Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

KRÓTKA HISTORIA UŻYTKOWANIA ŚRODOWISKA

Współczesny kryzys ekologiczny przedstawiany jest często ahistorycznie, jako zjawisko absolutnie

nowe  i  wyjątkowe.  Tymczasem  jest  to  kolejny  etap  (choć  rzeczywiście  o  wielu  swoistych  cechach)  w
„odwiecznym”  wyścigu  między  wzrostem  populacji,  zmianami  kulturowymi  i  technologicznymi  a
produktywnością  i  odpornością  biosfery.

Cała historia powstania i rozwoju ludzkości jest związana z

transformacją przyrody pod wpływem działalności człowieka. Zarazem naturalne wyzwania były jedną z
przyczyn sprawczych rozwoju kultury ludzkiej i cywilizacji. Poznanie i zrozumienie ewolucji interakcji
człowieka z przyrodą, miejsca człowieka w przyrodzie na przestrzeni dziejów może więc pomóc w znalezieniu
rozwiązań na przyszłość.

Społeczności ludzkie ciągle borykały się z ograniczeniami dostępności zasobów. Historia ludzkich

stosunków z przyrodą, to historia zmuszania przyrody do coraz większej produktywności. Sposoby odsuwania
przyrodniczych granic rozwoju w dziejach ludzkości są różnorodne:



ograniczanie przyrostu naturalnego;



wędrówki i poszukiwanie jeszcze nie zawłaszczonych zasobów;



oszczędzanie natury, tj. oszczędne używanie wartości deficytowych - ograniczenia konsumpcji pewnych
zasobów;



zawłaszczanie dóbr przyrody należących do innych grup ludzi;



usprawnienia technologiczne umożliwiające zwiększanie produktywności natury, efektywniejsze jej
wykorzystanie lub zastępowanie wyczerpujących się zasobów.

Ta ostatnia „metoda” jest główną, bezpośrednią podstawą zaistnienia w historii ludzkości tzw. rewolucji

kulturowych, czyli zasadniczych zmian sposobów gospodarowania. Miały one miejsce, gdy w ewolucji
człowieka na skutek szybkich postępów socjalizacji i sprzężonego z nimi rozwoju kultury zdolność eksploatacyjna
ulegała znacznemu powiększeniu w krótkich okresach zmieniając miejsce człowieka w ekosystemie, a z czasem
doprowadzając do zmian i w samych ekosystemach.

Kluczowe dla uznania przełomu kulturowego za

rewolucyjny  nie  wynika  z  szybkości  i  gwałtowności  zmian,  ale  przede  wszystkim  z  dramatycznych  zmian
sposobu  życia.  Rewolucje  kulturowe  czynią  dostępnymi  większe  zasoby  energii  i  pozwalają  na  kontrolę
większej  ilości  zasobów,  obszaru  planety  dla  zaspokojenia  potrzeb. Wskutek  dostarczenia  dodatkowych  ilości
żywności, podniesienia standardu życia, zmiany stylów życia, każda kulturowa przemiana powoduje ekspansję
populacji ludzkiej.

W historii ludzkości miały miejsce dwa kluczowe momenty przełomowe (poza użyciem pierwszych

narzędzi i opanowaniem ognia):



neolityczna rewolucja rolnicza (10-12 tys. lat temu) - wiąże się z powstaniem i rozwojem rolnictwa, co

doprowadziło do przejścia od gospodarki przyswajającej zasoby naturalne do gospodarki wytwórczej;



rewolucja przemysłowa (rozpoczęta 230 lat temu) - związana z powstaniem i rozwojem przemysłu,
wykorzystaniem paliw kopalnych jako źródła energii, mechanizacją pracy, pojawieniem się nowych
sposobów komunikacji i transportu.

Rewolucje kulturowe nie oznaczają absolutnego wyeliminowania starych stylów życia. Współcześnie

funkcjonują  zbiorowości  ludzkie,  stosujące  całe  historyczne  spektrum  strategii  życia:  od  małych,  skąpo
wyposażonych  w  najniezbędniejsze  tylko  przedmioty  grup  łowiecko-zbierackich,  przez  pasterskie  i  rolnicze
społeczności  o  bogatej  kulturze,  aż  po  wielomilionowe  narody  i  państwa  dysponujące  energią  nuklearną  i
statkami  kosmicznymi.  Koegzystują  więc  na  naszej  planecie  bardzo  różnorodne  formy  wykorzystywania
środowiska: ekstensywne (zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo) i intensywne (pasterstwo, żarowa i kopieniacza
uprawa  roślin,  rolnictwo  tradycyjne,  rolnictwo  uprzemysłowione,  industrializacja).  Jednakże  nowo  powstałe  i
wiodące  z  biegiem  czasu  formy  użytkowania  zmieniają  formy  i  skalę  oddziaływania  na  środowisko.  Z  tego
względu można dzieje ludzkości periodyzować następująco

O.Budzyński, Etyka ekologiczna czy ekologiczny operacjonizm, „Zielone Brygady” 1998, nr 21 (123), s.5.

M.Henneberg, Synekologia człowieka, w: Antropologia, red. A.Malinowski, J.Strzałko, PWN, Warszawa -

Poznań 1989, s.392.

E.Kośmicki, Problematyka zależności społeczeństwo - środowisko a paradygmat ewolucyjny, „Kosmos” 1984,

2, s. 137-148, zmienione.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

1. Okres względnej równowagi, oddziaływanie z dominacją przystosowania człowieka do środowiska.

Obejmuje cały paleolit (starszą epokę kamienną) od momentu powstania hominidów (4-3 mln lat temu) do
10-12 tys. lat p.n.e. Główne formy oddziaływania na środowisko to zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo.

2. Oddziaływanie z dominacją przekształcania środowiska (rozpoczął się ten okres około 10-12 tys. lat temu

wraz z rewolucją rolniczą):



narastanie przekształceń; obejmuje neolit (młodszą epokę kamienną), epokę brązu i żelaza - 10 tys.
p.n.e. - XVIII w.; główny czynnik oddziaływania: rolnictwo;



szybkie przemiany przyrody od XVIII w. do połowy XX w.; główny czynnik oddziaływania:

spalanie paliw kopalnych;



zmiany przyrody w skali globalnej w drugiej połowie XX w.; bardzo różnorodne czynniki
oddziaływania;

3. Harmonizowanie rozwoju społeczno-gospodarczego z poznanymi prawami przyrody - początki w II połowie

XX w.

4. Hipotetyczna epoka noosfery - harmonijnego, symbiontycznego współżycia ludzkości z biosferą.

Jak wynika z tego podziału historia destrukcyjnego oddziaływania człowieka na środowisko jest dość

krótka, jeśli zważyć, że przez prawie kilka milionów lat istnienia hominidów jedyną strategią życia ludzi była
przyswajająca zasoby przyrody strategia łowiecko-zbieracka.

Miernikami zmian i presji na środowisko w toku historii ludzkości może być gęstość zaludnienia,

powierzchnia potrzebna do wyżywienia człowieka i zużycie energii per capita.

