P

YTANIA MAGISTERSKIE 

–

 OPRACOWANIE WŁASNE

 

1.  Jakie jest znaczenie genetyki behawioralnej w bad. psychologicznych? ........................................................... 2 
2. Wyjaśnij pojęcie funkcjonalnej asymetrii mózgu i omów jak zmieniały się poglądy na ten temat. .................... 3 
3. Przedstaw neurobiologiczne podłoże jednego z następujących procesów psychicznych: pamięci, emocji lub 

uwagi. ................................................................................................................................................................. 4 

4. Omów współczesne metody badania umysł-mózg i wskaż ich rolę w rozwoju wiedzy psychologicznej. ........... 5 
5. Omów zagadnienie starzenia się w kontekście mechanizmów plastyczności mózgu. ........................................ 5 
6. Wymień i opisz trzy najważniejsze prawidłowości dotyczące spostrzegania innych ludzi. ................................. 7 
7. Teorie atrybucji i procesy atrybucyjne: czego dotyczą, czym się różnią, jakie podstawowe twierdzenia 

zawierają? ........................................................................................................................................................... 8 

8. Omów sprawczość i wspólnotowość w percepcji społecznej. Podaj przykłady badań. .................................... 12 
9. Zjawisko zagrożenia stereotypem: na czym polega, jakie są jego mechanizmy. .............................................. 14 
10. Przedstaw klasyczne i nowe koncepcje autorytaryzmu. ................................................................................. 15 
11. Jak można zmieniać postawy? ........................................................................................................................ 17 
12.Piętno w relacjach społecznych – skąd się bierze, jakie ma funkcje, jakie procesy uczestniczą w piętnowaniu 

ludzi? ................................................................................................................................................................. 19 

13. Wyjaśnij mechanizmy wpywu społecznego. ................................................................................................... 20 
14.  Kierowanie wrażeniem: co to takiego, na czym polega, jakie daje efekty? ................................................... 22 
15. Wymień i omów sposoby rozwiązywania konfliktów międzygrupowych ....................................................... 23 
16.  Rola procesów poznawczych we wzbudzaniu emocji. Podaj przykład badań. ............................................... 24 
17. Rola emocji pozytywnych w radzeniu sobie z wyzwaniami życiowymi. Przedstaw przykłady badań ............. 26 
18. Jaki jest związek emocji z pamięcią? Przedstaw przykłady badań. ................................................................. 27 
19. Jakie funkcje pełnią emocje? - Omów na przykładzie wybranych emocji podstawowych oraz 

samoświadomościowych. ................................................................................................................................. 28 

20. Samoregulacja zachowania – omów na podstawie wybranych teorii motywacji. .......................................... 30 
21. Sytuacyjna i czasowa spójność zachowań człowieka – omów na podstawie wybranych teorii osobowości .. 31 
22. Świadome i nieświadome źródła motywacji – omów na podstawie wybranych teorii osobowości. .............. 32 
23. Jaka jest rola procesów poznawczych w osobowości? Omów na podstawie wybranych teorii osobowości.  32 
24. Porównaj koncepcje ja w co najmniej dwóch teoriach osobowości. .............................................................. 34 
25. Porównaj co najmniej dwie koncepcje potrzeb ludzkich, występujące w różnych teoriach osobowości. ...... 35 
26. Wkład czynnika genetycznego i środowiska do różnic indywidualnych w zachowaniu człowieka. Omów 

główne metody badań i ich założenia. .............................................................................................................. 36 

27. Czym jest iloraz inteligencji? Omów jego zalety i ograniczenia. ..................................................................... 38 
28. Wyjaśnij pojęcie inteligencji emocjonalnej. Czy wyodrębnienie inteligencji emocjonalnej ma sens? Podaj 

argumenty za i przeciw. .................................................................................................................................... 41 

29. Omów wpływ temperamentu na funkcjonowanie człowieka w sytuacjach trudnych. ................................... 43 
30. Wymiary osobowości/temperamentu. Wielka trójka  czy wielka piątka? Wskaż podobieństwa i różnice 

pomiędzy trójczynnikową i pięcioczynnikową teorią osobowości/temperamentu. ........................................ 44 

31. Poziom inteligencji a szanse życiowe. Podaj przykłady badań. ....................................................................... 45 
32. Scharakteryzuj dwie wybrane koncepcje pamięci długotrwałej. .................................................................... 45 
33. Jakie są rodzaje inteligencji i czym się od siebie różnią? ................................................................................. 47 
34. Omów rozwój poznawczy człowieka według wybranej koncepcji. ................................................................. 47 
35. Wymień i scharakteryzuj dwie wybrane funkcje uwagi. ................................................................................. 49 
36. Wyjaśnij pojęcie istotności statystycznej. Co to znaczy, że zależność jest statystycznie istotna? Na 

przykładzie testu t-Studenta wskaż od czego zależy czy wynik będzie statystycznie istotny. .......................... 49 

37. Wyjaśnij różnicę między badaniami eksperymentalnymi i nieeksperymentalnymi. ....................................... 50 
38. Wyjaśnij pojęcie interakcji statystycznej. Zaprezentuj przykład rzeczywistego lub hipotetycznego badania, w 

którym wystąpił efekt interakcji, a nie wystąpił żaden z efektów głównych. ................................................... 51 

39. Omów różnice między testami i kwestionariuszami jako narzędziami do diagnozy cech psychologicznych. . 51 
40.  Jakie problemy wiążą się z diagnozą osobowości za pomocą kwestionariuszy?............................................ 51 
41. Jakie parametry ilościowe powinien uwzględniać we wnioskowaniu diagnostycznym psycholog praktyk? .. 52 
42.  Omów typy zaburzeń nastroju i ich terapię. .................................................................................................. 53 
43. Omów zakłócenia procesów poznawczych w przebiegu wybranych zaburzeń psychicznych. ........................ 55 

44. Omów zjawiska tworzące tzw. dynamikę małej grupy i ich funkcję w grupowych formach pomocy 

psychologicznej. ................................................................................................................................................ 56 

45. Omów podstawowe aspekty empatycznego rozumienia i komunikowania się oraz ich znaczenie dla efektów 

pomocy psychologicznej. .................................................................................................................................. 57 

46. Na czym polega istota zmian rozwojowych na przykładach dwóch obszarów (np. rozwój społeczny, rozwój 

fizyczny, rozwój osobowości, rozwój poznawczy, rozwój moralny)? ............................................................... 58 

47. Teorie rozwoju Eriksona i Piageta. Dokonaj analizy porównawczej................................................................ 60 
48 . Strategie prowadzenia badań nad rozwojem. Przedstaw ich istotę, zalety i ograniczenia. ........................... 63 
49. Omów podstawowe uwarunkowania i fazy rozwoju prenatalnego. ............................................................... 65 
50. Uzasadnij uniwersalność rozwoju moralnego w ujęciu Kohlberga. ................................................................ 66 

1.  Jakie jest znaczenie genetyki behawioralnej w bad. psychologicznych?

 

genetyka behawioralna to dyscyplina naukowa (gałąź genetyki) zajmująca się badaniem 
przyczyn zmienności populacji i ustaleniem w jakim stopniu czynniki genetyczne i 
środowiskowe wpływają na różnice indywidualne w danej populacji. 
 
Genetyka behawioralna = genetyka zachowania = genetyka ILOŚCIOWA, ponieważ szacuje 
udział czynnikow genetycznych i środowiskowych w zmienność obserowalnych charakterytyk 
jednostek (tzn. ich fenotypow) za pomocą METOD STATYSTYCZNYCH 
 
Obecnie uważa się, że geny i środowisko działają zarówno wspólnie jak i rozłącznie. 
 
Tradycje badawcze genetyki behawioralnej sięgają 2poł. XIXwieku. 
PREKURSORZY: DARWIN ("korzenie") i GALTON (badał dziedziczenie geniuszu > 
zdeterminowanie genetyczne) 
ISTOTNA ROLA: MENDEL - ojciec teoret. podstaw współczesnej genetyki (!!!) - autor 
hipotez dot. mechanizmow dziedziczenia 
 
2 GŁÓWNE ZAŁOŻENIA W BADANIACH: 
1) jednostki w populacji różnią się między sobą zaróno z przyczyn genetycznych, jak i 
środowiskowych 
2) RI są uwarunkowane działaniem wielu genów, niekiedy różnie umiejscowionych w 
chromosomach 
 
Tradycyjne metody badań: 
1) Badania bliźniąt MZ (monozygotycznych) i DZ (dyzygotycznych) 
2) Studia rodzinne (czyli badania rodzin biologicznych i adopcyjnych) 
 
Nowoczena metoda badań - Analiza statystyczna: 
METODA DOPASOWANIA MODELI (model – fitting) – polega na ustaleniu wskaźnika 
odziedziczalności, czyli oszacowaniu wielkości udziału czynnikow genetycznych w zmienności 
badanego zachowania. Oraz na ile czynniki genetyczne i środowiskowe tłumaczą największą 
część zmienności badanego zachowania. 
Wyniki badań przeprowadzonych tą metodą, bazujące na Wielkiej Trojce Eysencka, wskazują 
na dużą odziedziczalność cech ekstrawersji i neurotyczności. 
  
ZNACZENIE GENETYKI BEHAWIORALNEJ: 

> zwrócenie uwagi na fakt wpływu czynników genetycznych i środowiskowych oraz interakcji 
tych czynnikow 
> lokalizacja wadliwych genow; istotne z punktu widzenia psychopatologii 
> pozwala ustalić predykcję dziedziczenia choroby i podjęcia w związku z tym działań 
prewencyjnych; co jest bardzo ważne przy udzielaniu pomocy psychiatrycznej) 

2. Wyjaśnij pojęcie funkcjonalnej asymetrii mózgu i omów jak zmieniały się poglądy na ten 
temat.  

Źródło  opracowania:  rozdział

 

19:  Grabowska  Anna,  „Lateralizacja  funkcji  psychicznych  w 

mózgu człowieka”

 

(Mózg a zachowanie, 2005) 

  

Funkcjonalna  asymetria  mózgu,  inaczej  lateralizacja.  Ogólny  podział

 

obejmuje 

specjalizację

 

lewej  półkuli  w  mowie,  prawej  zaś

 

w  emocjach  i  zadaniach  wzrokowo-

przestrzennych, ale dotychczasowe obserwacje wskazują

 

na istnienie dużo większych różnic. 

Obie  półkule  ze  sobą

 

współpracują,  a  każda  z  nich  ma  specyficzne  modalności.  Np.  zabieg 

komisurotomii (przecięcie spoideł) nie pogarsza wyników w testach danego pacjenta, jednak 
sprawia,  że  ogólnie  funkcjonuje  on  jakby  miał

 

„dwa  mózgi”.  To  dowodzi  stałej  współpracy 

między półkulami. 

Poglądy: 
Badania  dowodzą,  że  istnieją

 

duże  różnice  na  poziomie  biologicznym  w 

funkcjonowaniu obu półkul. W XIX wieku Paul Broca oraz Karl Wernicke zaobserwowali, że 
pacjenci  z  uszkodzeniami  lewej  półkuli  cierpią

 

na  poważne  zaburzenia  językowe,  określane 

dziś

 

afazją.  To  zdarzenie  rozpoczęło  rozważania  na  temat  asymetrii  półkulowej.  Wtedy 

skupiano się

 

głównie na zaburzeniach językowych i z tego powodu uznano, że lewa półkula 

jest  dominująca  dla  funkcjonowania  psychicznego,  a  prawa  jest  jej  podporządkowana. 
Ponieważ

 

mowa jest specyficzna dla ludzi, nie badano zwierząt. 

