsze  da  się  jednoznacznie  opisać  jakieś  środowisko  jako  przyrodnicze,
antropogeniczne  czy  sztuczne.  Wyobrazić  sobie  można  pewne  kontinuum  typów  środowisk
różniących  się  proporcjami  elementów  przyrodniczych  i  antropogenicznych,  i  nie  ma  ostrej
granicy,  jednoznacznego  kryterium  zaklasyfikowania  konkretnych  środowisk  do  jednej  z
kategorii.

Rysunek 1. Przedmiotowa klasyfikacja pojęcia „środowisko”.

Źródło: opracowanie własne.

Często zdarza się, że pojęcie środowiska czy środowiska przyrodniczego utożsamiane

jest  z  pojęciem  ekosystemu.  W  sensie  materialnym  rzeczywiście  można  się  na  to  zgodzić.
Jednakże  istnieje  między  tymi  pojęciami  zasadnicza  różnica  -  o  środowisku  mówi  się  w
odniesieniu  do  określonego  podmiotu,  którym  najczęściej  jest  człowiek.  Nie  ma  natomiast
rozróżnienia  na  podmiot  -  przedmiot  w  pojęciu  ekosystemu.  Ekosystem  wyróżniamy  ze

Prawo ochrony środowiska, Dz.U. 2001.

A.Mierzwiński, 1000 słów o ekologii i ochronie środowiska, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1991, s. 245.

Tamże, s. 246.

ŚRODOWISKO (TOTAL ENVIRONMENT)

Środowisko

społeczne

(

)

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

względu na jego strukturalno-funkcjonalną jedność, a nie ze względu na oddziaływanie na
dany podmiot. Termin „ekosystem” byłby więc niejako naukowym, ekologicznym powrotem
do pojęcia przyrody i implikował mniej antropocentryczne widzenie świata niż „środowisko”.

Wiele kłopotów nastręcza termin "środowisko naturalne". Można je rozumieć na kilka

sposobów. Po pierwsze odczytuje się je jako środowisko nieprzekształcone przez człowieka.
Takich terenów na świecie jest bardzo mało. W ekologii na określenie takich nienaruszonych
obszarów  używa  się  jednak  określenia  "pierwotny",  natomiast  "naturalny"  odnosi  się  do
układów  przyrodniczych,  które  są  zdolne  do  samoistnego  funkcjonowania,  niezależnie  od
stopnia przekształcenia ich przez człowieka. Po drugie, pamiętając, że pojęcie "środowisko"
równoważne  jest  pojęciu  "środowisko  człowieka"  -  zastanawiać  się  można  o  jaką
"naturalność" dla człowieka chodzi. Czy o środowisko, które dla człowieka było naturalne w
czasach powstania gatunku ludzkiego czy obecnie. Wydaje się więc, że termin "środowisko
naturalne"  należy  traktować  jako  synonim  "środowiska  przyrodniczego",  a  najlepiej  go
unikać.

Kluczowe dla zrozumienia środowiska są relacje między podmiotem a przedmiotem.

Do środowiska zaliczamy te elementy otoczenia, które znajdują się w relacjach z podmiotem.
Relacje  te  mogą  mieć  charakter  bezpośredni  lub  pośredni  (jeśli  element  A  oddziałuje  na
element  B,  a  ten  na  podmiot,  to  element  A  należy  do  środowiska).  Oczywiście  relacje
pośrednie mogą mieć charakter znacznie dłuższego niż dwuelementowy łańcucha, w związku
z czym  można by twierdzić, że wszystko  jest elementem naszego środowiska. Wszystko  ze
wszystkim  jest  powiązane.  W  praktyce  zaliczamy  do  środowiska  tylko  te  elementy,  które
silnie są powiązane z podmiotem.

1.2. Proces i przedmiot użytkowania środowiska

Użytkowanie środowiska jest to proces bezpośredniego i pośredniego

wykorzystywania jego elementów przez człowieka i polega na

1/ wykorzystaniu elementów środowiska w biologicznych procesach człowieka;
2/ wykorzystaniu środowiska jako miejsca aktywności życiowej, elementu rozwoju nauki,

kultury i oświaty oraz miejsca wypoczynku i regeneracji sił;

3/ wykorzystaniu powierzchni i przestrzeni oraz zasobów naturalnych w działalności

gospodarczej;

4/ emitowaniu odpadów i zanieczyszczeń celem ich asymilacji przez przyrodę.