Zagęszczenie w populacjach łowiecko-zbierackich wynosiło 0,1-0,4 osób/km

, w rolniczych 1-150

(choć prawdopodobnie w miastach już przed 4-6 tys. lat temu mogła sięgać 400

), a współcześnie globalnie

zbliża się do 40 osób na km

, w najgęściej zaludnionych państwach przekracza trzysta, a w niektórych miastach

kilka tysięcy.

Myśliwy - zbieracz z górnego paleolitu potrzebował przeciętnie 1000 ha dla utrzymania się, pasterz z

neolitu - 10 ha, chłop w średniowieczu 0,7 ha, współczesny rolnik japoński - 0,06 ha.

Wzrost zużycia per capita energii przedstawiał się następująco (w kcal)



prymitywne człowiekowate - 2000,



rozwinięte społeczności zbieracko-łowieckie - 5000,



wczesne społeczności rolnicze - 12000,



rozwinięte społeczności rolnicze - 20000,



społeczeństwa wczesnej epoki przemysłowej - 60000,



współczesne społeczeństwa krajów wysoko rozwiniętych - 125000-230000.

2.1. OKRES GOSPODARKI ŁOWIECKO-ZBIERACKIEJ

2.1.1. Ewolucja

Z szympansem człowiek ma wspólne 98,4% DNA. Ostatni wspólny przodek żył 6-8 mln lat temu. 5

mln na sawannach pojawiły się pierwsze naczelne o pionowej postawie. Najstarsze odkryte narzędzia (w Afryce)
pochodzą sprzed 2,5 mln lat i były tworem Homo habilis. Homo erectus pojawił się 1,7-0,3 mln lat temu, Homo
sapiens - 0,5 mln. a Homo sapiens sapiens – 0,09 mln.

Małpy człekokształtne będące przodkami hominidów zamieszkiwały prawdopodobnie bogate w

żywność  i  zróżnicowane  środowisko  lasu  tropikalnego  oraz  leżącej  na  jego  obrzeżach  sawanny.  W  tych
warunkach  niewiele  było  naturalnych  wrogów  i  niewielu  konkurentów.  Wszystkożerność  umożliwiała
korzystanie  z  różnorodnych  źródeł  pokarmu  z  przewagą  roślinnego.  Niepotrzebne  były  wędrówki  w
poszukiwaniu żywności czy wody.

Powstanie hominidów wynikało prawdopodobnie z przyrostu liczebności i być może zmian klimatu.

Czynniki te „wypchnęły” naszych przodków na sawanny, gdzie brak było jadalnych owoców, mniej także

O.Budzyński, Etyka ... op.cit., s.7.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.403.

Z.M.Karaczun, L.G.Indeka, Ochrona środowiska, ARIES, Warszawa 1996, s.203.

G.T.Miller Jr., Living in the Environment: Prinicples, Connections and Solutions, Wadsworth Publishing

Company, Belmont 1996, s.32.

M.S.Common; S.Stagl, Ecological Economics: An Introduction, Cambridge University Press, 2005., p.69.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.393.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

soczystych  liści  i  drobnych  zwierząt.  Podstawową  forma  pożywienia  były  ziarna  traw  i  duże  zwierzęta
roślinożerne. Doszło do różnych specjalizacji pokarmowych naszych przodków. Część z nich przeszła na ziarno
jako  podstawę  diety,  a  część  na  łowiectwo.  Pierwsza  grupa  popadła  w  „stagnację”  ewolucyjną  i  w  końcu
wyginęła.  Druga  natomiast  podlegała  szybkim  przemianom  ewolucyjnym.  Przechodząc  na  dietę  mięsną  nasi
przodkowie  zajęli  miejsce  drapieżców  w  łańcuchu  pokarmowym.  Człowiekowate  korzystając  ze  zwierzyny
łownej nigdy jednak  nie  zarzuciły  swych zwyczajów  wszystkożerców.  Adaptacja  do czysto łowieckiego trybu
życia  nie  mogła  zakończyć  się  sukcesem  ze  względu  na  konkurencję  dużych  drapieżców.  Pierwotną  zatem
strategią zdobywania pokarmu była dla człowiekowatych strategia zbieracko-łowiecka. Wejście w rozmaite nisze
ekologiczne  różnych  ekosystemów  od  środowisk  tropikalnych  poczynając,  a  na  subarktycznych  kończąc,
spowodowało  zróżnicowanie  przystosowania  kulturowego  grup  ludzkich,  jednakże  ich  rola  we  wszystkich
ekosystemach  pozostawała  podobna.  Stanowili  oni  ostatnie  ogniwo  łańcuchów  pokarmowych  korzystając  przy
tym, aczkolwiek w różnym stopniu, z pokarmu roślinnego.

Ludzie byli łowcami-zbieraczami przez dominującą część swej gatunkowej historii: przez 88% trwania

gatunku Homo sapiens, a licząc od powstania Homo habilis aż przez 99%

2.1.2. Sposób życia

Społeczności łowiecko-zbierackie utrzymywały się wyłącznie ze zbierania naturalnego pokarmu

roślinnego, polowania na dzikie zwierzęta, łowienia ryb i mięczaków, a także zbierania padliny ubitej przez inne
zwierzęta. Nieznana była produkcja żywności i gromadzenie zapasów na okres dłuższy niż parę dni. W okresie
zbieracko-łowieckim  Homo  sapiens  sapiens  (od  35-40  tys.  lat  temu)  w  większości  populacji  gros  żywności
stanowiły  zebrane  rośliny,  a  polowanie  na  dużego  zwierza  było  rzadkością.  Łowcy  -  zbieracze  posiadali
doskonałą  wiedzę  o  jadalnych  organizmach  i  ich  dostępności  w  różnych  porach  roku,  ich  leczniczych
właściwościach, gdzie znaleźć wodę. Dysponowali tylko trzema źródłami energii:



energią słoneczną w formie związanej przez rośliny;



energią własnych mięśni,



ogniem (około 300-500 tys. lat temu).

W społecznościach łowiecko-zbierackich rozwinęła się trójstopniowa organizacja. Pierwszy jej szczebel

stanowiła wielopokoleniowa rodzina elementarna, przeważnie o charakterze monogamicznym. Kilka lub
kilkanaście rodzin elementarnych, z reguły powiązanych pokrewieństwem, tworzyło grupę lokalną o liczebności
15-35 osób. Grupa lokalna była podstawową jednostką ekonomiczną wspólnoty pierwotnej. Trzeci stopień
organizacji stanowiło plemię, będące luźną federacją kilkunastu lub kilkudziesięciu grup lokalnych i liczące od
kilkuset do kilku tysięcy osób W odróżnieniu od grupy lokalnej nie stanowi wspólnoty ekonomicznej. Charakter
więzi plemiennych kształtowała wspólnota terytorium, kultury materialnej, języka oraz ideologii.