Dopiero  w  latach  60.  XX  wieku,  gdy  Robert  Sperry  opubikował

 

wyniki  badań

 

nad 

pacjentem, u którego przecięto spoidło wielkie, zmieniono poglądy na asymetrię

 

półkulową. 

Nadal  wskazywano  na  dominację

 

językową

 

lewej  półkuli,  jednak  dowiedziono,  że  prawa 

półkula jest w stanie konstruować

 

niewerbalne myśli, zapamiętywać

 

różne informacje mimo, 

że nie tworzy werbalnych wypowiedzi. Ponadto wprowadzono pogląd, według którego lewa 
półkula nie kontroluje wszystkich funkcji poznawczych, ale obie półkule mogą

 

funkcjonować

 

niezależnie od siebie. Stanowią

 

one samodzielne systemy, o określonych specjalizacjach. To 

wydarzenie  zwróciło  uwagę

 

na  istnienie  procesów  poznawczych  wspólnych  dla  ludzi  i 

zwierząt. 

W  latach  70.  i  80.  nastąpił

 

rozwój  tej  dziedziny  psychologii.  Większość

 

prac 

dowodziła  podziału,  według  którego  prawa  półkula  jest  dominująca  dla  funkcji  wzrokowo-
przestrzennych  oraz  emocji  (bodźców  niewerbalnych),  a  lewa  specjalizuje  się

 

w  mowie 

(bodźce  werbalne).  Inną

 

popularną,  lecz  mocno krytykowaną

 

teorią

 

był

 

pogląd mówiący, że 

lewa  półkula  przetwarza  bodźce  w  sposób  analityczny,  a  prawa  holistyczny.  Trudności  z 
definicją

 

pojęć

 

„analityczny”

 

oraz  „holistyczny”,  a  co  za  tym  idzie  trudność

 

w  prowadzeniu 

badań

 

i weryfikacji wyników, wyparły tę

 

teorię. 

Obecnie uważa się, że każda z półkul posiada bardzo wiele „modułów”, w których 

jest wyspecjalizowana i te moduły aktywują

 

się

 

w zależności od rodzaju bodźca czy zadania, 

a  wraz  z  nimi  zmienia  się

 

aktywność

 

półkul.  Uważa  się,  że  „asymetria  mózgowa  jest  raczej 

dynamiczna  niż

 

statyczna  oraz  zorientowana  bardziej  na  procesy  niż

 

stałe  reprezentacje  w 

mózgu”.  To  podejście  zakłada  stałą

 

współpracę

 

półkul.  Obecnie  poszukuje  się

 

nie  tyle 

nowych  zlateralizowanych  funkcji,  co  raczej  bada  się

 

jak  funkcjonują

 

położone 

przecwistronnie specjalistyczne systemy. 

Dziś

 

wskazuje  się

 

również

 

na  anatomiczną

 

asymetrię

 

półkul  (np.:  część

 

czołowa 

prawa  bardziej  wysunięta  do  przodu  niż

 

lewa;  lewa  Bruzda  Sywiliusza  jest  dłuższa  i  prosta, 

prawa  krótka  i  bardziej  zakręcona;  planum  temporale  większe  w  lewej  półkuli)  oraz  na 
występowanie  różnic  międzypłciowych  zarówno  w  budowie  mózgu  jak  i  modalnościach 
funkcjonalnych.  Również

 

osoby  praworęczne  różnią

 

się

 

od  leworęcznych.  Te  liczne 

zróżnicowania nie doprowadziły do stworzenia jednej teorii, która wyjaśniałaby funkcjonalną

 

asymetrię

 

mózgu. Ten temat wymaga dalszych badań. 

 

3. Przedstaw neurobiologiczne podłoże jednego z następujących procesów psychicznych: 
pamięci, emocji lub uwagi. 

Emocje obejmują pobudzenie fizjologiczne, zachowania ekspresyjne, oraz świadome 
doznanie. Pobudzenie kontrolowane jest przez układ współczulny, będący częścią 
autonomicznego układu nerwowego. Jego pobudzenie powoduje, że z nadnerczy wydzielane 
są hormony stresowe, epinefryna (adrenalina) i noradrenalina. Przyśpieszają one pracę 
serca, parowanie skóry, czy oddychanie, a hamują wydzielanie śliny i trawienie. Układ 
przywspółczulny jest układem, który uspokaja organizm po doznaniu emocji. Emocje są 
kontrolowane przez układ limbiczny, którego centralnym ośrodkiem jest ciało migdałowate. 
Pełni on kluczową rolę w tworzeniu się i odczuwaniu przez człowieka emocji, szczególnie 
lęku. Badania wskazują na fakt, że doświadczenie wyprzedza poznanie – istnieją szlaki 
nerwowe, które biegną skróconą drogą od narządu zmysłów do jądra migdałowatego, które 
zawiaduje emocjami. Dlatego czasami reakcja emocjonalna jest szybsza niż świadoma. 
 
EMOCJE = subiektywnie odczuwane stany psychiczne, pozytywne lub negatywne wywołane 
określoną sytuacją. Charakteryzują się określonym wzorcem reakcji fizjologicznych (tj. tętno, 
ciśnienie krwi, czy ukrwienie niektórych częsci ciała) i zachowań. 
 
Obecnie dominuje pogląd, że kluczową rolę w wyzwalaniu i regulacji zachowań 
emocjonalnych spełnia układ limbiczny. Jest on ronież odpowiedzialny za procesy 
motywacyjne i pamięciowe. 
 
Do układu limbicznego zalicza się: 
– wzgórze (rozdziela ogolne cechy bodźca, przyspieszając reakcję) 
– podwzgórze (przyjemność) 
– korę zakrętu obręczy (przednia część: smutek) 
– hipokamp (pozwala zapamiętać epizod, w tym kontekst reakcji emocjonalnych) 
– ciało migdałowate (strach, gniew) 
– zwoje podstawy (wstręt) 
 
Zasadniczą funkcję w tym systemie pełni CIAŁO MIGDAŁOWATE: 
> ośrodki negatywnych emocji strachu i gniewu 
> rozpoznawaniu ich ekspresji (nawet tych, ktorych nie jesteśmy w stanie dostrzec na 
poziomie świadomym) 
> regulacja zachowań seksualnych, pokarmowych i wegetatywnych (walcz lub uciekaj) 
> odpowiada za zapamiętywanie emocjonalne 

> dzięki niemu uczymy się reakcji warunkowych, tworząc pamięć emocjonalną 
 
Uszkodzenia CM: 
:( zmniejszenie się reaktywności emocjonalnej, bądź duże wahania nastroju 
:( zaburzenia rozumienia znaczenia bodźcow emocjonalnych (w tym sygnalizowanych przez 
mimikę i głos) 
 
Powstawanie emocji zachodzi w pętli zwanej KRĘGIEM PAPEZA: 
Wzgórze>kora  czuciowa  i  podwzgórze>zakret  obręczy>hipokamp>jądro  przegrody  i  ciała 
suteczkowate>wzgórze 

4. Omów współczesne metody badania umysł-mózg i wskaż ich rolę w rozwoju wiedzy 
psychologicznej. 

Metody badania relacji umysł – mozg określają zdość dużą precyzją jakie struktury mózgu są 
zaangażowane w wykonywanie danego zadania mentalnego. Pozwala to na wnioskowanie 
np. o wspólnych źródłach lub zależności niektórych procesów (jak pamięć i emocje). 
 
Można wyrożnić 2 metody: 
PET = pozytonowa tomografia emisyjna 
fMRI = funkcjonalny tomografia rezonansowa 
Obydwie metody stanowią krok milowy w obrazowaniu aktywności mozgu żywej osoby, gdyż 
obraz ten ma postać trojwymiarową. Zostało to uhonorowane Nagrodami Nobla: 
1979 – PET 
2003 – fMRI 
 
PET: 
– wady w stosunku do fMRI: wysokie koszty + inwazyjność metody 
– inwazyjność = konieczność wprowadzenia do krwi radioaktywnego znacznika (substancji 
zawierającej 
pierwiastek promieniotworczy) 
– wraz z krwią znacznik płynie do mozgu i dostarcza informacji nt. aktywności danego 
obszaru mozgu 
– PET obrazuje aktywność mozgu w sposob statyczny > bardziej w postaci slajdow niż filmu 
 
fMRI: 
– to szczegolna postać rezonansu magnetycznego i podobnie jak PET pozwala na znalezienie 
obszarow mózgu zaangazowanych w wykonywanie konkretnego zadania umysłowego 
– niezbędne jest umieszczenie osoby badanej w bardzo silnym polu magnetycznym 
– olbrzymia zaleta w stosunku do PET: przy zastosowaniu odpowiednich technik 
komputerowych możliwa jest większa rozdzielczość czasowa (możliwe jest oddzielenie 
sygnałow fMRI pochodzących z kolejnych prob, nawet jeśłi odstęp między nimi jest niewielki) 

5. Omów zagadnienie starzenia się w kontekście mechanizmów plastyczności mózgu. 

Plastyczność: 
> jedna z najważniejszych właściwości układu nerwowego 

> zdolność ukł nerwowego do ulegania trwałym zmianom w procesie rozwoju, kompensacji 
oraz uczenia się 
> odbywa się to poprzez reorganizację (tworzenie i obumieranie) połączeń synaptycznych 
między neuronami 
> zapewnia zdolność ukł nerwowaego do adaptacji, zmienności, samonaprawy, a także 
uczenia się i pamięci. 
 
Prawidłowe starzenie się układu nerwowego następuje przez spowolnienie i pogorszenie 
jakości funkcji. Starzenie się nie powoduje masywnego spadku liczby neuronow. 
Neurodegeneracja ma miejsce tylko w przypadku zmian chorobowych, jak Alzheimer czy 
Parkinson, ktore prowadzą do nieodwracalnych zniszczeń w mózgu. 
 