Pierwsze dwie kategorie działań zaliczamy do bezpośredniego użytkowania

środowiska, dwie pozostałe - do pośredniego. Jeśli użytkowanie odpowiada wymogom
racjonalności gospodarowania mówimy o gospodarowaniu środowiskiem.

Zasoby naturalne (szerzej – wykład 3)

Elementy środowiska użytkowane przez człowieka określa się mianem zasobów

naturalnych (przyrody). W tradycyjnym ujęciu zasobami naturalnymi stają się te składniki i
energie przyrody, które mogą być przy danym poziomie techniki wykorzystane (realnie lub
potencjalnie) w produkcji społecznej dla zaspokojenia materialnych i duchowych
(kulturowych) potrzeb społeczności ludzkiej.

B.Poskrobko, Podstawy użytkowania i ochrony środowiska, Politechnika Białostocka, Białystok 1987, s.21.

Np. J.Śleszyński, Gospodarowanie zasobami środowiska przyrodniczego. Problem wielokryterialności

podejmowanych decyzji, Biuletyn KPZK PAN, z.151, Warszawa 1990, s.9, J.Dembowski, Zarys ogólnej teorii
zasobów naturalnych, PWN, Warszawa 1989, s.6, A.Mierzwiński, 1000 słów ... op.cit., s. 284.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

Funkcje (usługi) środowiska (szerzej – wykład 3)

Znacznie częściej proponuje się nie rozszerzanie znaczenia pojęcia zasobów

naturalnych, a wprowadzenie nowych pojęć na określenie korzyści czerpanych przez ludzkość
ze środowiska, np. użytków środowiska (nie przyjęło się) czy funkcji (usług) środowiska.
Funkcje środowiska określane są jako warunki i procesy, dzięki którym naturalne ekosystemy
i gatunki podtrzymują życie ludzkie.

Można je też zdefiniować prościej, jako role, które

przyroda pełni (bezpośrednio i pośrednio) względem cywilizacji ludzkiej.

1.3. Pojemność i potencjał środowiska, kapitał natury

Pojemność środowiska (carrying capacity) oznaczała pierwotnie ilość organizmów

jaka  może  przeżyć  w  danym  środowisku,  nie  powodując  jego  degradacji.  Po  raz  pierwszy
użyto  tego  terminu  w  odniesieniu  do  spasanych  bydłem  pastwisk,  lecz  wkrótce  największe
dyskusje  rozgorzały  o  pojemności  środowiska  w  odniesieniu  do  populacji  ludzkiej.
Pojemność  danego  środowiska  nie  jest  stała,  statyczna,  prosta.  Zależy  od  technologii
użytkowania środowiska, struktury produkcji i konsumpcji oraz dynamiki relacji ożywionych
i  nieożywionych  elementów  systemu  przyrodniczego.  Pojemność  środowiska  jest  więc
wskutek ludzkich innowacji i biologicznej ewolucji zmienna.

Obecnie mianem pojemności środowiska określa się wielkość poszczególnych

zaburzeń (rozumianych szeroko - od eksploatacji poszczególnych gatunków po
zanieczyszczenia), jakie mogą zostać zaabsorbowane bez znaczących i trwałych zmian w
strukturze i funkcjonowaniu układu przyrodniczego (bardziej formalnie: bez zmiany jednego
lokalnego stanu równowagi układu przyrodniczego w inny). Przekroczenie progu pojemności
oznacza (rys. 2):



nieciągłą i nieodwracalną zmianę „oswojonego” stanu ekosystemu, powodujące

niepewność co do ekologicznych skutków gospodarowania,



z reguły spadek produktywności biologicznej i redukcję zdolności do podtrzymywania
ludzkiego życia (znaczy to, że przekroczenie progu pojemności równa się zredukowaniu
pojemności);



możliwość nieodwracalnej ograniczenia wachlarza opcji użytkowania środowiska.

Badania pojemności środowiska pozwalają ocenić, na jaką skalę można rozwijać w

danym miejscu określoną działalność bez wywoływania negatywnych czy nieodwracalnych
jego zmian.

Pokrewnym i nieco szerszym pojęciem jest potencjał środowiska (ekologiczny).