Organizacja ekonomiczna wspólnoty pierwotnej miała charakter komunistyczny - silny był egalitaryzm,

istniało  grupowe  posiadanie  materialnych  przejawów  organizacji  oraz  wspólnota  konsumpcji.  Brak  było
rozwarstwienia  klasowego,  specjalizacji  pracy  z  wyjątkiem  specjalizacji  wg  płci  (kobiety  -  zbieractwo,
mężczyźni  -  łowiectwo)  oraz  centralnej  władzy  politycznej  -  jeśli  występowało  przywództwo  jednostkowe,  to
oparte na zasadzie osobistego autorytetu, a nie wymuszaniu posłuchu.

W okresie paleolitu rozwinęły się i doskonaliły systemy komunikacji międzyosobniczej i nauczania

(mowa i tradycja kulturowa), co zwiększało integrację i koordynację działania. Z górnego paleolitu istnieją
dowody intensywnego rozwoju kultury: ozdoby, pochówki i prymitywne kulty, o których świadczą figurki kultu
płodności, rytualne malarstwo i płaskorzeźby naskalne (np. Lascaux, Altamira, Niaux, Trois Freres), ślady
rytualnego kanibalizmu.

Nowe przystosowania spowodowały wzrost liczebny i ekspansje terytorialną, w tym na niedostępne

poprzednio środowiska. Do własności społeczności paleolitycznych bezpośrednio umożliwiających ekspansję
zaliczyć należy



wszystkożerność;



stosowanie narzędzi (z drewna, kamienia, kości, rogu i muszli), które przyczyniały się do rozszerzania
repertuaru pozyskiwanej żywności;

Tamże, s.397.

M.S.Common; S.Stagl, Ecological... op.cit., p.70.

T.Bielicki, O organizacji społecznej i ekologii hominidów pleistoceńskich, w: Ekologia człowieka - historia i

współczesność, red. B.Kuźnicka, IHN PAN, Warszawa 1995, s.15-27.

Tamże.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.395.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15



poprawianie warunków mikroklimatycznych - osłony i schronienia przed wiatrem i deszczem, okrywanie
ciała;



zastosowanie ognia równoznaczne ze zdolnością wyzwalania energii poza swoimi ciałami (bez uruchamiania
metabolizmu) i prowadzące do zmniejszenia wydatku energetycznego osobników na wykonywanie
czynności niezbędnych do utrzymania się przy życiu.

Zastosowanie ognia było wielostronne. Ogień przynosił łowcom - zbieraczom korzyści poprzez

umożliwienie



przetwarzania produktów pokarmowych poza ciałem, co oznaczało zwiększenie przyswajalności pokarmu

roślinnego, mniej żucia, możliwość konserwacji pożywienia, rozkład substancji toksycznych produkowanych
przez rośliny, ograniczanie infekcji pasożytniczych (tzw. I rewolucja kulinarna),



poprawy warunków mikroklimatycznych - ogrzewanie,



obrony przed drapieżnikami,



zmiany fizycznych i chemicznych właściwości surowców służących do produkcji narzędzi, broni, okryć itp.,



wypalania terenu, co często stwarzało warunki rozwoju roślinności (np. trawiastej), odpowiedniej dla
zwierząt, które stanowiły pokarm człowieka,



wypłaszania zwierzyny łownej.

Wszystkie udoskonalenia prowadziły do wzrostu możliwości utrzymania się coraz liczniejszych grup na

tym samym terenie. Jednakże udoskonalenia te tylko okresowo znosiły konieczność utrzymywania równowagi
między  wielkością  grupy  a  podażą  żywności.  Generalnie  wydajność  wykorzystania  zasobów  była  niewielka,
zatem  nawet  niewielkie  zmiany  populacyjne  prowadziły  najczęściej  do  utraty  równowagi.  Stąd  powstawały
różnorakie  praktyki  kulturowe  ograniczające  przyrost  naturalny:  abstynencja  seksualna,  zabijanie  dzieci  i
starców  w ciężkich czasach, ziołowe  środki antykoncepcyjne, aborcja, późny ożenek, długie  karmienie  piersią
niemowląt  (co  opóźnia  czas  wznowienia  owulacji).  Z  tego  powodu  oraz  wysokiej  śmiertelności  niemowląt  i
dzieci  średnia  długość  życia  nie  przekraczała  30-40  lat,  a  populacja  rosła  bardzo  wolno.  Przyczyny  kontroli
urodzeń  nie  leżały  jednak  w  uświadomieniu  sobie  konieczności  utrzymania  równowagi  ekologicznej  lecz  w
prozaicznych  uwarunkowaniach  codziennego  bytowania.

Stabilność układów ekologicznych życia grup

łowiecko-zbierackich była (i jest) warunkiem długoterminowego dostępu do zasobów środowiska, a więc
gwarancją przeżycia, a nie celem samym w sobie.

Dobry wgląd w sposób życia grup łowiecko-zbierackich dają współcześnie żyjące tego typu

społeczności (np. Hadza w Tanzanii, Buszmeni na pustyni Kalahari, tubylcy australijscy). Wszystkie istniejące
grupy łowiecko-zbierackie występują na obszarach marginalnych, w których nie rozwinęło się rolnictwo.
Głównymi obszarami tego rodzaju są wilgotne lasy równikowe, podzwrotnikowe półpustynie i obszary
arktyczne.

Buszmeni San (Khoisan) żyją na najmniej produktywnej części swego pierwotnego zasięgu - na

terenach, gdzie roczna suma opadów wynosi 100-400 mm i występują częste susze. Roślinność stanowi mizerna
trawa lub suche zarośla z porozrzucanymi kolczastymi drzewami. Ku północy obszaru Kalahari opady sięgają
800 mm na rok i pustynia przechodzi w sawannę parkową.

Jedna z grup ludzi San, zwanych !Kung, zjadała żywność, której 33% wartości kalorycznej pochodziło

z mięsa, a 67% z produktów roślinnych. Średnie dzienne spożycie wynosiło 2140 kcal i 99 g białka, czyli o 165
kcal  i  33  g  więcej  niż  zalecana  dzienna  norma  rządowa  w  USA.  Głównym  źródłem  pożywienia  jest  orzech
mongongo  (mangetti)  z  drzewa  Ricinodendron  rantanenii,  odpornego  na  suszę.  Średnie  spożycie  dzienne
orzecha  odpowiada  50%  roślinnej  części  diety.  Orzechy  są  doskonałym  pożywieniem,  ponieważ  zawierają  5
razy więcej kalorii i 10 razy więcej białka niż porównywalna ilość ugotowanego ziarna zbóż. Z powodu twardej
skorupy jądro jest chronione na ziemi przed zgniciem i dobre orzechy mogą być zbierane praktycznie przez cały
rok.  Ponadto  Buszmeni  zbierają  około  100  gatunków  korzeni  i  bulw.  Ta  różnorodność  dostarcza  wielu
alternatyw w strategii wyżywienia. Dieta jest tak wartościowa, że u Buszmenów nie stwierdza się kwashiorkoru
- choroby spowodowanej brakiem białka, częstej wśród Afrykańczyków trudniących się rolnictwem.