Starzenie się mózgu: 
- zmniejszanie się masy i objętości mozgu o ok 10% pod wpływem ubytku wody w 
komorkach nerwowych mózgu 
- kurczą się zwłaszcza duże neurony 
- wzrasta ilość białka w komorkach, co powoduje zaburzenia ich funkcji 
- poszerzają się odstępy (bruzdy) pomiędzy zwojami mozgu oraz komory mózgowe 
- proces jest zindywidualizowany, dodatkowo występują rożnice płciowe (u mężczyzn 
wcześniej) 
- strukturą podatną na obumieranie neuronow jest możdżek, co przejawia się w osłabieniu 
zdolności motorycznych u osób starszych 
- zmniejsza się liczba połączeń nerwowych (synaps i kolcow dendrytycznych). Proces ten jest 
zależny od środowiska – ubogie powoduje większy ubytek połączeń, środowisko bogate 
minimalizuje ten proces (badania na szczurach) 
- w starzejących się komorkach mozgu, zwłaszcza w dużych piramidowych neuronach, 
gromadzą się nierozpuszczalne związki, neuromelanina (pochodna dopaminy, nie wykazano 
istotnego wpływu na funkcje neuronow) oraz lipofuscyna (brązowy barwnik, nie 
udowodniono toksyczności). 
- płytki starcze i sploty włokienek nerwowych pojawiają się masowo w przypadku chorob 
neurodegeneracyjnych, jednak występują też u zdrowych osob – są zaprogramowanym 
procesem neurodegeneracyjnym, pojawiającym się po 50 r.ż. 
- drzewka dendrytyczne neuronow korowych są bardziej rozgałęzione i większe niż u osob 
młodych (przypuszcza się, że jest to zmiana kompensacyjna dla ubytku neuronow). Po 80 r.ż. 
pojawiają się zmiany świadczące o procesach degeneracyjnych (zmiany w kolcach i 
drzewkach dendrytycznych, prowadzące do ich zanikania oraz pęcznienia, potem atrofii 
neuronu) 
- następuje demielinizacja włokien (≠ mielinizacja; otoczka mielinowa zwiększa sprawność 
energetyczną neuronu i przyśpiesza przekazywanie impulsow. W efekcie myślimy szybciej i 
sprawniej. Otoczki te tworzone są na aksonach, ktore często przenoszą impulsy, czyli 
jesteśmy lepsi w tym, w co się angażujemy) 
- w zdrowym mozgu nieznacznie spada poziom syntezy dopaminy (nawet o 90% w przypadku 
Parkinsona) 
- z wiekiem zmniejsza się wykorzystanie glukozy i tlenu przez mozg, a także przepływ krwi. 
Zmniejsza się prędkość rozprzestrzeniania się potencjałow czynnościowych ( = 

przejściowych 

zmian potencjału błonowego komorki, zw z

 

przekazywaniem informacji

) 

- pogarsza się rownież funkcjonowanie zmysłow: 

Wzrok – słabsze rozpoznawanie kolorow, widzenie głębi, adaptacja do ciemności. 
Słuch – niższa czułość na bodźce o wysokiej częstotliwości. 
Pogorszone rozumienie mowy. Słabsze rożnicowanie bodźcow. 
- Uwaga: czułość uwagi względnie bez zmian, słabsza selektywność i podzielność. 
- Pamięć: pogarsza się krotkotrwała a nie długotrwała. Słabsza epizodyczna, semantyczna 
bez zmian. Lepsza pamięć prospektywna. 
- Uczenie się i zapamiętywanie znacznie pogarsza się dopiero w poźnym wieku. 

 

6. Wymień i opisz trzy najważniejsze prawidłowości dotyczące spostrzegania innych ludzi.  

Spostrzeganie ludzi jest jednym najważniejszych zagadnień psychologii społecznej. Głównym 
źrodłem informacji na temat innego człowieka jest jego zachowanie (celowe – do jakich 
celow zmierza; ekspresyjne – jakich doświadcza stanow emocjonalnych). 
 
1. Potoczne interpretacje przyczyn zachowania innych osob probują opisać teorie atrybucji. 
Tworcą tej teorii jest HEIDER. Określał on człowieka jako "psychologa naiwnego", ktory na 
swoj sposob probuje wyjaśniać przyczyny zachowań innych (rownież i swoje). Uważał, że 
zachowanie jest łączna konsekwencją sił tkwiących w otoczeniu (czynniki zewn) i w jednostce 
(czynniki wewn). Siły te działają addytywnie, co ozn., że dodają się do siebie i im większa ich 
siła, tym większe prawdpodobieństwo pojawienia się jakiegoś zachowania. Nawet jeżeli siły 
osobiste jednostki dotyczące jakiegoś zachowania są zerowe, bądź ujemne (dziecko nie chce 
podejść do matury) to do wykonania tego czynu mogą ją zmusić siły zewnętrzne (rodzic 
przekupuje dziecko nowym autem sportowym za zdanie matury). I na odwrot – jeśli siły 
zewnętrzne są zerowe (brak pracy po studiach muzycznych), to do wykonania czynu mogą 
zmotywować jednostkę dodatnie siły osobiste (talent muzyczna i pasja). 
PODSTAWOWY BŁĄD ATRYBUCJI: skłonność do przypisywania cudzych zachowań 
czynnikom wewnętrznym, przy jednoczesnym niedocenianiu roli sytuacyjnch 
wyznaczników tych zachowań 
np. Jeżeli widzimy osobę nieprzyjemnie zwracającą się do sprzedawczyni w sklepie, możemy 
pochopnie wyciągnąc wniosek, że jest ona arogancka i nie przejawia kultury osobistej. Nie 
docenimy faktu, że osoba ta mogła zostać sprowokowana poprzez probę oszustwa w postaci 
wydania znacznie za małej reszty z premedytacją. 
 
2. STEREOTYPY: nadmierne uogólnienie, czyli przypisanie określonych identycznych cech 
wszystkim osobom należącym do danej grupy, bez uwzględnienia istniejących różnic 
między nimi. 
Powstawaniu stereotypow mogą sprzyjać przykładowe 2 zjawiska o charakterze 
poznawczym: 
EFEKT HOMOGENICZNOŚCI GR OBCEJ = „oni wszyscy są tacy sami“, jednocześnie 
przeświadczenie, że osoby należące do ich własnej grupy znacznie się od siebie rożnią. 
ILUZORYCZNA KORELACJA = rzadkie zdarzenia są wyraziste poznawczo, zwracamy na nie 
uwagę i łatwiej zapamiętujemy, bądz przeceniamy siłę faktycznie występującego związku 
(typowy przykład czarnoskorzy przestępcy w USA) 
EFEKT PRZERWY W NAPŁYWAJĄCYCH INFORMACJACH = kiedy dowaidujemy się czegoś o 
grupie obcej i nie jesteśmy w stanie zweryfikować tej informacji z rzeczywistością – 
kierujemy się po jakimś czasie potrzebą domknięcia i uznajemy podaną informację za 

prawdziwą i poznawczo zamykamy się na nowe informacje, ktore były by niezgodne z 
pierwotną, ktora domknęliśmy 
 
3. UKRYTE TEORIE OSOBOWOŚCI: nasze indywidualne przekonanie o wspołwystępowaniu 
pewnych cech, np. określonych cech fiz. i psych. bądź psych. między sobą. Określenie, że są 
to cechy ukryte oznacza, że przekonania te nie są uświadamiane przez jednostkę. W ukrytych 
teoriach osobowości podobnie jak w stereotypach myślimy na skroty, nie staramy się poznać 
bliżej danej osoby, ale na podstawie pojedynczych, dostrzeżonych właściwości sami 
generujemy dalsze cechy, ktore dana osoba rzekomo posiada. Dzięki ukrytym teoriom 
osobowości szybko osiągamy przekonanie, że znamy drugą osobę i możemy przewidywać jej 
zachowanie. To pozwala nam planować własne zachowanie wobec nowo poznanych ludzi i 
mieć nadzieję na ich skuteczność. 
 

7. Teorie atrybucji i procesy atrybucyjne: czego dotyczą, czym się różnią, jakie podstawowe 
twierdzenia zawierają? 

  
Teorie atrybucji dotyczą

 

analizy wyjaśnień

 

przyczynowych zdarzenia, zachowania. Atrybucje 

to  spostrzegane  przyczyny,  wyjaśnianie  przyczynowe,  odpowiedź

 

na  pytanie  „dlaczego.  To 

teorie  koncentrujące  się

 

na  spostrzeganych  przyczynach  danego  zachowania,  bez  wnikania 

(lub  wnikają

 

tylko  pośrednio)  w  rzeczywiste  przyczyny.  Jak  człowiek  wyjaśnia  zachowania 

własne,  innych  osób  i  jak  tłumaczy  konsekwencje  tych  zachowań.  Koncentruje  się

 

na 

zjawiskach życia codziennego, tj. obejmuje codzienne zwyczaje, zdarzenia. 

Teorie  atrybucji  należą

 

do  podejść

 

poznawczych  w  psychologii,  które  są

 

oparte  na 

podstawowym  założeniu,  iż

 

sytuacje  lub  bodźce  (S)  nie  wywołują

 

bezpośrednio  reakcji  (R), 

takich  jak  zachowania  i  emocje,  lecz  między  bodźcami  i  reakcjami  pośredniczą

 

procesy 

poznawcze. 

W  teoriach  atrybucji  bada  się,  w  jaki  sposób  jednostki  wybierają,  przetwarzają, 

przechowują, przypominają

 

sobie i oceniają

 

informacje, oraz w jaki sposób informacje te są

 

następnie wykorzystywane do wyciągania wniosków co do przyczyn. 

Badania  atrybucyjne  zajmują

 

się

 

wpływem  procesów  poznawczych  na  późniejsze 

zachowanie i reakcje emocjonalne badanych osób. 

  

Teorie  atrybucji  zakładają,  że  człowiek  „naiwny  naukowiec”,  chcąc  zrozumieć

 

przyczyny 

zjawisk,  będzie  formułował

 

hipotezy  o  przyczynach  zdarzeń,  wyprowadzał

 

z  tych  hipotez 

przewidywania,  wykorzystywał

 

swoje  obserwacje  do  ich  sprawdzania.  Gdy  natknie  się

 

na 

informacje  sprzeczne  z  hipotezami,  skoryguje  swoje  błędne  założenia.  Koncepcja 
racjonalistyczna –

 

ludzie to istoty racjonalne, dążące do zrozumienia siebie i środowiska. 

Dokonywanie  atrybucji  jest  użyteczne  (funkcjonalne)  –

 

pozwala  kontrolować

 

zachowania, zdarzenia, daje wrażenie porządku i możliwość

 

przewidywania przyszłości. Jeśli 

np.  sukces  spowodowany  jest  stałą

 

przyczyną

 

(zdolnościami),  daje  to  podstawy  do 

przewidywania,  że  może  się

 

on  powtórzyć

 

w  przyszłości.  Jeśli  za  zdarzenie  była 

odpowiedzialna  zmienna  przyczyna  (szczęście),  prawdopodobieństwo  spada.  Poznanie 
przyczyny  zjawiska  pozwala  je  kontrolować,  np.  pusty  bak  uniemożliwiający  podróż

 

w 

przeszłości sprawi, że człowiek zadba o jego napełnienie, by uniknąć

 

dawnych konsekwencji. 

Ludzie  nie  zajmują

 

się

 

przez  cały  czas  poszukiwaniem  przyczyn,  zawsze  jednak 

dysponują

 

zbiorami  przekonań,  schematów,  teorii  przyczynowych,  które  określają

 

sposób 

powiązania różnych przyczyn i skutków, np. wiadomo, dlaczego kierowcy korzystają

 

ze stacji 

benzynowych. Dopóki obserwacje są

 

zgodne z tymi schematami, nie trzeba szukać

 

przyczyn, 

są

 

one  znane.  Jeśli  pojawia  się

 

zdarzenie  nieoczekiwane,  niezgodne  z  dostępnymi 

założeniami, jednostka zaczyna korygować

 

dotychczasowe założenia, szukając informacji, lub 

zupełnie je zmienia. 

  

Teorie atrybucji 
Dotyczą

 

warunków  poprzedzających,  które  prowadzą

 

do różnych  wyjaśnień

 

przyczynowych. 

Np. pytanie, w jakich okolicznościach jednostka wyjaśnia niepowodzenie brakiem zdolności, 
a w jakich przypisuje porażkę

 

trudności zadania. W jaki sposób warunki bodźcowe wpływają

 

na  myślenie  przyczynowe.  Badają

 

wyznaczniki,  takie  jak  informacje,  przekonania  i 

motywacje, prowadzące do atrybucji. Jak ludzie dociekają

 

przyczyn zdarzeń? 