Oznacza  on  sumę  przyrodniczych  możliwości  (zasoby  materialne  i  warunki  środowiska)
zaspokajania  potrzeb  społeczeństwa  oraz  zdolność  ekosystemów  do  ponoszenia
antropogenicznych  obciążeń.

Potencjał (i pojemność) środowiska zależy od struktury i

funkcjonowania układu przyrodniczego, wpływu układów sąsiednich oraz wpływu człowieka,
który zmniejszać (w pewnym zakresie - vide kształtowanie środowiska) lub zmniejszać ów
potencjał.

G.Daily, Introduction: What are ecosystem services?, w: Nature’s Services: Societal Dependence on Natural

Ecosystems, ed. G.Daily, Island Press, Washington DC 2007, p.3.

K.Arrow i in., Economic Growth, Carrying Capacity, and the Environment, „Science” vol. 268, s. 520-521.

B.Poskrobko, Podstawy... op.cit., s.16.

A.Richling, J.Solon, Ekologia krajobrazu, PWN, Warszawa 1996, s.194.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

Rysunek 2. Próg pojemności środowiska i konsekwencje jego przekroczenia

X –granica pojemności środowiska, która rozgranicza lokalne stany równowagi ekosystemu o różnej
charakterystyce strukturalnej i funkcjonalnej, a więc i różnych (jakościowo i ilościowo) zestawach usług

Źródło: opracowanie własne.

Wyróżnia się następujące potencjały cząstkowe

1. samoregulacyjno-odpornościowy

wyrażający zdolność przeciwdziałania zmianom

struktury i charakteru funkcjonowania środowiska spowodowaną oddziaływaniem
czynników naturalnych i antropogenicznych;

2. zasobowo-użytkowy wyrażający zdolność zaspokajania materialno-energetycznych

potrzeb człowieka i dzielony na następujące podpotencjały:
a)  produktywności biotycznej,
b) wodny,
c)  surowcowy,
d) atmosferyczny,
e)  transurbacyjny (istnienie powierzchni przydatnych do zabudowy),
f)  rekreacyjno-balneologiczny;

3. percepcyjno-behawioralny wyrażający zdolność środowiska do oddziaływania na zmysły

człowieka i stymulowania jego zachowań.

Ostatnio modne stało się pokrewne pojęcie kapitału naturalnego (natury). W wąskim

ujęciu jest to po prostu ogół dostępnych zasobów odnawialnych i nieodnawialnych. Szeroka
definicja  ogarnia  wszystkie  zasoby  biofizyczne  i  walory  środowiska  (w  tym  zdolność
asymilacyjną)  niezbędne  do  funkcjonowania  ludzkiej  gospodarki  oraz  relacje  między  tymi
systemami  i  procesami,  które  podtrzymują  funkcjonowanie  ekosfery.  Nie  jest  więc  to  tylko
zbiór  zasobów,  ale  i  wszystkie  komponenty  ekosfery  i  strukturalne  relacje  między  nimi,

Tamże, s.195.

Wielkość zaburzeń

arc

nie us

ług

eko

emu

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

których organizacyjna integralność jest kluczowa dla samoreprodukcji systemu (np. cykle
biogeochemiczne).

1.4. Konsekwencje użytkowania środowiska

Antropopresja jest to całość oddziaływań człowieka na środowisko przyrodnicze

związanych  z  jego  użytkowaniem.  Dynamika  antropopresji  jest  oszałamiająca,  a  jej  skutki
niezwykle  rozległe  i  złożone  (rys.  3).  Pojawiające  się  skutki  są  przyczynami  następnych
skutków  itd.  Takie  ciągi  przyczynowo-skutkowe  nie  tworzą  jednak  prostych,  liniowych
zależności,  lecz  skomplikowaną  sieć.  Np.  emisja dwutlenku  siarki  powoduje  zanieczyszczenie
powietrza. Efektem są kwaśne deszcze lub bezpośrednie oddziaływanie SO

na organizmy żywe.

Kwaśne deszcze i SO

niszczą ludzkie budowle i dzieła sztuki. Zakwaszają zbiorniki wodne,

zabijając w nich życie. Niszczą glebę, uruchamiając w niej toksyczne pierwiastki.