Poza obozowiskiem dorośli członkowie grupy spędzają w tygodniu 2-3 dni, a na pozyskiwanie

żywności przeznaczają 2-3 godziny dziennie. Tak więc wydaje się, że Buszmeni prowadzą zaskakująco
bezczynne życie a ich dieta jest dobra i zróżnicowana. Dożywają dojrzałego, późnego wieku bez wielu trosk i
niebezpieczeństw. Nie doświadczają okresowych głodów, które przydarzają się rolnikom uzależnionym od

Tamże.

Tamże, s.409-410.

B.Campbell, Ekologia człowieka, PWN, Warszawa 1995, s. 144.

Tamże, s.148-150.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

nielicznych gatunków upraw, ponieważ wykorzystują wiele gatunków roślin i zwierząt. Odżywiają się dobrze
nawet wtedy, gdy rolnicy dzielący z nimi to samo środowisko cierpię poważne braki pożywienia.

Ponieważ wiele z pozostałych społeczności łowiecko-zbierackich egzystuje na obszarach marginalnych,

rozsądne jest wnioskowanie, że w przeszłości prowadzili życie łatwiejsze niż dziś. Istnieje więc wiele powodów,
aby odrzucić przekonanie Hobbesa, że pierwotni ludzie wiedli życie samotne, biedne, podłe, okrutne i krótkie.
Życie przeciętnego współczesnego człowieka wykazuje małą poprawę w stosunku do życia naszych wczesnych
przodków.

Pozostali dziś łowcy-zbieracze są obecnie ogromnie zagrożeni. Ich zniknięcie to nie tylko utrata całych

plemion wraz z ich niepowtarzalnym dziedzictwem genetycznym i kulturowym, ale i utratę wyobrażenia o tej
części naszej własnej przeszłości, która wpłynęła na to, aby uczynić nas istotami, którymi jesteśmy dzisiaj.

2.1.3. Oddziaływanie na środowisko

Generalnie łowcy - zbieracze byli mieszkańcami przyrody, którzy trwali dzięki „uczeniu się” od

natury. Polegali na odnawialnych zasobach. Oddziaływanie na środowisko miało charakter ograniczony i
z  reguły  lokalny.  Większość  zniszczeń  była  szybko  naprawiana  przez  przyrodę.  Należy  się  jednak
wystrzegać daleko posuniętych generalizacji, gloryfikowania „proekologicznego” stylu życia społeczności
łowiecko-zbierackich.  Właściwe  (z  dzisiejszego  punktu  widzenia)  postępowanie  wobec  przyrody  tych
społeczności  nie jest  ich przyrodzoną, naturalna przypadłością.  Wraz z doskonaleniem techniki łowieckiej
myśliwi  zaczęli  wywierać  znaczący  wpływ  na  populacje  dużych  roślinożerców:  jeleniowatych,  mamutów,
żubrów itp. Szczególne natężenie miały te zjawiska na nowo zajmowanych obszarach (szczególnie wyspach), na
których świat żywy ewoluował dotąd bez obecności człowieka. Tzw.  wielkie zabijanie (overkill) miało miejsce
w przypadku ludu Clovis w Ameryce (około 12 tys. lat temu) czy tubylców australijskich (40-50 tys. lat temu),
mieszkańców Madagaskaru (tysiąc lat temu). W jego wyniku ginęły duże ssaki i nielotne ptaki. Listę przykładów
wpływu społeczności łowiecko zbierackich na środowisko podano w tabeli 2.1.

Tabela 2.1. Przykłady wielkiego zabijania

Wytępione gatunki

Czas

Miejsce i przyczyna

86% fauny dużych ssaków (w tym olbrzymie kangury),
nielotne ptaki (np. Genyornis newtonii ), duże jaszczurki i
węże

ok. 40000 p.n.e.

Australia, kolonizacja przez Aborygenów

80% dużych ssaków (naziemne leniwce olbrzymie,
gepardy, lwy, konie, mamuty, mastodonty, pancerniki i in. -
w sumie 57 gatunków)

ok. 11000 p.n.e.

Ameryka Północna i Południowa, lud Clovis

Ptaki moa

ok. 1000 n.e.

Nowa Zelandia, pierwotni Maorysi

Ptaki słoniowe (epiornisy), lemury olbrzymie (7
gatunków), żółwie olbrzymie, hipopotamy

ok. 500 n.e.

Madagaskar, kolonizacja

Gęsi nielotne i 50 gatunków innych ptaków

ok. 400 n.e.

Hawaje, kolonizacja przez Polinezyjczyków

Źródło: opracowanie własne – kompilacja wielu źródeł.

Szczególnie używanie ognia w celach łowieckich i wypalania roślinności odgrywało znaczącą rolę.

Wypalanie  powodowało  czasami  trwałe  zmiany  szaty  roślinnej  (np.  w  Australii  zbyt  częste  wypalanie
dokonywane  przez  przodków  Aborygenów  zaburzyło  naturalny  cykl  pożarów  buszu  i  jego  odrastania,  a  w
efekcie erozję, zniszczenie części rodzimej flory i fauny) i wzmacniało pozycję konkurencyjną ludzi w stosunku
do  dużych  drapieżców,  co  mogło  być  ważną  przyczyną  wymarcia  wielkich  zwierząt:  mastodonta,  tygrys
szablastozębnego,  niedźwiedzia  jaskiniowego,  wielkiego  bizona,  wielkiego  leniwca  (niektórzy  naukowcy
przypisują  te  wymierania  szybkim  zmianom  klimatycznym).  Przenosząc  się  z  miejsca  na  miejsce  ludzie
pierwotni  przenosili  także  nasiona  i  inne  narządy  generatywne  roślin,  przyczyniając  się  do  zmiany  ich
rozprzestrzenienia, jak i niekiedy odżywiających się nimi zwierząt.

Ułożenie harmonijnych stosunków z przyrodą nie jest skutkiem automatycznego, instynktownego

dostosowania, lecz wynikiem uczenia się, rozwoju kultury. Społeczności pierwotne, które nie potrafiły nauczyć
się racjonalnego użytkowania środowiska - znikały. Płynie stąd dla nas pociecha. Wielkie zabijanie kończyło się
najwyżej po kilkuset latach, a niektórzy potomkowie jego sprawców (Indianie, Aborygeni) żyli w równowadze z

Tamże., s.150, M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.409.

B.Campbell, Ekologia ... op.cit., s.154-155.

Tamże, s.155-156.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

przyrodą. Podobnie i my, mądrzy po szkodzie, dochodzimy do opamiętania i możemy ułożyć poprawnie swoje
stosunki z przyrodą.

2.2. OKRES ROZWOJU I DOMINACJI ROLNICTWA

Rewolucja neolityczna jest drugim, po użyciu pierwszych narzędzi krokiem na drodze rozwoju kultury

ludzkiej. Wskutek tej rewolucji definitywnie przekroczony został punkt miedzy człowiekiem, jako zwierzęcym
elementem  ekosystemu,  a  człowiekiem  zmieniającym  ekosystem.  O  ile  paleolityczne  formy  działania  miały
charakter  symbiontyczny,  tzn.  człowiek  wykorzystywał  tylko  naturalne  środki  egzystencji  istniejące  w
otoczeniu,  o  tyle  po  rewolucji  neolitycznej  zaczyna  silniej  ingerować  w  procesy  przebiegające  w  przyrodzie  i
podporządkowywać  je  swoim  celom.  A  ponieważ  szybkość  zmian  kulturowych  i  wywoływanych  tym
przeobrażeń  w  środowisku  jest  znacznie  większa  od  tempa  ewolucji,  adaptacja  biologiczna  ustąpiła  miejsca
adaptacji kulturowej.