  
Początek  teorii  atrybucji  to  prace  Fritza  Heidera  (1958).  Heider  dowodził,  że  ludzie 
nieustannie  dokonują

 

analiz  przyczynowych,  próbując  zrozumieć

 

świat.  Wszyscy  są

 

psychologami  „naiwnymi”,  którzy  starają

 

się

 

ustalić,  jacy  są

 

ludzie  i  co  powoduje  ich 

zachowanie.  Zachowanie  jest  łączną

 

konsekwencją

 

sił

 

tkwiących  w  otoczeniu  (czynniki 

zewnętrzne)  i  sił

 

tkwiących  w  działającej  jednostce  (wewnętrzne).  To,  co  według  Heidera 

odróżnia ludzi jako obiekty spostrzegania od przedmiotów fizycznych, to fakt, że ludzie mają

 

intencje.  Większość

 

zachowań

 

ludzkich  jest  zatem  zamierzona,  a  proces  wyjaśniania  ich 

przyczyn  (atrybucja)  jest  odczytywaniem  intencji,  ludzie  wykazują

 

skłonność

 

do 

interpretowania  w  kategoriach  intencjonalnych  nawet  zupełnie  nieożywionych 
przedmiotów.  Wyraźnie  rozróżniał

 

przypisywanie  przyczynowości  (kto  jest  sprawcą)  od 

przypisywania odpowiedzialności (kto jest winien). 
•Przyczyny  osobowe  to:  intencje  („chcę”),  zdolności  („potrafię,  mogę”),  motywacja 
(„usiłuję”) 
•Przyczyny  środowiskowe:  obiektywne  trudności,  sprzyjające  bądź

 

niesprzyjające 

okoliczności, szczęście lub pech. 
Uważał,  że  w  większości  analiz  atrybucyjnych  najważniejsze  są

 

dwa  pytania:  czy  przyczyna 

zachowania  znajduje  się

 

wewnątrz  danej  osoby  (przyczynowość

 

wewnętrzna,  czyli 

dyspozycyjna), czy w sytuacji (zew., sytuacyjna) i kto jest odpowiedzialny za skutki. 
  
  
Autoatrybucja  Bema  stała  się

 

podstawą

 

koncepcji  motywacji.  O  tym,  jakie  są

 

nasze 

preferencje, wnioskujemy nie z introspekcji, lecz z zachowań, np. często jadam lody i wydaję

 

na nie dużo pieniędzy, to dochodzę

 

do wniosku, że pewnie je lubię. 

Nawiązał

 

do badań

 

Festingera i Carlsmitha, w którym mierzono zmiany postaw osób 

wobec  nudnego  eksperymentu.  Chodziło  o  wymyślenie  własnej  argumentacji  w  celu 
zachęcenia do tego eksperymentu, co było sprzeczne z osobistymi przekonaniami badanych. 
Połowa  dostała  za  to  niskie  wynagrodzenie,  druga  połowa  wysokie.  Pierwsi  w  większym 
stopniu  uwierzyli  we  własne  kłamstwo,  co  tłumaczono  dążeniem  do  redukcji  dysonansu 
poznawczego. 

Bem  dodał

 

obserwatorów,  którzy  wyciągali  dokładnie  takie  same  wnioski  w 

odniesieniu  do  postaw  aktorów  jak  oni  sami.  Uważali,  że  jeżeli  ktoś

 

kłamie  za  marne 

pieniądze,  to  widocznie  w  to  wierzy.  Wprowadzenie  w  pole  uwagi  aktora  czynników 
zewnętrznych  (np.  dodatkowej  opłaty)  odpowiedzialnych  za  wykonywaną

 

czynność

 

może 

spowodować

 

spadek  zainteresowania  tą

 

czynnością

 

(wygaśnięcie  motywacji  wewnętrznej). 

Dostrzegając przyczyny własnych zachowań

 

poza sobą, przestajemy dostrzegać

 

je w sobie. 

  
Kelley wyróżnił

 

dwie grupy sytuacji, w których dokonujemy atrybucji: sytuacje powtarzalne i 

jednorazowe.  Inaczej  dociekamy  przyczyn  jednych  i  drugich.  W  pierwszych,  podobnie  jak 
statystyk, będziemy  porównywać

 

częstość

 

podobnych  zachowań

 

w podobnych sytuacjach u 

tej  i  u  innych  osób  i  wyciągać

 

wnioski  –

 

zasada  współzmienności/sześcian  atrybucyjny.  W 

przypadku  zdarzeń

 

niepowtarzalnych  rolę

 

odgrywają

 

gotowe  schematy,  prywatne  teorie 

motywów takiego działania. 
Przyczyny obserwowanego zachowania mogą

 

być

 

zlokalizowane w: 

•osobie –

 

cechy aktora; 

•właściwościach obiektu –

 

cechy bodźca; 

•czasie/okolicznościach –

 

sytuacja, w której występuje sytuacja. 

Np. Łucja odczuwa przyjemność, słuchając piosenki. Dlaczego? 
- jest ekspertem w dziedzinie muzyki –

 

atrybucja do osoby 

- piosenka jest znakomita –

 

atrybucja do obiektu 

- bo jest w dobrym nastroju –

 

atrybucja do okoliczności. 

To,  której  przyczynie  zostanie  przypisany  skutek,  zależy  od  tego,  z  którą

 

przyczyn 

współwystępuje. 
Zasada  współzmienności  –

 

dane  zachowanie  można  przypisać

 

określonemu  czynnikowi 

przyczynowemu, jeśli ten czynnik był

 

obecny zawsze wtedy, gdy zachowanie występowało, i 

nieobecny, gdy nie występowało. 
Żeby ocenić

 

wagę

 

każdej z 3 przyczyn, rozważa się

 

3 rodzaje obserwacji: 

1.  Informacja  o  spójności  zachowania  –

 

jak  często  to  się

 

zdarza  danej  osobie,  czy  dane 

zachowanie  jest  swoiste  dla  określonej  sytuacji,  czy  pojawia  się

 

także  w  innych  sytuacjach 

(Czy  Łucja  odczuwa  przyjemność,  słuchając  tej  piosenki  zawsze).  Jeśli  jest  to  zdarzenie 
jednorazowe, to spójność

 

będzie mała, jeżeli powtarzało się

 

w przeszłości –

 

duża. 

2.  Informacja  o  wybiórczości  zachowania  –

 

czy  zachowanie  dotyczy  jakiegoś

 

konkretnego 

obiektu,  czy  może  ma  miejsce  także  w  stosunku  do  innych  obiektów  (Czy  Łucja  odczuwa 
przyjemność,  słuchając  tylko  tej  piosenki).  Wybiórczość

 

mała  –

 

gdy  odnosi  się

 

do  wielu; 

duża, gdy odnosi się

 

tylko do jednego. 

3.  Informacja  o  powszechności  zachowania  –

 

czy  inni  tak  samo  zachowują

 

się

 

wobec  tego 

bodźca  (Czy  inni  też

 

odczuwają

 

przyjemność,  słuchając  tej  piosenki).  Powszechność

 

duża, 

gdy  podobne  zachowanie  doświadczane  było  od  wielu  obiektów;  mała,  gdy  zachowanie 
doświadczane było od jednego konkretnego obiektu. 
Zestawienie informacji w sześcian. Testuje się

 

każdą

 

hipotezę. 

  
Schematy przyczynowe w sytuacjach niepowtarzalnych: 
-  schemat  wielu  przyczyn  wystarczających  –

 

to  samo  zachowanie  można  wyjaśnić

 

na  kilka 

sposobów, a otrzymuje się

 

ten sam efekt. Tu występuje efekt pomniejszania, np. Jan pracuje 

i dobrze zarabia. Pomniejszanie innych czynników, uważamy, że pracuje tylko dla pieniędzy, 
pomijamy fakt, że praca może mu się

 

podobać. 

-  schemat  wielu  przyczyn  koniecznych  –

 

dwie  przyczyny  są

 

konieczne,  by  wywołać

 

skutek, 

np. trudne zadanie = i zdolności, i wysiłek. 
  
Procesy  atrybucyjne  zajmują

 

się

 

psychologicznymi  konsekwencjami  atrybucji.  Badają

 

konsekwencje  procesów  poznawczych  dotyczących  przyczyn,  czyli  wpływ,  jaki  atrybucje 

wywierają

 

na  zachowanie,  emocje  i  oczekiwanie.  Np.  jakie  psychologiczne  konsekwencje 

ponosi  osoba  w  zależności,  czy  przypisuje  niepowodzenie  brakowi  zdolności,  czy  trudności 
zadania. 
  
Weiner

 

–

 

twórca atrybucyjnej analizy motywacji osiągnięć. Zakładał, że ludzie po osiągnięciu 

sukcesu bądź

 

doznaniu porażki zadają

 

sobie pytanie, dlaczego tak się

 

stało. Odpowiedź, czyli 

atrybucja przyczynowa, ukierunkowuje późniejsze zachowanie, myślenie. 
Podobnie jak Heider i Kelley dzieli czynniki przyczynowe osiągnięć

 

na osobowe (wewnętrzne) 

i środowiskowe (zewnętrzne), czyli umiejscowienie kontroli. 

Podobnie  też

 

różnicował

 

przyczyny  wg  tego,  czy  są

 

postrzegane  jako  stałe 

(niezmieniające się

 

w czasie), czy zmienne. 

Skrzyżował

 

te  dwa  wymiary,  tworząc  taksonomię przyczynowych  wyjaśnień sukcesu 

lub niepowodzenia. 
Czynniki wewnętrzne to: zdolność

 

i wysiłek; 

 

 

 zewnętrzne: trudność

 

zadania i szczęście. 

 

 

 stałe: zdolność

 

i trudność

 

zadania; 

 

 

 zmienne: wysiłek i szczęście. 

  
Atrybucje wpływają

 

na oczekiwania: 

Historia sukcesów lub porażek decyduje, czy człowiek spodziewa się

 

kolejnego sukcesu, czy 

kolejnej  porażki,  kluczowy  okazuje  się

 

wymiar  stałości.  Niepowodzenie  przypisywane 

stałemu  czynnikowi  (niewystarczające  zdolności  czy  trudność

 

zadania)  zmniejsza 

oczekiwanie  sukcesu  w  przyszłości,  przypisywanie  porażki  przyczynom  zmiennym 
(przypadkowi i wysiłkowi) zwiększa to oczekiwanie. 
  
Atrybucje wpływają

 

na emocje: 

Emocje, jakich dostarcza sukces lub porażka, są

 

zależne od wymiaru umiejscowienia kontroli. 

Wewnętrzne  atrybucje  (zdolność,  wysiłek)  maksymalizują

 

reakcje  emocjonalne  związane  z 

poczuciem  własnej  wartości  (dumę,  wstyd),  zewnętrzne  (trudność

 

zadania,  szczęście)  dają

 

stosunkowo słabe reakcje emocjonalne, nie wywołują

 

dumy ani wstydu. 

Wg  Weinera  istnieją

 

też

 

emocje  związane  ze  stałością.  Wymiar  stałości  przyczyn  łączy  ze 

strachem (niepowodzenie przypisywane braku zdolności czy trudności zadania rodzi obawę, 
że  może  się

 

ono  powtórzyć),  zmienności  z  nadzieją

 

(niepowodzenie  na  skutek  zbyt  małego 

wysiłku czy braku szczęścia daje nadzieję

 

na przyszłość). 

  
Atrybucje wpływają

 

na zachowanie: 

Zgodnie  z  założeniem  atrybucyjnym  jednostki  są

 

motywowane  do  zbierania  informacji  o 

swoich cechach. Takich danych dostarczają

 

zadania o średnim poziomie trudności. Sukces w 

łatwym  zadaniu  i  niepowodzenie  w  bardzo  trudnym  będą

 

przypisywane  właściwościom 

zadania,  a  nie  cechom  osoby  (wysiłkowi  lub  zdolnościom).  Sukces  w  bardzo  trudnym 
tłumaczony łutem szczęścia, niepowodzenie w bardzo łatwym –

 

pechem. 