Rysunek 3. Klasyfikacja skutków antropogenicznego obciążenia środowiska

ANTROPOGENICZNE

OBCIĄŻENIE ŚRODOWISKA

SKUTKI BEZPOŚREDNIE

SKUTKI

POŚREDNIE

STRATY EKOLOGICZNE

STRATY GOSPODARCZE

STRATY SPOŁECZNE

BEZPOŚREDNIE

PIERWOTNE

WTÓRNE

rat

y w
p

yśl
e

oś

POŚREDNIE

w
o

ste

śc

tar
ty w
r

i le

śn

y w

yb
ac
tw

i ło

y w

gos

od
ar
c

om
u

st
r

ial

rat

y w
łąc
zn

ośc
i

i t

an
sp
or
c

ogor

ar
u

ac
y

ogor

ar
u

yp
oc
zy

ogor

an
u

ogor

kom
for

ór
-

ym
i oś

iat

uż

śr

isk

sk
u

oz
a

ial

Źródło: K.Górka, B.Poskrobko, Ekonomika ochrony środowiska, PWE, Warszawa 1987, s.57.

Czynniki antropopresji są to pojedyncze czynności człowieka, które powodują w miarę

jednorodne skutki w środowisku.

Ze względu na charakter oddziaływań, czynniki antropopresji możemy podzielić na:



mechaniczne, które prowadzą bezpośrednio do zmiany biotopu - np. prace ziemne
zmieniające ukształtowanie terenu, strukturę i właściwości gleby;

M.Wackernagel, W.E.Rees, Perceptual and structural barriers to investing in natural capital: Economics

from an ecological footprint perspective, „Ecological Economics” 1997, vol. 20, p.5.

J.Faliński, Antropogeniczne przekształcenia szaty roślinnej i ekosystemów, w: Podstawy ochrony środowiska, T.3,

WSiP, Warszawa 1994. s.73.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański



organizacyjne, które zmieniają bezpośrednio strukturę biocenozy - np. odstrzał zwierząt,
nasadzenia roślin czy introdukcje gatunków;



fizyczne oraz chemiczne, które pośrednio wpływają na parametry biotopu lub biocenozy - np.

hałas czy poszczególne zanieczyszczenia chemiczne (patrz poniżej)

Oddziaływanie bezpośrednie wywołuje skutki natychmiastowe (dwuczłonowy ciąg

przyczynowo-skutkowy),  np.  przekształcenie  rzeźby  terenu  i  powstanie  bezwzględnych
nieużytków w wyniku robót budowlanych i niwelacyjnych. Oddziaływanie pośrednie dokonuje
się  za  pomocą  określonego  elementu  środowiska  (więcej  niż  dwuczłonowy  ciąg
przyczynowo-skutkowy),  przenoszącego  czynnik  zagrażający  z  miejsca  jego  powstania  do
miejsca  oddziaływania,  np.  niszczenie  roślin  przez  zanieczyszczenie  powietrza  dwutlenkiem
siarki.

Natomiast ze względu na czas działania rozróżniamy oddziaływania: jednorazowe,

powtarzające się cyklicznie lub acyklicznie, ciągłe.

Do podstawowych czynników antropopresji należą współcześnie odpady, ścieki i

zanieczyszczenia.

Odpady są to uboczne, stałe lub ciekłe (nie będące ściekami) produkty działalności

gospodarczej  i  konsumpcyjnej  człowieka,  nieprzydatne  w  miejscu  lub  czasie,  w  którym
powstały i szkodliwe lub uciążliwe dla środowiska. Zgodnie z ustawową definicja odpadów
nie  zalicza  się  do  nich  oprócz  ścieków  także  kopaliny  towarzyszące,  nadkład  w  górnictwie
odkrywkowym,  substancje  znajdujące  się  w  obiegu  w  procesach  produkcyjnych  oraz  pyły
emitowane  do  atmosfery.  W  mniej  ścisłym  ujęciu  do  odpadów  zalicza  się  także  ścieki,  a
nawet pyły i gazy emitowane do powietrza.