2.2.1. Przebieg i skutki kulturowe rozwoju rolnictwa

Brak jest jednoznacznych dowodów w pełni rozwiniętego rolnictwa w okresie sprzed 10-12 tys. lat, tym

niemniej proces powstawania rolnictwa zaczął się zapewne znacznie wcześniej - najstarsze ślady zbioru kłosów
traw za pomocą kamiennych sierpów i wytwarzania z ziaren mąki pochodzą z doliny Nilu sprzed 20 tys. lat.

Rewolucja neolityczna miała trzy ośrodki - dwa euroazjatyckie (Azja Mniejsza i Bliski Wschód oraz południowe
Chiny) i amerykański (Meksyk i Peru). Najstarszym z nich był Bliski Wschód, gdzie odkryto pierwsze znane
stałe osady rolnicze - Jarmo i Jerycho.

W Starym Świecie najwcześniej zaczęto uprawiać pszenicę, jęczmień i

proso, a w Nowym Świecie kukurydzę, ziemniaki i jarzyny (dynia, pomidor).

Pierwotne formy rolnictwa

polegały  na  usuwaniu  konkurentów,  ochronie  przed  zjedzeniem  przez  inne  zwierzęta,  oczyszczaniu  terenu  z
innych  roślin.  Praktyki  te  zrodziły  się  zapewne  z  antropochorii,  czyli  wykorzystywania  roślin  przypadkowo
rozsianych.  Antropochoria  zachodziła,  jeśli  grupy  poruszały  się  po  ograniczonych  terytoriach  i  powracały  na
dawne obozowiska (lub były osiadłe, jak mogło to mieć miejsce w przypadku grup, których głównym źródłem
utrzymania  było  np.  rybołówstwo).  Z  biegiem  czasu  osiedlano  się  w  miejscach  występowania  naturalnie  lub
przypadkowo rozsianych jadalnych roślin. Pierwotna gospodarka żarowa (slash-and-burn) polegała również na
stałym przemieszczaniu się w pogoni za niewyjałowionymi jeszcze terenami w cyklu 10-30 letnim (w rolnictwie
tym zanik zdolności  produkcyjnych  ziemi nie  trwał  dłużej niż  5 lat). Takie  „koczownicze”  rolnictwo  w  miarę
doskonalenia technologii powoli skłaniało ludzi do osiedlania się.

Pierwotne rolnictwo miało charakter zdobywania środków utrzymania jedynie przez jedna rodzinę.

Zależało  jedynie  od  siły  ludzkich  mięśni  i  prymitywnych  narzędzi  -  obszar  uprawy  był  więc  niewielki,  jak  i
wpływ  na  środowisko.  Warunkiem  „trwałości”  takiej  formy  rolnictwa  było  jednak  niska  liczebność  i  gęstość
populacji. Dopiero około 7000 lat temu doszło do uprawy ornej dzięki wprowadzeniu do użytku drewnianych
pługów i siły pociągowej zwierząt.

Hodowla jest wynalazkiem późniejszym niż uprawa roślin. Początki jej wiązały się z transhumancją -

„pasożytowaniem” grupy ludzkiej postępującej za wędrującym stadem. Ten tryb życia występuje dzisiaj u
Lapończyków i polega na ciągłym przemieszczaniu się wraz ze stadami wędrownych reniferów, bez kontroli
rozmnażania i innych ważnych zachowań. Pasterzy od łowców odróżniało wykorzystanie mleka, jako sposobu
zdobywania białka zwierzęcego bez zabijania zwierząt.

Istotne w rozwoju cywilizacji było osiedlanie się rolników w dolinach wielkich rzek aluwialnych, gdzie

gleby były ustawicznie użyźnianie dzięki cyklicznym powodziom. Koncentrowanie się ludności w sprzyjających
rolnictwu  regionach  (np.  Mezopotamia,  Nil,  Indus,  Huang  Ho)  zaowocowało  kryzysami  demograficznymi.
Kryzysy nadprodukcji żywności i demograficzne prowadziły do powstania cywilizacji w formie miast - państw,
w których ludność podporządkowana była władzy zwierzchniej, żyła według pewnych praw, wypełniała pewne
obowiązki wynikające ze współistnienia w ramach wspólnoty. Ponieważ była to ludność rolnicza, władza miasta
rozciągała się  na otaczające obszary uprawne. Skomplikowane czynności np. irygacyjne, obronne, wznoszenie

K.J.Brozi, Powstanie i upadek wielkich cywilizacji. Antopologia historii wobec współczesności, UMCS,

Lublin 1996, s.33.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.400.

K.J.Brozi, Powstanie ... op.cit., s.35.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.400-401.

K.J.Brozi, Powstanie ... op.cit., s.34.

B.Campbell, Ekologia ... op.cit., s.159-161.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

budowli  publicznych  zmuszały  ludzi  do  podejmowania  przedsięwzięć  na  niespotykaną  skalę.  To  zaś  z  kolei
wymagało  istnienia  i  utrzymywania  specjalistów.  Nadmiar  żywności  umożliwiał  utrzymanie  grup  ludzi  nie
zaangażowanych  bezpośrednio  w  produkcję  rolniczą.  Pojawiał  się  więc  problem  dystrybucji  dóbr,  podziału
klasowego, wojen, podziału pracy

Wzrost demograficzny powodował w wielu przypadkach szybkie wyczerpywanie produkowanych

zasobów żywności. Być może wiele społeczności rolniczych funkcjonowało na granicy głodu przez większość
swego istnienia.

Cywilizacyjne skutki rewolucji rolniczej można usystematyzować następująco:



wzrost wielkości populacji;



użycie udomowionych zwierząt do prac polowych podniosło zużycie energii per capita i zdolność do
ekspansji rolnictwa i społeczności rolniczych;



stymulacja rozwoju kultury np. działalność rolnicza wymaga myślenia perspektywicznego, przewidywania
(wylewów rzek, suszy itp.), kontrolowania czasu wegetacji roślin i zmian pór roku, co stało się podstawą
stworzenia kalendarza.



powstanie możliwości gromadzenia większej ilości dóbr materialnych z chwilą odejścia od nomadycznego

trybu życia;



pojawianie się nadwyżek w produkcji żywności w stosunku do potrzeb własnych dało początek specjalizacji
(podziałowi pracy) i handlowi;



powstanie silnego rozwarstwienia klasowego;



początki i rozwój urbanizacji - budowanie osad i miast jako miejsc wymiany, rządu, religii (najstarsze
odkryte miasto, Çatal Hüyük w Turcji, powstało przed 8 tys. lat, a 6,5 tys. lat temu pierwsza w pełni miejska
kultura sumeryjska

);



narastanie konfliktów w związku z tym, że własność ziemi stawała się kwestia kluczową dla przeżycia, duże
zapasy żywności mogły stać się obiektem pożądania innych grup ludzkich, a więc przyczyną rabunku czy
wojen;



przeżycie dzikich zwierząt i roślin przestało być istotne dla ludzkości.