  
Abramson

 

–

 

atrybucyjna  analiza  wyuczonej  bezradności  i  depresji.  Stosowanie 

wewnętrznych,  stałych  i  globalnych  (poza  wpływem  na  sytuację

 

pierwotną

 

wpływa  na 

szerszy  zakres  sytuacji,  obejmuje  większy  obszar  życia,  np.  porażka  w  zadaniu  tłumaczona 
brakiem inteligencji sprawi, że będzie unikać

 

rozwiązywania zadań, nawet niepodobnych do 

wyjściowego)  atrybucji  przyczynowych  w  odniesieniu  do  negatywnych  zdarzeń

 

zwiększa 

prawdopodobieństwo  wystąpienia  depresji  i  bezradności  pod  wpływem  zdarzeń

 

niepodlegających kontroli. Styl atrybucyjny uważany za czynnik ryzyka depresji. 
  
Atrybucje  w  odniesieniu  do  zachowań  innych  osób  –

 

Weiner  zwrócił

 

uwagę

 

na 

kontrolowalność

 

i  odpowiedzialność,  które  przekładają

 

się

 

na  stosunek  wobec  innych. 

Przypisywanie negatywnym zdarzeniom przyczyn kontrolowalnych (nie zdał

 

egzaminu, bo się

 

nie  uczył)  prowadzi  do  gniewu  i  odrazy,  do  krytyki  za  niepowodzenie,  odmowy  pomocy  i 
agresji.  Atrybucja  negatywnego  zdarzenia  do  przyczyn  niekontrolowalnych  (brak  zdolności, 
choroba) prowadzi do litości, współczucia, minimalnej nagany, pomocy (postrzeganie kogoś, 
kto się

 

przewrócił, za pijanego v. niewidomego). 

  
Błędy: 
1.  Podstawowy  błąd  atrybucji  (lub  błąd  korespondencji)

 

–

 

skłonność

 

do  poszukiwania 

przyczyn danego zachowania w cechach i dyspozycjach wewnętrznych wykonawcy, a nie w 
sytuacji. Uznawanie, że zachowanie świadczy o postawie danej osoby, a nie o ograniczeniach 
sytuacyjnych. Np. ocena postępów w nauce wiązana ze zdolnościami, bez brania pod uwagę

 

warunkach, w jakich się

 

uczono. 

2.  Efekt  fałszywej  powszechności  –

 

założenie,  że  inni  ludzie  podzielają

 

nasze  postawy  i 

zachowania,  przekonanie  o  powszechności  swego  zachowania,  nasze  zachowanie  jest 
„normalne”. 
3.  Atrybucje  egotystyczne  –

 

tendencja  do  wyjaśniania  sukcesu  przyczynami  wewnętrznymi, 

porażki  –

 

zewnętrznymi;  wyjaśnianie  konsekwencji  własnych  zachowań

 

w  taki  sposób,  aby 

zwiększyć

 

pozytywne i zmniejszyć

 

negatywne znaczenie dla własnej samooceny. 

4.  Asymetria  aktor  –

 

obserwator

 

–

 

cudze  zachowania  wyjaśnianie  czynnikami 

wewnętrznymi, własne –

 

zewnętrznymi. 

5.Egocentryzm  atrybucyjny  –

 

przypisywanie  sobie  większej  odpowiedzialności  za 

konsekwencje wspólnych działań, niż

 

jest to skłonny uznać

 

postronny obserwator. 

8. Omów sprawczość i wspólnotowość w percepcji społecznej. Podaj przykłady badań.

 

 

Sprawczość to orientacja na cele i zadania, jeden z podstawowych wymiarów spostrzegania 
społecznego obok wspólnotowości, która z kolei jest nastawieniem na relacje społeczne z 
jednostkami lub z grupami. Według Susan Fiske i jej badań tworzących Model Treści 
Stereotypu, są to także główne składowe wszelkiej maści stereotypów grupowych, 
dotyczących płci, wieku, narodowości, oraz przynależności etnicznej i zawodowej. Każdy 
człowiek realizuje własne cele, oraz jest członkiem jakiejś wspólnoty. Analizując 
etnograficzne opisy różnych kultur, antropologowie wyróżnili 372 niezmienniki kulturowe, 
czyli praktyki obserwowane we wszystkich kulturach. Oscar Ybarra i jego współpracownicy 
(2008) dokonali podziału na te determinujące sprawczość lub wspólnotowość. Aż dwie 
trzecie dotyczyło jednego z nich lub obydwu. Niezmienniki sprawcze to np. wytwarzanie 
narzędzi lub mapy umysłowe, a niezmienniki wspólnotowe to np. empatia i podziw dla 
szczodrości. Niezmiennik dotyczący obu wymiarów to np. leczenie chorych. W innym 
badaniu (Wojciszke, 1994b) proszono uczestników o przypomnienie sobie i opisanie ważnych 
zachowań, które podwyższyły lub obniżyły ich ocenę jakiegoś człowieka. Aż 75 proc. z 
odpowiedzi dotyczyła wymiarów sprawczości, wspólnotowości lub obu jednocześnie.  
Ponadto, z badań wynika, że u siebie ludzie przejmują się bardziej sprawczością niż 
wspólnotowością, natomiast u innych zwracają uwagę raczej na wspólnotowość niż 
sprawczość. 
 

W spostrzeganiu siebie i innych kluczową rolę odgrywają dwie klasy treści – sprawcze (zw z 
realizacją celow) i wspólnotowe (zw z utrzymywaniem relacji społecznych). Te 2 klasy treści 
są logicznie niezależne, choć często wykorzystuje się je jako alternatywne kategorie 
interpretacji i przetwarzania informacji o ludziach. 
 
Treści sprawcze odnoszą się do tego, jak dalece i w jaki sposob spostrzegani ludzie realizują 
własne cele. 
 
Treści wspolnotowe odnoszą się do tego, jak dalece i w jaki sposob ludzie ci uwzględniają 
cele i interesy innych, otaczających ich osob. 
 
Jako pierwszy zaproponował te terminy BAKAN. Uważał on sprawczość i wspolnotowość za 
dwa głowne obszary czy aspekty ludzkiej egzystencji – każdy człowiek jest realizatorem 
swoich celow (sprawczość), każdy jest też członkiem społeczności i uczestnikiem relacji 
społecznych (wspolnotowość). Bakan był zorientowany raczej psychodynamicznie 
niż empirycznie, jednak zainspirował innych do badań. 
 
Jednym z podstawowych wnioskow z szeregu badań, zarowno dotyczących sytuacji 
wyobrażonych, jak pochodzących z własnych wspomnień osob badanych, było stwierdzenie, 
że zachowania innych ludzi (np. udzielanie pomocy) interpretujemy przeważnie w 
kategoriach wspolnotowych, a nie sprawczych, podczas gdy te same zachowania własne 
— odwrotnie. Ponadto w przypadku innych osob szybciej przetwarzamy informacje o 
charakterze wspolnotowym. Uderzające jest też to, że zazwyczaj wybor jednej z interpretacji 
wyklucza alternatywną, choć nic nie stoi na przeszkodzie, żeby skorzystać z obu możliwości. 
To samo zachowanie możemy interpretować jako świadczące o posiadaniu rożnych 
cech w zależności od postrzegania jego intencji. Przypisujemy innym ludziom cechy sprawcze 
wtedy, gdy postrzegamy ich działanie jako mające na celu realizację ich własnych interesow, 
natomiast wtedy, gdy sądzimy, że działają na rzecz innych, sądzimy, że posiadają cechy 
wspolnotowe. 
 
W eksperymencie przeprowadzonym przez Aleksandrę Cisłak i Bogdana Wojciszke uczestnicy 
otrzymywali informację o pewnym loklanym polityku kandydującym do sejmu RP. Był on 
przestawiany jako przedsiębiorca zarządzający pewną firmą a także fundacją. Materiały w 
postaci rzekomych wycinkow prasowych zostały tak przygotowane, że dla połowy badanych 
działania w firmie dotyczyły własnego interesu (firma należała do kandydata) a działania w 
fundacji interesu potencjalnych wyborcow (fundacja należała do miasta). Dla drugiej połowy 
badanych to firma była własnością miasta a fundacja należała do kandydata. Jak wynika z 
tego eksperymentu na naszą postawę w stosunku do kandydata i chęć głosownia na niego 
wpływa w znacznie większym stopniu postrzeganie jego działania jako realizowanego w 
czyimś niż w jego własnym interesie. Tak więc politycy, ktorych uznajemy za uczciwych i 
robiących coś dla innych, zdają się mieć większe szanse niż ci, o ktorych sądzimy, że są po 
prostu inteligentni. 
 
Reakcje afektywne na innych ludzi różnią się w zależności od przypisywanych tym ludziom 
cech. Uczestnicy badania byli proszeni o przypomnienie sobie epizodu, w ktorym jakaś osoba 
odniosła sukces, poniosła porażkę bądź też zachowała się w sposob moralny lub niemoralny. 
Za każdym razem badania mieli wypisać nazwy wszystkich emocji jakie w przypomnianym 

epizodzie przeżywali. Emocje te były analizowane ze względu na treść, pozytywność, 
negatywność. 
Najsilniejsze emocje (negatywne) budziła czyjaś niemoralność, słabsze (pozytywne) — 
czyjaś moralność, zaś informacje o czyjejś sprawności są niemal obojętne. 
 
Ludzie mało przejmują się własną wspólnotowością, a dbają przede wszystkim o swoją 
sprawczość, co zostało udowodnione w wielu badaniach, m.in. 
1. Badanie Wojciszke dot. wyboru komercyjnych ofert szkoleniowych. Badani otrzymali 
oferty szkoleń z prośbą o ocene jak bardzo chcieliby uczestniczyć w danym szkoleniu, lub o 
ocenę jak bardzo a takim szkoleniu chciałaby uczestniczyć inna osoba (konkretny rowieśnik 
tej samej płci, ale nie najbliższy przyjaciel). Dwie oferty dotyczyły umiejętności sprawczych 
(zarządzanie czasem, skuteczna perswazja), dwie inne umiejętności wspolnotowych 
( samorozwoj moralny, udzielania wsparcia społecznego). Wyniki pokazały, że badani: 
- wybierali DLA SIEBIE szkolenia dot. umiejętności SPRAWCZYCH (zarządzanie czasem, 
skuteczna perswazja) 
- wybierali DLA INNYCH szkolenia rozwijające ich WSPOLNOTOWOŚĆ (samorozwoj moralny, 
udzielanie wsparcia społecznego) 
 
2. Badanie Wojciszke: Badani wybierali z listy 20 cech, cechy MOJEGO prawnika, za ktore 
zapłacę najwięcej, w połowie były to zalety sprawcze a w połowie wspolnotowe. Badani byli 
w stanie zapłacić dwa razy więcej za sprawczość niż moralność swojego prawnika. Najwięcej 
płacili za: skuteczność, inteligencję, kompetencję. A najmniej za dobroduszność, 
prawdomowność, altruizm. Cechy prawnika PRZECIWNIKA za ktore byli skłonni zapłacić 
najwięcej: 
- sprawiedliwość - uczciwość – szczerość. 

9. Zjawisko zagrożenia stereotypem: na czym polega, jakie są jego mechanizmy. 

Zagrożenie stereotypem (C. Steele): - świadomość

 

członków stereotypizowanej grupy, że są

 

obiektem stereotypów, obniża ich poziom w dziedzinie istotnej z uwagi na stereotyp - obawa 
członków  stereotypizowanej  grupy,  że  ich  zachowanie  może  potwierdzić

 

stereotyp 

kulturowy. 