Ze względu na miejsce powstawania dzieli się je na odpady komunalne, przemysłowe

i rolne. Ze względu na szkodliwość wyróżnia się natomiast:



odpady niebezpieczne, które zawierają w swoim składzie substancje niebezpieczne dla
życia i powodujące nawet w małych ilościach degradacje środowiska,



odpady szkodliwe, które dopiero w większych ilościach i w wyniku długotrwałego
oddziaływania powodują degradacje środowiska,



odpady uciążliwe, które nie zawierają substancji toksycznych, jednak niekorzystnie
wpływają na walory estetyczne krajobrazu.

Ścieki (wody odpadowe) są to zanieczyszczone chemicznie, biologicznie lub

termicznie wody, powstające wskutek działalności bytowej, gospodarczej i rolniczej
człowieka, odprowadzane do wód lub ziemi. Ze względu na pochodzenie ścieki dzieli się na
bytowo-gospodarcze, przemysłowe, opadowe oraz wody dołowe (kopalniane), natomiast ze
względu na szkodliwość na:



ścieki bezpośrednio szkodliwe - zawierające w swoim składzie substancje trujące,



ścieki pośrednio szkodliwe - powodujące zmniejszenie zawartości tlenu rozpuszczonego w
wodzie.

Zanieczyszczenie (pollutant) to składnik obcy w dowolnym elemencie ekosystemu,

który do niego nie należy i zniekształca jego cechy lub właściwości.

Zanieczyszczenia

dzielimy  w  zależności  od  źródła  powstawania  (przemysłowe,  komunalne,  rolnicze,
transportowe) oraz w zależności od elementów środowiska ulegających zanieczyszczeniu. W
ujęciu rodzajowym do zanieczyszczeń zalicza się substancje chemiczne i promieniotwórcze w
stanie  stałym,  ciekły  i  gazowym  oraz  mikroorganizmy.  Czasami  używa  się  pojęcia
zanieczyszczenia  w  sensie  largo,  zaliczając  do  nich  oddziaływania  pozamaterialne  -

W.Radecki, Mały słownik wiedzy obywatelskiej o ochronie środowiska, Wyd. TWWP, Wrocław 1986, s.285-

287.

A.Mierzwiński, 1000 słów ... op.cit., s.281.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

termiczne, akustyczne, wibracje, promieniowanie radioaktywne i elektromagnetyczne. Mowa
jest też niekiedy o zanieczyszczeniu wizualnym przestrzeni.

Pojęcie zanieczyszczenie (pollution) odnosi się także do stanu środowiska i oznacza

niekorzystne  zmiany  w  fizycznych,  chemicznych  czy  biologicznych  charakterystykach
powietrza,  wody,  gleby  i  żywności,  co  może  zwrotnie  wpływać  na  zdrowie,  przeżycie  i
dobrobyt  ludzi  i  innych  organizmów.  Zanieczyszczenie  w  tym  znaczeniu  jest  efektem
zanieczyszczania  środowiska,  polegającym  na  wprowadzaniu  do  środowiska  substancji
stałych,  ciekłych,  gazowych  albo  energii  w  takich  ilościach  i  stanie,  że  przekracza  to
dopuszczalne  wartości  lub  naturalne  możliwości  asymilacji,  a  tym  samym  mogą  ujemnie
wpływać  na  zdrowie  człowieka,  klimat,  przyrodę  ożywioną,  glebę,  wodę  i  powietrze  lub
powodować inne szkody w środowisku.

Zakłócenia środowiska to wszelkiego rodzaju hałasy, wibracje, promieniowanie i

wyziewy o przykrych zapachach, uciążliwe lub szkodliwe dla człowieka, zwierząt i roślin.

Poszczególne czynniki antropopresji nie występują pojedynczo, lecz w różnych

zestawieniach  -  w  zależności  od  formy  działalności  człowieka.  Gospodarka  leśna  to  m.in.
wycinanie  drzewostanów,  karczunek,  zrywka,  ugniatanie  gleby  przez  koła  pojazdów
mechanizujących  prace  leśne,  zanieczyszczenie  przez  nie  lasu  spalinami,  introdukcja  obcych
gatunków  drzew,  trzebież,  grabienie  ściółki.  Zespół  czynników  związanych  z  jednym  typem
działalności  człowieka  nazywamy  formą  antropopresji.  Rozróżniamy  następujące  formy
antropopresji

1. naturalne – zoogeniczne:

a)  zbieractwo, łowiectwo, rybactwo,
b)  sporadyczny wyrąb drzew,
c)  pożar,
d)  prymitywne budownictwo,
e)  pierwotne wojny i najazdy;