Zarazem rewolucja neolityczna stanowiła tzw. II rewolucję kulinarną. Nastąpił spadek konsumpcji

mięsa do 10% diety. Włączenie mleka do diety spowodowało pojawienie się alergii (laktoza). Podobny wpływ
za sprawą glutenu miały ziarna zbóż. Znaczny wzrost konsumpcji węglowodanów typu skrobii, kwasu
fitynowego utrudniania absorpcję z przewodu pokarmowego niektórych jonów metalicznych, pociągając za sobą
m.in. anemię i krzywicę.

Przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa, przynajmniej w potocznej świadomości (i części

działaczy  ruchów  ekologicznych,  którzy  nawołują  do  powrotu  do  wiejskiego  trybu  życia),  uważane  jest  za
decydujący krok w postępie  cywilizacyjnym. Życie  łowców-zbieraczy było nasty, brutish and short, i dopiero
rolnictwo  i  hodowla  stworzyły  szansę  na  postęp  ludzkości.  Być  może  w  sferze  kultury  to  prawda,  ale  dla
zwykłych ludzi rewolucja neolityczna  nie oznaczała zmiany na lepsze, a  wręcz przeciwnie. Warunki życia nie
poprawiły  się,  a  nawet  proces  przejścia  przyniósł  większości  ludzi  wiele  negatywnych  skutków  -  choroby
zakaźne, niedożywienie i krótsze życie, obniżenie statusu kobiet, powstanie nierówności społecznych.

Dowody

na to, że rolnictwo nie było dobrodziejstwem w stosunku do strategii łowiecko-zbierackiej są następujące

1. Bardzo wolne tempo rozprzestrzeniania rolnictwa. Gdyby rolnictwo było wspaniałym wynalazkiem,

należałoby oczekiwać, że rozprzestrzeni się szybko, kiedy tylko raz powstanie. Tymczasem do Brytanii i
Skandynawii dotarło po 4 500 latach.

2. Obserwacja współczesnych łowców-zbieraczy. Badania społeczności kilkudziesięciu istniejących jeszcze

plemion „ludzi pierwotnych” pokazują, że łowcy - zbieracze często są przykładem dobrego odżywienia
mimo ubogich terenów małym kosztem czasu i pracy. Mają dużo wolnego czasu, dużo śpią i pracują wcale
nie więcej niż ich sąsiedzi - rolnicy i są od nich zdrowsi. (vide p.1.2.)

3. Badania stanu zdrowia prehistorycznych populacji np. w oparciu o porównania chorobowych zmian kości

szkieletu i zębów populacji sprzed i po rewolucji neolitycznej. Wykazują one, że wraz z rewolucją
neolityczną pogorszył się stan zdrowia i parametry antropometryczne (np. wzrost).
Jak się uważa są trzy podstawowe przyczyny lepszego stanu zdrowia zbieraczy niż rolników:



bardziej urozmaicona dieta (więcej białka i równowaga składników pokarmowych),

K.J.Brozi, Powstanie ... op.cit., s.39.

M.Henneberg, Synekologia ... op.cit., s.403.

M.Konarzewski, Na początku był głód, PIW, Warszawa 2005, s.77-79, 99.

J.Diamond, Trzeci szympans, PIW, Warszawa 1996, s.194.

Tamże, s.253-260.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15



mniejsze ryzyko głodu,



warunki rozprzestrzeniania chorób zakaźnych; powszechne epidemie nie mogły przetrwać w małych,
rozproszonych gromadach łowców; większość chorób może przetrwać tylko na terenach gęsto
zaludnionych, w osiadłych społecznościach ludzi niedożywionych. - gruźlica, trąd i cholera pojawiły
się na powszechną skalę w okresie rozwoju rolnictwa, a ospa, dżuma i odra wraz z rozwojem miast.

4. Zróżnicowanie stanu zdrowia w różnych warstwach społeczności rolniczych. W populacjach rolniczych

rozwinął  się  kontrast  między  schorowanymi  masami  a  zdrową  elitą.  Szkielety  z  greckich  grobowców  w
Mykenach  (1500  lat  p.n.e.)  mają  wzrost  wyższy  o  5-8  cm  niż  pospólstwa,  zdrowsze  zęby  (jeden  ubytek
wobec sześciu).

5. Pogorszenie sytuacji kobiet. Wraz z nadejściem rolnictwa kobiety często stawały się zwierzętami

pociągowymi, częściej zachodziły w ciążę.

Dlaczego więc nasi przodkowie przeszli na rolnictwo? Zwolennicy optymistycznego spojrzenia na

prahistorię  uważają,  że  nasi  praprzodkowie  stali  się  rolnikami,  ponieważ  jest  to  wydajny  sposób  uzyskania
większej  ilości  pożywienia  mniejszym  nakładem  pracy.  Produktywność  hektara  pszenicy  jest  większa  niż
orzeszków,  korzonków,  bulw  na  hektarze  sawanny.

Przejście do uprawy roli było więc celową zmianą,

postępem.

W rzeczywistości pierwotni ludzie rolnictwa nie wynaleźli i nie wybrali go świadomie, jako podstawy

nowego  sposobu  życia.  Rolnictwo  wyewoluowało.  Wczesne  etapy  rozwoju  rolnictwa  nie  polegały  na
świadomym  eksperymentowaniu  w  celu  wprowadzania  i  doskonalenia  upraw  i  hodowli.  Rolnictwo  wyrosło  z
ludzkich  zachowań  i  zmian  w  roślinach  i  zwierzętach,  co  bez  żadnego  planu  prowadziło  do  udomowienia.
Ludzie  mogli  odnosić  korzyści  z  przypadkowego  „siania”  nasion,  pewne  zwierzęta  -  z  bliskości  ludzi.
Wypalanie  (np.  przy  nagonce)  mogło  sprzyjać  wzrostowi  roślin  dostarczających  żywności  oraz  stanowiących
pokarm  zwierząt  łownych.  Nieuchronnym  rezultatem  było  nieświadome  selekcjonowanie  tych  gatunków  i
osobników, które dla ludzi były najpożyteczniejsze. Jednocześnie odbywała się selekcja ludzkich zachowań, w
ostateczności prowadząca do świadomej uprawy i pielęgnacji.

Zasadniczo grupy zbieracko-łowieckie w sytuacji ograniczonej dostępności pokarmu z dzikich roślin i

zwierząt, a sprzyjających uprawie warunkach środowiska, uzupełniały swoja dietę uprawianą roślinnością. Jeśli
jednak warunki ponownie zmieniały się na niekorzyść rolnictwa ludzi powracali do zbieractwa, łowiectwa i
rybactwa. W jednym miejscu nadal panowali zbieracze - łowcy, w innym następowała szybsza lub wolniejsza
zmiana w kierunku coraz większej zależności od uprawy roli.