 

 

Dwustopniowy model poznawczego przetwarzania stereotypów: 
1.  Przetwarzanie  automatyczne  -  następuje,  gdy  pojawia  się  bodziec  (członek 

stereotypizowanej  grupy  -  stereotyp  dotyczący  tej  grupy  staje  się  dostępny  w  naszej 
pamięci). 

2.  Przetwarzanie  kontrolowane-  z  udziałem  świadomości,  gdy  decydujemy  się  odeprzeć 

stereotypową informację.  

Samospełniające się proroctwo - obserwator może reagować na osobę stereotypizowaną w 
sposób, który wywoła zachowanie potwierdzające oczekiwania. 
 
Zagrożenie  stereotypem  to  zwykle  sytuacja,  w  której  osoby  należące  do  grupy  obarczonej 
stereotypem, obawiając się jego potwierdzenia, starają się unikać wszelkich zachowań, które 
mogłyby  w  oczach  innych  ludzi  i  w  ich  własnych,  dowieść  słuszności  stereotypu. 
Uwewnętrzniony  stereotyp  staje  się  bardzo  ważnym  punktem  odniesienia  i  zaangażowania 
ich  uwagi.  Gdy  osoby  te  znajdują  się  w  sytuacji  sprawdzania  kompetencji,  umiejętności, 

wiedzy,  predyspozycji  itp.  w  wymiarze  związanym  ze  stereotypem,  występuje  u  nich 
niepokój, że stereotyp ten się potwierdzi. Wtedy ich uwaga koncentruje się w dużej mierze 
na próbie udowodnienia, że to uproszczone przekonanie nie jest prawdziwe.  Powoduje to, 
że  mniej  uwagi  osoby  te  poświęcają  wykonaniu  zadania  i  ich  wyniki  są  słabsze,  niż  ich 
indywidualny potencjał, choć motywacja do jak najlepszego wykonania zadania jest bardzo 
wysoka.  W  ten  sposób  oddziaływanie  uwewnętrznionego  stereotypu  skutkuje  gorszymi 
wynikami i ograniczeniem szansy wykorzystania swojego osobistego potencjału. 

Quinn i Spencer (1996): Grupę kobiet stawiano w sytuacji sprawdzania ich kompetencji w 
dziedzinie matematyki, w której stereotypowo kobiety są postrzegane jako mniej 
utalentowane od mężczyzn. Gdy badana grupa kobiet została poinformowana, że ich wyniki 
w teście matematycznym posłużą diagnozie ich umiejętności matematycznych, koncentracja 
na stereotypie „nieuzdolnionych matematycznie kobiet” i próbie udowodnienia jego 
niesłuszności była tak silna, że kobiety te wypadły w teście zdecydowanie gorzej, niż wtedy, 
gdy informacja o diagnostycznym charakterze testu nie padła. W pierwszym wypadku 
kobiety wypadły w teście gorzej, niż kontrolna grupa mężczyzn, w drugim wyniki kobiet  były 
równie dobre jak mężczyzn. 

Inzlicht i Ben-Zeev (2000): już samo rozwiązywanie testu matematycznego przez kobietęw 
towarzystwie samych mężczyzn koncentruje jej uwagęna stereotypie. Kobiety rozwiązujące 
takie zadania w towarzystwie dwóch mężczyzn  uzyskiwały znacznie niższe wyniki niż 
kobiety, które rozwiązywały ów test wraz z dwiema innymi kobietami. 

Croizet i Claire (1998): Podobnie działo się w przypadku osób o niskim statusie społeczno-
ekonomicznym. W teście, który określono jako diagnostyczny dla kompetencji 
intelektualnych, wyniki osób z grupy niżej uposażonych były słabsze, niż wyniki osób o 
wyższym statusie. Jeśli nie odwoływano się do diagnostycznego, oceniającego kompetencje 
charakteru testu, wyniki osób ubogich były porównywalne z wynikami osób z grupy o 
wyższym statusie.  

Obawa przed potwierdzeniem stereotypu powoduje, że osoby z grup, których stereotypy 
dotyczą, rzadziej angażują się w dziedziny, w których silne jest stereotypowe postrzeganie 
ich kompetencji czy umiejętności. Lęk ten może mieć także wpływ na osłabianie przez osoby 
należące do grup stereotypizowanych ich motywacji do podejmowania działań w obszarze, 
do którego stereotyp się odwołuje czy do identyfikowania samych siebie jako osób 
uzdolnionych lub mogących osiągnąć sukces w danej dziedzinie. 

10. Przedstaw klasyczne i nowe koncepcje autorytaryzmu. 

Autorytaryzm, „osobowość autorytarna” - sztywna osobowość, ktora charakteryzuje się 
rozumowaniem w kategoriach „wszystko albo nic”, widzeniem świata w czarno-białych 
barwach, ścisłym przestrzeganiem tradycji i uległością wobec autorytetow. 
 
Koncepcja Adorno (pocz.50') 
Adorno i jego wspołpracownicy wyrożnili 9 cech, ktore składają się na osobowość 
autorytarną: 
1. Konwencjonalizm — sztywne przywiązanie do wartości klasy średniej 
2. Autorytarne podporządkowanie — bezkrytyczne podporządkowanie się autorytetom 

3. Autorytarna agresja — skłonność do potępiania i karania osob naruszających 
konwencjonalne wartości 
4. Antyintracepcja —niechęć do zrozumienia stanow psychicznych innych ludzi 
5. Przesądność i stereotypowość — tendencja do myślenia w sztywnych kategoriach 
6. Wiara w siłę — przecenianie roli siły i twardości, identyfikacja z ludźmi mającymi władzę i 
siłę 
7. Destruktywność i cynizm — wrogość do ludzi 
8. Projektywność — rzutowanie na zewnątrz swoich nieświadomych emocjonalnych 
impulsow 
9. Nadmierne zainteresowanie seksem 
 
Badania Adorno i jego wspołpracownikow wykazały, że ludzie o osobowości autorytarnej 
dorastali zwykle w rodzinach, w ktorych rodzice (głownie ojciec) byli zwolennikami żelaznej 
dyscypliny i stosowali surowe kary nawet za najmniejsze przejawy nieposłuszeństwa. Osoby 
te odczuwają lęk przed rodzicami i nienawiść do nich, ale są także od nich zależne. Poza tym 
odczuwają nienawiść do wszelkich „dewiacyjnych” impulsow (takich jak strach, agresja, seks) 
i często przenoszą te impulsy na innych, przez mechanizm projekcji i tak odrzucane impulsy 
zostają przeniesione na stereotypizowane grupy. 
Podstawowe miary autorytaryzmu według tej koncepcji to skala F (faszyzmu), skala A-S 
(antysemityzmu) i skala E (etnocentryzmu). 
Teoria Adorno, mająca psychoanalityczne korzenie, często była przywoływana w analizie 
przyczyn faszyzmu. 
 
Koncepcja Allporta (50') 
Allport rozwinął teorię Adorno i podobnie jak on ujmował uprzedzoną osobowość w 
kategoriach psychodynamicznych. Upatrywał się on jednak źrodeł takiej osobowości w 
„ułomnym ego” i uważał, że niektore osoby czują się zagrożone i niepewne, obawiając się 
niemal wszystkiego. Probując przezwyciężyć nieustanne poczucie braku bezpieczeństwa, 
przyjmują uprzedzone poglądy na temat innych i w ten sposob projektują na nich własne 
lęki, niepokoje i brak wiary w siebie. 
 
Koncepcja Altemeyera (80' i 90') – Prawicowy Autorytaryzm (PA) 
Altemeyer dopracował koncepcję Adorno, formułując wniosek o powiązaniu 3 (z 9 
przedstawianych przez Adorno) cech, nazwanych przez niego "wiązkami postaw": 
1. autorytarnej uległości 
2. autorytarnej agresji 
3. konwencjonalizmu 
Altemeyer nazwał ten zestaw postaw prawicowym autorytaryzmem (PA). 
Badania wykazały, że osoby osiągające wysokie wyniki na skali PA: 
- są przekonane o własnej prawości 
- mają konserwatywne poglądy polityczne 
- dążą do ograniczenia swobod osobistych 
- domagają się surowej dyscypliny i wysokich kar dla przestępcow (z karą śmierci włącznie) 
- wykazują ortodoksyjne podejście do spraw religijnych 
- żywią uprzedzenia względem obcych grup narodowościowych i mniejszości seksualnych 
- posiadają seksistowskie przekonania dotyczące roli kobiet w społeczeństwie 

Deklaracja postaw antyspołecznych jest o wiele większa, jeżeli kwestionariusz mierzący 
poziom PA jest wypełniany anonimowo. 

11. Jak można zmieniać postawy? 

Postawa to względnie trwała tendencja człowieka do pozytywnego lub negatywnego 
wartościowania jakiegoś obiektu (osoby, przedmiotu, zdarzenia, idei). 
Właściwości postawy: 

– znak (pozytywny/negatywny) 
– natężenie (większe/mniejsze) 
– ważność 
– wewnętrzna zgodnośćs 
– stopień powiązania z innymi postawami. 

Postawy ważne trudniej zmienić, a dana postawa jest tym ważniejsza, im jest bardziej 
powiązana z Ja (koncepcją własnej osoby), wyznawanymi wartościami i innymi postawami. 
 
PROCESUALNY MODEL PERSWAZJI McGuire 
Model ten zakłada, że zmiana postaw jest efekte przemyślanego i świadomego 
przetwarzania informacji. 
Ostateczny efekt komunikatu perswazyjnego zależy od co najmniej 5 etapow jego 
przetwarzania: 
1) uwagi – odbiorca musi zauważyć przekaz 
(w marketach najbardziej zauważalne produkty znajdują się na poziomie oczu/ kandydat na 
prezydenta musi 
zostać zauważony, dlatego zabiega o promocje w mass mediach) 
2) zrozumienia jego treści 
(jeśli odbiorca ma charaktr masowy, wowczas lepiej rozumie komunikat prosty niż złożony) 
3) ulegania jego argumentom 
(oznacza akceptację argumentow) 
4) utrzymywania tej zmienionej postawy (nieuleganie konkurencyjnym przekazom) 
5) wykorzystaniem jej we własnym zachowaniu odbiorcy komunikatu 
 
Badania: „penicylina powinna zostać zakazana“; gdy przekazowi nie towarzyszyła żadna 
argumentacja, to zmiana 
postaw malała wraz ze wzrostem intelignecji odbiorcow; gdy temu samemu przekazowi 
towarzyszyła skomplikowana 
argumentacja medyczna, zmiana postaw rosła wraz z inteligencją odbiorcow. 
 
MODEL SZANS ROZPRACOWANIA PRZEKAZU 
Model ten zakłada, że zmiana postawy może dochodzić do skutku 2 rożnymi torami: 
1) Centralnym torem perswazji: zakłada, że ludzie starannie i w sposob przemyślany 
przetwarzają informację zawartą w przekazie. Podstawową przesłanką skuteczności przekazu 
jest jego zdolność do wywoływaia przychylnych reakcji poznawczych (myśli i sądow) 
odbiorcy. Im bardziej reakcje przychylne przekazowi górują nad nieprzychylnymi, tym 
większa szansa na zmianę postawy w kierunku zgodnym ze stanowiskiem nadawcy przekazu. 
Zmiana zależy więc głownie od jakości argumentacji zawartje w przekazie, ma trwały 
charakter, jest odporna na kontrpropagandę i wprowadzana prze odbiorcę w jego 
zachowanie. 