2. zooantropogeniczne:

a)  karczunek lasów,
b)  rolnictwo,
c)  eksploatacja surowców naturalnych,
d)  urbanizacja,
e)  transport i komunikacja,
f)  nowoczesne leśnictwo,
g)  turystyka,
h)  wojny współczesne,

3. hiperantropogeniczne:

a)  chemizacja środowiska przez substancje niespotykane w naturze,
b)  promieniowanie radioaktywne,
c)  wojna totalna,
d)  selektywne niszczenie środowiska w trakcie wojen,
e)  stałe emitowanie ciepła,
f)  komunikacja ponaddźwiękowa,
g)  superurbanizacja,
h)  zdobywanie kosmosu.

Tamże, s.281-2.

Tamże, s.281.

J.Faliński, Antropogeniczne... op.cit. s.73, 76.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

Sumarycznym efektem ludzkiego oddziaływania jest wzrost skażenia i obciążenia

środowiska. Skażenie to suma

zanieczyszczeń środowiska lub jego elementów substancjami

toksycznymi lub promieniotwórczymi

, natomiast obciążenie środowiska jest suma

wszelkich oddziaływań (odpadów, zanieczyszczeń, zakłóceń, bezpośredniej eksploatacji itd.)
w danym miejscu i czasie. Wzrost obciążenia środowiska prowadzi do degradacji środowiska

- różnych zaburzeń w strukturze i funkcjonowaniu środowiska wyrażających się
pogorszeniem stanu środowiska i spadkiem jego potencjału.

Stan środowiska to określona cechami ilościowymi i jakościowymi sytuacja danego

środowiska pozwalająca ocenić stopień wykorzystania (i zmian) pojemności i potencjału
środowiska. Rozróżniamy następujące stany środowiska

1. Stan normalny. Obciążenie nie zaburza naturalnego przepływu materii i energii, nie

obserwuje się więc negatywnych zmian w produktywności i procesach samooczyszczania
środowiska.

2. Stan zagrożenia. Pojawiają się pewne anomalie w strukturze i funkcjonowaniu

ekosystemów. Środowisko nie zatraca swego charakteru, ale traci naturalną odporność na
jednostkowe,  krótkotrwałe  obciążenia  i  zmniejsza  swój  potencjał.  W  tym  stanie  może
oddziaływać  niekorzystnie  na  człowieka,  utrudniać  zaspokojenie  niektórych  potrzeb  np.
rekreacyjnych.

3. Stan kryzysowy. Występuje przy obciążeniach na granicy jego pojemności. Pewne

potencjały  cząstkowe  środowiska  są  wyeliminowane  i  środowisko  spełnia  tylko  niektóre
swoje  funkcje.  Odtwarzanie  ekosystemów  może  następować  tylko  dzięki  znacznej
ingerencji  człowieka.  Środowisko  wpływa  niekorzystnie  na  zdrowie  i  rozwój  człowieka,
jak i na gospodarkę.

4. Stan katastroficzny (katastrofa ekologiczna). Występuje po przekroczeniu pojemności

środowiska. Środowisko traci zdolność do zaspokajania biologicznych potrzeb człowieka i
reprodukcji ożywionych zasobów odnawialnych.

Powyższa klasyfikacja stanu środowiska ma charakter jakościowy i w praktyce jest

trudna do zastosowania ze względu na niedostatki w ocenie pojemności środowiska oraz
zmian funkcjonowania środowiska. Częściej więc charakteryzuje się stan środowiska w
odniesieniu do istniejących wskaźników (najczęściej określonych prawnie).

Skutki przyrodnicze antropopresji określa się mianem bezpośrednich, natomiast

ostateczne, pośrednie skutki antropopresji mają charakter strat gospodarczych - szkód w wyrazie
pieniężnym  powstających  w  działalności  gospodarczej  -  oraz  społecznych,  związanych  z
pogorszeniem  warunków  życia,  pracy  i  wypoczynku  ludzi.  Wszystkie  te  straty  określa  się
mianem ekologicznych, ponieważ powstają w wyniku degradacji środowiska. Są one olbrzymie.
Polska traciła rocznie z końcem lat 80-tych z powodu degradacji środowiska może nawet około
27%  dochodu narodowego.