Należy więc traktować przejście do rolniczego trybu, jako adaptację do zaburzeń życia łowiecko-

zbierackiego. Istnieją trzy niewykluczające się hipotezy odnośnie przyczyn tych zaburzeń



zmiany klimatu, które powodowały zanik ważne gatunków stanowiących źródło pokarmu,



wzrost demograficzny poza pojemność środowiska w warunkach łowiecko-zbierackiego stylu życia,



wpływ migracji silniejszych populacji – wypchnięcie na tereny uboższe w pokarm.

Wyparcie łowiecko-zbierackiego stylu życia odbyło się zapewne w zgodzie z zasadą „silniejszy ma

zawsze rację”. Rolnictwo jest w stanie utrzymać większą liczbę ludzi niż zbieractwo i łowiectwo,  bez względu
na to czy przynosi więcej jedzenia per capita (wobec wzrostu zagęszczenia). Hektar uprawy wyżywi więcej niż
hektar  lasu  czy  sawanny.  W  miarę  jak  zagęszczenie  zbieraczy  w  wolna  rosło  pod  koniec  epoki  lodowcowej,
gromady musiały wybierać (niekoniecznie świadomie) między wykarmieniem większej liczby osób (zmieniając
styl  życia  na  rolniczy)  a  znalezieniem  sposobu  na  ograniczenie  przyrostu  populacji.  Część  gromad  wybrała
pierwsze  rozwiązanie,  nie  mogąc  przewidzieć  całego  zła  związanego  z  rolnictwem,  skuszona  przejściową
obfitością  pokarmu  -  dopóki  zwiększonej  produkcji  nie  dogonił  wzrost  demograficzny.  Gromady  takie
przewyższyły  liczebnie  a  następnie  wyparły  gromady  o  tradycyjnym  sposobie  życia.  Dziesięciu  nawet
niedożywionych i schorowanych rolników pokona jednego zdrowego łowcę.

Zmuszeni do wybierania między ograniczonym wzrostem populacji a próbą zwiększenia produkcji

żywności, wybraliśmy to drugie i skończyło się na głodowaniu, wojnach i tyranii. Przed takim samym wyborem
stoimy obecnie, z tą różnicą, że teraz przeszłość może nas czegoś nauczyć.

Tamże, s.258-60.

Tamże, s.250.

Tamże, s.252.

M.S.Common; S.Stagl, Ecological... op.cit., p.73.

J.Diamond, Trzeci ... op.cit., s.261-62.

Tamże, s.262.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

2.2.2. Skutki ekologiczne rewolucji neolitycznej

Pierwotny, odłogowy system uprawy rolnej może być nieszkodliwy, o czym świadczą niektóre jego

pozostałości, np. w centralnej Afryce i na Filipinach. Jest on jednak zgubny na stromych zboczach, na pewnych
utworach geologicznych (np. wapieniach) lub na terenach zbyt suchych oraz oczywiście w warunkach wzrostu
liczby ludności. W niesprzyjających warunkach naturalnych lub przy zbyt szybkim powrocie na odłogujące
tereny cykle substancji odżywczych nie mogą się odbudować i żyzność działki przy powrocie na nią jest niższa.
Załamanie przejawia się w trzech postaciach: niedożywieniu i emigracji ludzi oraz degradacji ekosystemu,
głównie wskutek erozji.

Te historyczne negatywne następstwa rozwoju społeczeństw rolniczych ze współczesnego punktu

widzenia jednak niczym w porównaniu z dalekosiężnymi skutkami rewolucji neolitycznej. Jej istotą jest
przejście  od  gospodarki  naturalnej,  w  ramach  której  człowiek  jedynie  przyswajał  „dary”  natury,  do
gospodarki  wymagającej  głębokiej  interwencji  w  naturalne  przebiegi  wydarzeń.  Porzucenie  łowiectwa-
zbieractwa przez człowieka prehistorycznego w celu zmuszenia ekosystemów do większej produkcji stało
się  początkiem  logicznej  drogi  do  dzisiejszej  sytuacji  ekologicznej.  Rolnictwo,  nawet  odłogowe,  oznacza
generalnie większą podaż żywności, spowodowało więc wzrost populacji. To z kolei oznacza zajmowanie coraz
to  nowych  obszarów  pod  uprawę,  a  wraz  z  postępem  technologii  uprawy  przechodzenie  do  życia  osiadłego.
Nasilały się  więc oddziaływania na środowisko związane z rolnictwem: zniekształcanie i usuwanie zbiorowisk
naturalnych  przez  wypalanie  czy  wypas,  upraszczanie  pierwotnego  składu  zbiorowisk,  erozja,
rozpowszechnianie  się  roślin  i  zespołów  synantropijnych  itp.  Jednocześnie  powstawanie  miast,
wyspecjalizowanych  zawodów,  rozwój  technologii,  handlu  spowodowały  wzrost  zapotrzebowania  na  metale  i
inne  surowce  mineralne,  co  stało  się  nowym  źródłem  degradacji,  w  tym  zanieczyszczeń,  skoncentrowanych
szczególnie w miastach.

Działalność rolnicza nie była jedyną przyczyną degradacji środowiska prowadzącą (a raczej

współprowadzącą) do upadku wielu dawnych cywilizacji i społeczności, takich Wyspa Wielkanocna,
Mezopotamia, Harrapan (dolina Indusu), Majowie, Indianie Anasazi, Angkor Wat, Wielkie Zimbabwe.

J.Diamond wymienia następujące kategorie oddziaływania dawnych społeczności na środowisko



wylesianie i niszczenie siedlisk,



problemy z glebą (erozja, zasolenie, utrata żyzności),



problemy z gospodarką wodną,



nadmierne polowania,



przełowienie,



introdukcja obcych gatunków,



wzrost populacji,



wzrost oddziaływania per capita.

Klasycznym już niemal przykładem upadku kultury z powodów ekologicznych jest Wyspa

Wielkanocna (Rapa Nui).

Ta powulkaniczna wyspa, to najbardziej samotny skrawek ziemi, oddalony o 3,7 tys. km od wybrzeży

Ameryki Południowej i 2,1 tys. od wyspy Pitcairn. Ma powierzchnię 166 km

, klimat łagodny, subtropikalny i

żyzne  gleby.  Została  zasiedlona  przez  Polinezyjczyków  najprawdopodobniej  około  900 r.  n.e.  Za  główną
przyczynę ich nieszczęść uważa się tradycję wykuwania wielkich kamiennych posągów (moai) i ich ustawiania
na kamiennych platformach (ahu). Zidentyfikowano około 300 ahu (tylko na 113 są posągi) oraz 887 wykutych
moai, z których około połowy pozostało w Rano Raraku – jedynym kamieniołomie wyspy. Najwyższy posąg ma
około 10 metrów wysokości, a najcięższy waży 87 ton (w kamieniołomie znajduje się niedokończony posąg o
wysokości  21 m  i  wadze  270  ton).  Prawdopodobnie  przedstawiały  one  przodków,  a  ich  stawianie  było
elementem  rywalizacji  miedzy  klanami  tworzącymi  społeczność  Rapa  Nui  (było  prawdopodobnie  11-12
klanów). Wykute w Rano Raraku posągi transportowano na rozsiane wzdłuż brzegów wyspy ahu z pomocą kłód
drewna  jako  rolek  (bądź  tzw.  canoe  ladders  czyli  drewnianych  szyn,  torów),  ciągnąc  je  przy  pomocy  lin  z
włókien palmowych. Zapotrzebowanie na drewno do transportu moai (oraz w innych celach) spowodowało, że
najprawdopodobniej do roku  1400-1600  zostały  wycięte  wszystkie  lasy  (największa  roślina,  która  się  ostała  to
toromiro – krzew o wysokości 2-3 metrów). Było to prawdziwe nieszczęście ponieważ drewno było niezwykle
istotne  w  prawie  każdej  sferze  funkcjonowania  społeczności  Wyspy  Wielkanocnej.  Drewniane  były  łodzie,