2) Peryferyjnym torem perswazji: opiera się na powierzchownym zidentyfikowaniu jakiegoś 
sygnału sugerującego pozytywny lub negatywny stosunek do stanowiska oferowanego w 
przekazie. Ty sygnałem może być sympatyczność lub antypatyczność nadawcy przekazu, jego 
duży autorytet, albo to, co robią inni w odpowiedzi na komunikat. Rozpoznanie takiego 
zachęcającego do uległości sygnau powoduje przesunięcie postawy odbiorcy w kierunku 
stanowiska oferowanego w przekazie, ale zmiana ta nie ma charakteru trwałego, łatwo 
poddaje się kontrpropagandzie i rzadko jest wprowadzania przez odbiorcę w zachowanie. 
 
Kiedy motywacja odbiorcy, bądź jego zdolność do rozpracowania przekazu jest duża, 
perswaja toczy się torem centralnym. Gdy brakuje motywacji/zdolności/obu - 
rozpracowywanie perswazji toczy się torem peryferyjnym.  
 
Można rozrożnić następujące wyznaczniki skutecznej zmiany postaw: 
NADAWCA: Badania przekonują, że wiarygodni są nadawcy: 

– kompetentni (mający wiedzę fachową) 
– o czystych intencjach (godni zaufania, bo nie manipulują czyimiś poglądami dla 
własnych korzyści) 
– atrakcyjni (niezależnie z jakiego powodu) – wówczas przenosimy pozytywne emocje 
z nadawcy komunikatu na jego przekaz 
– podobni do nas samych 

Kompetencja nadawcy będzie odgrywać dużą rolę w przypadku peryferyjnej perswazji 
(centralny tor perspazji – siła argumentu). Gdy odbiorca przetwarza peryferyjnym torem, a 
nadawca jest niekompetentny – może to doprowadzić do efektu bumerangowego – 
wywołać zmiany w kierunkuu odwrotnym do zamierzonego. 
 
TREŚĆ: najważniejszym aspektem treści przekazu jest siła argumentacji. Siła ta zależy od: 

– wyrazistości przekazu – wyraziste przekazy bardziej poruszają i są skuteczniejsze 
– liczba argumentow i ich powtorzeń – im więcej argumentow zawiera przekaz, tym 
jest skuteczniejszy, ponieważ ma silniejszą wymowę i kładzie większy nacisk na 
odbiorcę, a także wzrot liczby powtorzeń sprzyja skutecznemu uczeniu się stanowiska 
zawartemu w przekazie 
– odwoływania się do emocji – emocje pozytywne zwiększają skuteczność przekazu 
(strach raczej nasila skłonność do unikania przekazu, ale może być skuteczny, jeśli 
podane są klarowne wskazowki jak poradzić sobie z zagrożeniem) 

 
ORGANIZACJ PRZEKAZU: 
– kolejność argumentacji (ef. pierszeńśtwa – silniejsze argumenty podane jako pierwsze > 
gdy komunikaty następują zaraz po sobie/ ef. świeżosć – silniejsze argumenty podanej jako 
ostatnie > gdy komunikaty podane są w odstępach czasowych) 
– liczba nadawcow – większą efektywność ma kilku nadawcow przedstawiających po 1 
argumencie, niż 1 nadawca przestawiający wszystkie argumenty (pojawienie się nowego 
nadawcy silniej przyciąga uwagę odbiorcy) 
 
ŚRODEK PRZEKAZU: 
– najważniejsze środki przekazu to masowy przekaz: tv, radio, prasa 
– najważniejszą role odgrywa „żywość“ przekazu: 1-TV, 2-radio, 3-prasa 
 

ODBIORCA: 
– badania pokazują, że takie cechy jak: inteligencja, samoocena, intro-ekstrawersja, czy 
poczucie kontroli nasilają lub osłabiają uleganiu perswazji 
– inteligencja: osłabia 
– samoocena umiarkowana: wzmacnia / samoocena niska: zwiększa tendencję do ulegania, 
ale zmniejsza zdolność do odbierania przekazu/ samoocena wysoka: zmniejsza tendencję do 
ulegania, ale zwiększa zdolność do odbierania przekazu 
 

12.Piętno w relacjach społecznych – skąd się bierze, jakie ma funkcje, jakie procesy 
uczestniczą w piętnowaniu ludzi? 

Piętno jest zjawiskiem, ktore nierozerwalnie wiąże się z wartością przypisywaną rożnym 
formom tożsamości społecznej. Jest konstrukcją społeczną, ktorą można określić poprzez 2 
składniki: 
1) dostrzeżenie rożnicy opartej na pewnej charakterystycznej właściwości czy też „znaku 
szczegolnym” 
2) dewaluacji osoby noszącej „znak szczegolny”. 
 
Cechy będące przedmiotem napiętnowania są rożne w rożnych kulturach i w rożnym czasie 
(np. homoskesulizm, otyłość). 
Głowny negatywny wpływ napiętnowania nie dotyczy zazwyczaj fizycznych skutkow 
posiadanej cechy tylko skutkow psychologicznych i społecznych. Większość cech, ktore mogą 
być napiętnowane (np. oszpecenie twarzy) prowadzą do ostracyzmu i odrzucenia co może w 
konsekwencji przyczynić się do pogorszenia zdrowia psychicznego osoby napiętnowanej. 
Piętno może stwarzać pośrednie zagrożenie fizyczne. Przypadki morderstw na gejach czy 
Murzynach. Takim pośrednim zagrożeniem fizycznym może być także utrudniony dostęp do 
opieki medycznej, oświaty, mieszkań. 
 
FUNCKJE PIĘTNOWANIA: 
zwiększenie poczucia własnej wartości***zwiększenie kontroli***ochrona przez lękiem 

1) może podnosić poczucie własnej wartości poprzez porównanie „ w dół”. Zgodnie 

z teorią tego porownania, zestawienie siebie z innymi będącymi w gorszym położeniu, może 
zwiększać subiektywne poczucie dobrostanu i podnosić poczucie własnej wartości. 
Porownywanie „ w doł” może być bierne np. poszukiwanie innych, ktorzy pod jakimś 
względem są w gorszej sytuacji niż my lub aktywne jak stawianie innych w niekorzystnej 
sytuacji poprzez ich dyskryminowanie. 

2) może podnosić poczucie własnej wartości uruchamiając korzystne porównania 

międzygrupowe. Kwestia tożsamości społecznej staje się ważna kiedy znamię wiąże się z 
przynależnością do pewnej kategorii ludzi (grupy rasowej, etnicznej czy narodowej), a nie z 
cechami indywidualnymi. Zgodnie z teoria tożsamości społecznej (Tajfel, Turner) podział 
ludzi na ”obcych” i „swoich” wzmaga motywację do postrzegania własnej grupy jako 
wyjątkowej w pozytywnym sensie. Motywacja ta sprawia, że poszukujemy wymiarow 
faworyzujących „swoich” względem „obcych”, a także pobudza do czynnego 
dyskryminowania „obcych”. Faworyzowanie „swoich” względem „obcych” może wpłynąć 
pozytywnie zarowno na grupowe jak ososbiste poczucie własnej wartości. 

3) Piętno wzbudza lęk i poczucie zagrożenia u podmiotow postrzegających. 

Piętnowanie innych może zwiększać zatem postrzegana i rzeczywistą kontrolę sprawowaną 

przez piętnującego w takiej mierze, w jakiej prowadzi ono do odmiennego traktowania, 
systematycznego unikania, segregacji i marginalizacji osob, które stanowią zagrożenie dla 
dobrostanu osoby piętnującej. np. kryminaliści, wyznawcy jakiejś religii. 

4) Piętno może wzbudzać rownież szczegolny rodzaj lęku-lęk egzystencjalny, ktory 

wynika z uświadamiania sobie własnej śmiertelności. Zgodnie z teorią opanowania trwogi 
(Salmon, Greenberg, Pyszczynski), do wzbudzenia lęku egzystencjalnego wystarcza już samo 
dostrzeżenie odmienności i dewiacji, dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy owa odmienność 
wzbudza w ludziach lęk, że może „spotkać ich to samo”, np. gdy piętno wiąże się z 
kalectwem fizycznym lub oszpeceniem. 
 
Teoria powstawania piętna uwzględnia 3 głowne składniki: 
1) funkcję 
2) percepcje 
3) społeczny konsensus. 
Piętno wymaga początkowego funkcjonalnego bodźca, najczęstszym impulsem jest unikanie 
zagrożenia dla Ja. Ta początkowa funkcja zostaje poźniej zaakcentowana w procesie 
percepcji, a następnie podlega konsolidacji na poziomie społecznym w procesie wzajemnego 
przekazywania sobie informacji. Rezultatem jest podzielanie piętna; piętnowanie staje się 
częścią społeczeństwa, ktore tworzy, akceptuje i podtrzymuje takie postawy i zachowania. 
Schemat powstawania piętna uwzględniający rolę zagrożeń percepcyjnych zniekształceń i 
społecznego konsensusu: 
 
początkowe spostrzeżenie konkretnego lub symbolicznego zagrożenia 
▼ 
zniekształcenia percepcyjne, ktore wyolbrzymiają rożnice wewnątrzgrupowe 
▼ 
konsensualne podzielenie zagrożeń i spostrzeżeń 
▼ 
PIĘTNO 
 

Reakcje na piętno: 

▪ 

napiętnowany nie jest w pełni człowiekiem 

▪ 

dyskryminacja zmniejszenie szans życiowych napiętnowanego 

▪ 

tworzymy ideologię tłumaczącą niższość napiętnowanego, „niebezpiecznej” osoby 

▪ 

uzasadniamy niechęć do napiętnowanego wynikającą z innych rzeczy 

▪ 

piętnujące określenia 

▪ 

przypisywanie innych wad/zdolności nadnaturalnych 
piętno = kara 

13. Wyjaśnij mechanizmy wpywu społecznego. 

2 rodzaje wpływów społecznych: 
informacyjny: opinie innych osob traktuje się jako źrodło informacji o rzeczywistości, uznaje 
to za słuszne, chcąc mieć rację, postępuje jak inni. GDY: duża zgodność w licznej, 
obserwowanej grupie + jednostka nie ma swojego zdania na dany temat/nie jest przekonana 
o swojej racji 

normatywny: upodabnianie się do grupy (zwłaszcza wtedy gdy czuje się do niej podobna), 
zachowywanie się jak członkowie, w celu uzyskania akceptacji/ podtrzymania więzi/ 
pozyskania przyjaciół/ uniknięcia dezaprobaty 
CIALDINI wyodrębnił 6 mechanizmow wpływu społecznego, dzięki ktorym ludzie godzą się 
spełniać prośby, sugestie, czy polecenia innych osob: 
 
1) ZASADA WZAJEMNOŚCI: jeśli ktoś komuś wyświadczył uprzejmość (nawet nieoczekiwaną, 
czy niepożądaną), będzie czuł wewnętrzny przymus do jej odwzajemnienia – 
najprawdopodobniej spełni więc prośbę osoby, która wcześniej wyświadczyła mu przysługę. 
Exp. Do wielu osob wylosowanych z listy adresowej wysłano kartki świąteczne. Na następne 
święta experymentator został obsypany odpowiedziami 
 
2) SPOŁECZNY DOWÓD SŁUSZNOŚCI: uważamy jakieś zachowanie za poprawne i 
uzasadnione, a opinie za słuszne, jeśli widzimy innych, tak właśnie się zachowujących lub 
sądzących. 