Do roku 1999 straty spadły do około 1,6-6,9% PKB.

Brak jest

Określenie „suma” należy traktować umownie, podkreśla ono, że na środowisko oddziałuje jednocześnie wiele

substancji (w przypadku obciążenia – czynników).

A.Mierzwiński, 1000 słów ... op.cit., s.221.

Mianem degradacji środowiska określamy także zespół zjawisk prowadzących do obniżenia wartości lub

pogorszenia stanu środowiska naturalnego.

B.Poskrobko, Podstawy ... op.cit., s.37-38.

J.Famielec, K.Górka, G.Mojżesz-Wlazły, Straty i korzyści ekologiczne, w: Ekonomika ochrony środowiska

naturalnego. Wybrane problemy, pod red. K.Górki, ESEŚiZN Oddział Polski, AE w Krakowie, Kraków 1993, s.47-
51.

Straty gospodarcze spowodowane zanieczyszczeniem środowiska naturalnego w Polsce w warunkach

transformacji gospodarczej. Część druga, red. J.Famielec, AE, Kraków 2001, s.190,
www.mos.gov.pl/2materialy_informacyjne/raporty_opracowania/straty/index.html.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

oszacowań wielkości strat ekologicznych w skali globalnej. Muszą być one ogromne, skoro
straty wywołane jedynie awarią w Czarnobylu szacuje się na 348 mld $

1.5. Ochrona środowiska

Ochrona środowiska a ochrona przyrody

Ochrona środowiska jest zespołem idei, środków i działań zmierzających do

utrzymania  środowiska  w  stanie  zapewniającym  optymalne  warunki  bytowania  człowieka  i
gwarantującym ciągłość najważniejszych procesów w biosferze jako podstawy produkcyjnej i
konsumpcyjnej  działalności  człowieka.  Ochrona  środowiska  jest  więc  działalnością
zorientowaną  na  potrzeby  człowieka  (ochrona  środowiska  nie  jest  z  samej  swej  natury
antytezą  działalności  gospodarczej,  lecz  regulatorem  jej  zakresu  i  kierunków  w  interesie
człowieka).  Realizacji  tych  celów  tylko  w  części  może  służyć  zachowanie  naturalnych
środowisk i w maksymalnej różnorodności. Ochrona środowiska polega na zapobieganiu lub
przeciwdziałaniu  szkodliwym  wpływom  na  środowisko,  powodującym  jego  zniszczenie,
uszkodzenie,  zanieczyszczenie  lub  zmiany  cech  fizycznych,  lub  charakteru  elementów
przyrodniczych.

Ochrona przyrody natomiast jest zespołem idei, środków i działań zmierzających do

zachowania,  a w razie potrzeby także odtworzenia obiektów przyrody  w  postaci  pierwotnej
lub mało zmienionej we wszystkich formach różnorodności, łącznie z warunkami i procesami
decydującymi  o  jej  trwałości.  Jest  to  proces  obejmujący  wszystkie  elementy  środowiska  i
różne  formy  działalności  człowieka  dla  zachowania,  restytuowania  i  zapewnienia  trwałości
tworów przyrody żywej  i  nieożywionej.  Ochrona przyrody  jest więc działaniem  w interesie
przyrody,  a  korzyści  dla  człowieka  z  niej  wynikające  są  pośrednie  i  w  ogromnej  mierze
dotyczą  przede  wszystkim  sfery  idealnej:  poznania  naukowego,  edukacji,  doznań
estetycznych,  inspiracji  twórczej,  empatii  do  przyrody,  doskonalenia  człowieczeństwa,
zdrowia  itp.  W  ochronie  przyrody  silna  jest  idea  kulturowej  celowości  tejże  ochrony  -
przeświadczenie o potencjalnej wieloznaczności (inspiracja twórcza, laboratorium badawcze,
rekreacja, leczenie, estetyka, świadectwo historii) krajobrazu, o prawie do indywidualnego jej
przeżywania i dowolnego odczytywania znaczeń

. Ochrona przyrody realizowana jest przez

tworzenie obszarów chronionych, pomników przyrody, ochronę gatunków, przez racjonalne
użytkowanie zasobów przyrody, ochronę wód, powietrza i gleby, prawidłowe kształtowanie
krajobrazu i zagospodarowanie przestrzenne.