F.F.Darling F.F., Wpływ człowieka na biosferę, w: Biosfera i jej zasoby, PWN, Warszawa 1976, s.61-62,

I.G.Simmons, Ekologia zasobów naturalnych., PWN, Warszawa 1979, s.243.

J.Diamond, Collapse. How societes choose to fail or succeed, Penguin Books, London 2005, p.77-276.

Tamże, p.6.

Opis wg J.Diamond J., Collapse … op.cit., p.79-119.

Podstawy użytkowania i ochrony środowiska

Krótka historia użytkowania środowiska

Grzegorz Dobrzański

2013-04-15

którymi wypływano na połowy (głównie delfinów i ryb otwartego oceanu np. tuńczyków), harpuny, włókna na
tkaniny, drewno było materiałem budowlanym i opałowym. Niektóre drzewa dostarczały też owoców.

Całkowite wylesienie wyspy spowodowało przede wszystkim (oprócz oczywiście końca tradycji

stawiania moai) spadek podaży żywności. Zarówno tej pozyskiwanej z natury, jak i z rolnictwa. Zniknęły z diety
dzikie owoce, mięso ssaków morskich i tuńczyka (przybrzeżne wody wokół wyspy są dość ubogie, a większość
wybrzeża jest urwista), a także ptaków, których wyginięcie było skutkiem wylesienia, nadmiernych polowań i
drapieżnictwa przybyłych z Polinezyjczykami szczurów. Nastąpił spadek plonów z powodu nasilonej erozji
wietrznej i wodnej. Pojawił się głód, a nawet kanibalizm. Liczebność populacji spadła prawdopodobnie o około
70%. Kiedy nadchodziły zimne (10

C), wietrzne i deszczowe noce zimowe nie było się czym ogrzać.

W czasach głodu i ubóstwa wodzowie i kapłani utracili autorytet. Matatoa (wojownicy) wzniecili bunt.

Rozgorzała wojna domowa, klany walczyły między sobą, obalano moai. Społeczeństwo uległo dezintegracji.
Kiedy w poniedziałek wielkanocny 5 kwietnia 1722 holenderski podróżnik Jacob Roggeveen odkrył dla
Europejczyków wyspę, ujrzał tylko osamotnione, biedne pustkowie.

Oczywiście ekologiczne tragedie nie są przeznaczeniem wszelkich społeczeństw. Historia daje też

liczne przykłady, jak ludzie potrafili ułożyć poprawnie swoje stosunki z przyrodą, jak np. Inkowie czy
mieszkańcy wyspy Tikopia

2.3. REWOLUCJA PRZEMYS

ŁOWA

Rewolucja przemysłowa, rozpoczęta w Anglii w drugiej połowie XVIII w., to całokształt zmian

technicznych, ekonomicznych i społecznych związanych z powstawaniem przemysłu fabrycznego i nowoczesnej
cywilizacji przemysłowej. Główną przyczyną zmian był rozwój nauki i techniki. Technika była odpowiedzią na
wyzwanie wobec rosnących potrzeb ludzkich i problemów związanych z przeludnieniem i biedą, zwłaszcza na
wsi. Duży wpływ na zachodzące przemiany miał również rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, jako
konsekwencji rozdzielenia procesu produkcji i konsumpcji oraz ekspansja kolonialna.

Węgiel używano w Anglii do ogrzewania już od XIII w., choć dominowało drewno. W XVIII w. wraz

ze  wzrostem  populacji  nasiliły  się  niedostatki  drewna,  wzrosło  więc  zapotrzebowanie  na  węgiel.  Jego
pozyskanie  wymagało  coraz  głębszych  kopalni,  w  których  pojawiła  się  konieczność  usuwania  dużych  ilości
wody.  Niezbędne  były  nowe  sposoby  jej  wypompowywania,  co  stało  się  główną  przyczyną  rozwoju  maszyn
parowych.  Dodatkowy  impuls  rozwojowy  dało  wykorzystanie  węgla  do  produkcji  żelaza  (wcześniej  używano
drzewnego) na początku XIX w. Jego zużycie zaczęło szybko rosnąć. W Wielkiej Brytanii zużyto go 10 mln ton
w  1800 r.,  a  sto  lat  później  200  mln  ton.  (na  całym  świecie  odpowiednio  15  i  700  mln).  Dzisiaj  konsumpcja
energii odpowiada ekwiwalentowi 10 mld ton węgla.

Rewolucja przemysłowa reprezentuje więc w swej istocie przejście z zależności od energii drewna i

wód  płynących  do  energii  z  paliw  kopalnych.  Spowodowała  zwielokrotnienie  zużycia  energii  per  capita,
przyspieszenie  wzrostu  gospodarczego  (w  czym  główny  udział  miał  przemysł,  który  stał  się  najszybciej
rozwijającym  się  działem  gospodarki  -  industrializacji),  przyspieszenie  wzrostu  demograficznego  (dzięki
rozwojowi medycyny), i urbanizacji.

Skutkiem jest nasilanie eksploatacji środowiska, pojawianie się zupełnie nowych zagrożeń środowiska

(antropogeniczna zmiana klimatu, wprowadzanie toksycznych chemikaliów do środowiska, pełne wykorzystanie
zdolności asymilacyjnych Ziemi

), izolacja ludzi od przyrody, ugruntowanie przekonania, że człowiek powinien

i potrafi panować nad Ziemią i jej zasobami, a ostatecznie cały kompleks niekorzystnych zjawisk zwany
globalnym kryzysem ekologicznym.

***

Nauki z historii ludzkich relacji ze środowiskiem mają charakter generalny, nie dostarczają

specyficznych  wskazówek  na  teraz  i  przyszłość.  Zawierają  się  one  przede  wszystkim  w  następujących
stwierdzeniach:
1.  Gatunek ludzki jest „synonimem” zmian środowiska.
2.  Postęp technologiczny potrafi rozwiązać problemy ekologiczne, ale jednocześnie rodzi nowe.

Tamże, s.277-308.

E.Polak, Przemiany cywilizacji współczesnej w sferze kultury materialnej, WUG, Gdańsk 1996, s.14.

Common M.S.; S.Stagl, Ecological... op.cit., s.74.

Diamond J., Collapse … op.cit., p.7.