We wspólnej sferze zainteresowań ochrony przyrody i środowiska leży ochrona

krajobrazu (rys. 4). Z kolei ochrona krajobrazu zbliża te trzy dziedziny do ochrony zabytków.
Wspólnota celów ochrony przyrody i zabytków wyrażona jest przez ideę wspólnej ochrony
całego dziedzictwa człowieka - mieszkańca i gospodarza Ziemi, spadkobiercy dóbr kultury i
natury.

L.R.Brown i in., State of the World 1991. Worldwatch Institute Report on Progress Toward Sustainable Society,

W.W.Norton & Co., New York–London 1991, p.172.

J.Faliński, Naukowe podstawy działań na rzecz ochrony przyrody i ochrony środowiska, w: Podstawy ochrony

środowiska. T.1. Nauka i ruchy społeczne w ochronie środowiska naturalnego, Warszawa 1994, s.19.

J.Kolbuszewski, Ochrona przyrody i kultura, w: Przyroda i kultura, teksty wybrał R.Olaczek, LOP, Warszawa

1987, s.18.

J.Faliński, Naukowe ... op.cit., s.18.

Tamże, s.19.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Podstawowe pojęcia ochrony środowiska

Grzegorz Dobrzański

Rysunek 4. Relacja między ochroną przyrody i środowiska

Źródło: J.Faliński, Naukowe podstawy działań na rzecz ochrony przyrody i ochrony
środowiska, w: Podstawy ochrony środowiska. T.1. Nauka i ruchy społeczne w ochronie
środowiska naturalnego, Warszawa 1994, s.20.

Coraz częściej termin ochrona środowiska ujmuje wspólnie ochronę środowiska i

przyrody  w  tradycyjnych  znaczeniach.  Ochrona  środowiska  rozumiana  całościowo  (wraz  z
ochroną przyrody) obejmuje trzy kierunki:
1) ochronę  i  racjonalne  użytkowanie  zasobów  przyrody  i  ziemi  i  jej  wnętrza,  wód,  lasów  i

innej roślinności naturalnej oraz świata zwierząt, jako podstawy rozwoju gospodarczego;

2) ochronę szczególnych walorów środowiska: swoistych, cennych elementów przyrody

(parki narodowe, rezerwaty, pomniki przyrody, gatunki), ochronę i kształtowanie
krajobrazu, walorów turystycznych i wypoczynkowych, terenów uzdrowisk, zieleni w
miastach i wsiach;

3) ochronę środowiska życia człowieka przed obciążeniami i uciążliwościami: ochronę wód,

ziemi, powietrza przed zanieczyszczeniami, usuwanie, utylizacje lub bezpieczne
składowanie odpadów, ochronę przed hałasem, wibracjami i promieniowaniem.

Użytkowanie środowiska w nieunikniony sposób prowadzi do jego zmian, jak w

przypadku  aktywności  każdego  żywego  organizmu  -  w  przyrodzie  transformacja  jest
naturalna. Niedorzeczne są zatem żądania nieingerencji i zachowania przyrody w takim stanie
naturalnym. Musimy jednak odróżniać transformację przyrody od jej niszczenia. Nie możemy
rezygnować  z  użytkowania,  lecz  jednocześnie  i  chronić  środowisko  -  wybierać  takie  jego
sposoby,  które  nie  degradują  zasobów,  a  pozwalają  na  ich  najpełniejsze  wykorzystanie.
Ochrona  polega  na  oszczędnym  użytkowaniu  środowiska,  podporządkowanym  zasadzie
trwałości  -  utrzymania  szerokiego  spektrum  funkcji  środowiska,  w  tym  przede  wszystkim
funkcji  ekologicznych,  w  długim  horyzoncie  czasowym.  Ochrony  środowiska  nie  można
traktować  jako  działalności  zewnętrznej  w  stosunku  do  użytkowania  środowiska  czy
gospodarowania nim, lecz jego immanentną część.

Kształtowanie środowiska

Przyroda często jest zbyt mało wydajna w stosunku do ludzkich potrzeb, skali ludzkiej

działalności. Naturalne ekosystemy nie dostarczają wystarczającej ilości pokarmu, biosfera
nie nadąża z pochłanianiem emitowanego do atmosfery węgla. Dopiero ingerencja w