– konformizm jest przejawem tego mechanizmu = zmiana lub modyfikacja 
zachowania na skutek wpływu innych ludzi 
– podstawiany śmiech w serialach komediowych sprawia, że uważamy scenki za 
bardziej zabawne 
– efekt Wertera (wyraźny wzrost samobojstw, po samobojstwie jakiejś znanej osoby 
np. Nastąpiło tak po śmierci Marylin Monroe) 

 
3) ZAANGAŻOWANIE I KONSEKWENCJA: dobrowolne podjęcie się jakiegoś zadania, 
powoduje konsekwencję w działaniu i doprowadzenie działania do końca, nawet jeśli osoba 
jest narażona na wysokie koszty tego przedsięwzięcia. 
Mechanizm ten jest uwarunkowany: 

– wzrostem umysłowej dostępności określonego sposobu zachowania, ktory z kolei 
nasila szanse jego faktycznej realizacji (ludzie, ktorzy mieli sobie wyobrazić, iż 
korzystają z TV kablowej, faktycznie częście wykupywali potem abonament) 
– uzasadnianie włożonego już wysiłku lub innych zasobow (czasowych, finansowych). 
Jedynym sposobem na uzyskaniem korzyści z zainwestowanych zasobow jest 
kontynuacja danego działania 
– autopercepcja > jeżeli podmiot rozpoczął już jakieś działanie, to zaczyna siebie 
spostrzegać w sposób sprzyjający kontynuacji 

 
4) SYMPATIA INTERPERSONALNA: 
Sympatię wzbudzają: 
– podobieństwo poglądow 
– podobny wiek 
– atrakcyjność fiz 
– częstość kontaktow i pozyt. skojarzeń 
5) NIEDOSTĘPNOŚĆ: niedostępność dobr lub informacji , sprawia, że wydają się nam one 
cenniejsze, lepsze, ciekawsze, bardziej pożądane. Rzeczy trudno osiągalne są dla nas 
cenniejsze, a poza tym jeśli pozbawieni jesteśmy jakiejś możliwości, nie mamy też możliwości 
wyboru, to budzi to w nas opór. Ten z kolei skłania do konsekwentnego dążenia do zdobycia 
tego co niemożliwe. 
 

6) AUTORYTET ORAZ RELACJE PODLEGŁOŚCI: skłonność do ulegania woli ludzi uznanych za 
autorytet. Rzadkie odmawianie im, nie podważanie decyzji, popieranie, uleganie. 
Autorytetami są najczęściej: eksperci, ludzie wykształceni, zajmujący wysokie stanowiska, 
mający władzę. Często dajemy się jednak zwieść symbolom kojarzącym się z autorytetami, 
samochod, stroj, dyplom… mimo, że nie idzie za tym konkretna wiedza. Poddajemy też w 
wątpliwość decyzje ludzi rożniących się od tych będących dla nas autorytetem. Nie ufamy 
im,podważamy ich decyzje. 

14.  Kierowanie wrażeniem: co to takiego, na czym polega, jakie daje efekty? 

Kierowanie wrażniem można rozumieć jako AUTOPREZENTACJĘ, czyli celowe kształtowanie, 
czy kontrola sposobu, w jaki spostrzegają nas inni ludzie (w konsekwencji też sposobu w jaki 
spostrzegamy samych siebie). 
 
Ksztatowanie wizerunku własnej osoby pozostaje w służbie 3 ważnych motywow: 
(1) osiągania materialnych i społecznych korzyści, ktorych pozyskanie jest uzależnione od 
innych ludzi 
(2) utrzymywania lub podwyższania poczucia własnej wartości 
(3) kształtowania pożądoanej tożsamości osobistej 
 
Taktyki: 
– Obronne taktyki autoprezentacji = zachowania ukierunkowane na ochronę, utrzymanie 
lub obronę zaatakowanej, bądź zagrożonej tożsamości naszej osoby. Zachowania te 
motywowane są pragnieniem osiągnięcia sukcesu autoprezentacyjnego i są 
charakterystyczne raczej dla osob o niskiej samoocenie: 

samoutrudnianie: angażowanie się w działania, ktore obniżają szanse sukcesu, ale 
zwalniają z osobistej odpowiedzialności za porażkę, a w dodatku nasilają osobistą 
chwałę w wypadku sukcesu (student imprezujący w noc przed egzaminem/ 
zaniechanie wysiłku podczas przygotowywania się lub podczas wykonywania zadania/ 
wybor bardzo trudnego zadania uniemożliwiającego sukces/ wybor 
nieodpowiedniego partnera do jego realizacji/ pomaganie rywalowi w zwycięstwie) 
suplikacja: prezentowanie własnej bezradności w nadziei na uzyskanie pomocy od 
innych dzięki odwołaniu się do normy odpowiedzialności społecznej, nakazującej 
pomagać tym, ktorych losy od nas zależą 
wymówki: redukowanie odpowiedzialności za czyn (łagodzenie oceny obserwatorow) 
usprawiedliwienia: akceptowanie własnej odpowiedzialności przy jednoczesnych 
probach redefiniowania czynu jako mało szkodliwego lub dotyczącego w istocie 
czegoś innego niż szkoda (zaprzeczanie szkodliwości czynu np.przyjemność z gwałtu, 
oszukiwanie na egzaminie/ zaprzeczanie krzywdzie ofiary lub przekonywanie, że w 
istocie zasłużyła sobie na swoj los np. ofiara prowokowała do gwałtu/ odwoływanie 
się do powrzechności postępku/ redefinicja czynu jako dotyczącego nie tyle szkod, ile 
wypełnianiu rozkazow 
przeprosiny 

– Asertywno-zdobywcze taktyki autoprezentacji = zachowania ukierunkowane na 
zbudowanie, pozyskanie, utrwalenie jakiejś nowej tożsamości naszej osoby. Zachowania te 
motywowane są pragnieniem osiągnięcia sukcesu autoprezentacyjnego i są 
charakterystyczne dla osob o wysokiej samoocenie 

ingracjacja: wkradanie się w cudze łaski lub pozyskiwanie sympatii poprzez: 

* prezentowanie własnych cech wzbudzających sympatię (niekoniecznie 
prawdziwych cech) 
* schlebianie innym i prawienie im komplementow !!!najbardziej skuteczna 
taktyka 
* konformizm, czyli prezentowanie opinii podobnych do partnera 
* wyświadczanie przysług !!!taktyka całkowicie nieskuteczna pod tym kątem 

zastraszanie 
autopromocja: przedstawianie siebie jako osoby kompetentnej i podkreślanie, że 
nasze dokonania są większe, niż w rzeczywistości !!!może prowadzić do odebrania 
nas jako osoby zarozumiałe i nadmiernie pewne siebie 

>> dylemat skromności (więcej sympatii zyskujemy w cudzych oczach umniejszając znaczenia 
własnych sukcesow niż poprzez chwalenie się nimi ALE z drugiej strony ludzie mogą naszą 
skromność potraktować dosłownie – uznać, że nasze sukcesy są faktycznie niewielkie, lub 
uznać, że mamy niską samoocenę) 

autopormocja przez skojarzenie: !!! jest to nieasertywna = obronna wersja w/w 
taktyki koajrzenie własnej osoby z pozytywnymi zdarzeniami lub osobami (pławienie 
sie w cudzej chwale = nasilanie zw z osobami odnoszącymi sukces i nasilanie 
znaczenia ich sukcesu)) 
świecenie przykładem 

15. Wymień i omów sposoby rozwiązywania konfliktów międzygrupowych 

Istotą konfliktu międzygrupowego są 3 elementy: 
(1) niezgodność celow i wartości między co najmniej 2 stronami 
(2) proby wzajemnego kontrolowania się stron i wzajemnego wpływania na decyzje i 
zachowania 
(3) negatywne emocje towarzyszące antagonizmom 
 
Obszary konfliktu to rożnice: 
– ekonomiczne (zarząd chce przeznaczyć zyski na inwestycje a pracownicy domagają się 
podwyżek) 
– w wartościach (religia w szkole) 
– we władzy (partie polityczne ścierające się o rządy w kraju) 
 
Konflikt międzygrupowy bardzo mocno intensyfikuje tendencję do faworyzowania swojej 
grupy, prowadząc najczęściej do negatywnego stereotypu grupy obcej. 
 
Sposoby rozwiązywania konfliktów bez interwencji osób trzecich: 

ignorowanie: technika, ktora polega na pomijaniu milczeniem problemu. Ma swoje 

źrodło w przekonaniu, że brak decyzji wywoła mniejszy konflikt niż odrzucenie żądań. 
Najczęściej sięga po nią tylko 1 ze stron konfliktu, kiedy nie słucha argumentow strony 
przeciwnej, nie przyjmuje ich do wiadomości i nie stara się zrozumieć. Bezustanne 
powtarzanie własnego zdania i unikanie wymiany poglądow to głowna broń stosowana w 
ramach tej techniki. 

odwlekanie: odroczenie działania. Oczekiwanie na zmiany, ktore mogą nastąpić, na 

zdarzenia losu to podstawowy schemat myślenia w tej technice. Konflikt traktowany w ten 
sposob ma wszelkie szanse na pogłębienie. Wraz z upływem czasu osoby zaangażowane 

nabierają coraz głębszego przekonania o własnych racjach, formalizują swoje poglądy. 
Sposob często wspołwystępujący z ignorowaniem. 

pokojowe współistnienie: w strategii tej zaangażowane są obie strony. Udają one, że 

konflikt nie istnieje, podkreślają wspolnotę, ignorują przyczyny sporow. Wspołpraca 
pomiędzy nimi jest pozornie dobra, lecz rzadko faktycznie wspołpracują one ze sobą w taki 
sposob, aby połączone wysiłki przynosiły maksymalne korzyści. Wspołdziałanie wynika tu 
raczej z obowiązku niż z zaangażowania we wspolne cele. Poczucie fałszu towarzyszące obu 
stronom rodzi wiele podejrzeń o nieczystą grę, a kontakt nabiera cech gry, uniemożliwiając 
otwartą komunikację. 

deprecjonowanie: umowne pozbawienie wartości przeciwnika w konflikcie. 

Etykietowanie odczłowieczające, umniejszająces wartość przeciwnika, bądź przedmiotu 
sporu. 

reorientacja: obarczenie odpowiedzialnością za przyczyny konfliktu przeciwnika, 

wskazanie tzw. kozła ofiarnego. Odmianą reorientacji jest stworzenie lub ujawnienie 
wspolnego zagrożenia. Pogodzenie się w celu obrony ma na celu zyskanie sojusznikow w 
walce z trzecią siłą. Stosowanie takiej metody świadczy o tym, że po uporaniu się z 
przeciwnikiem sojusznik zostanie prawie na pewno ponownie zaatakowany. 

separacja: usunięcie strony konfliktu z dotychczasowe przestrzeni. Jest to 

rownoznaczne z utratą pewnych wartości, ktore były wynikiem związku z skonfrontowanych 
obecnie stron, np. rozwiązanie skłoconych zespołow badawczych to rownoczesna rezygnacja 
z mogących powstać projektow i rozwiązań. 

walka: proba rozwiązania konfliktu poprzez totalne zniszczenie przeciwnika. 
negocjacje: pozwalają stronom konfliktu wyrazić swoje preferencje, omowić ich 

relację, powstrzymać się od pewnych działań i zwiększyć wzajemną przewidywalność 
 
Sposoby rozwiązywania konfliktów z udziałem osób trzecich: 

postępowanie sądowe: procedura, w granicach ktorej strony przedstawiają swoją 

sprawę przed sędzią albo ławą przysięgłych. Przyjmuje się tutaj założenie, że strony nie są w 
stanie rozwiązać własnych konfliktow i decyzja musi pochodzić z zewnątrz. Postępowanie 
przypomina arbitraż pod tym względem, iż to osoba trzecia podejmuje decyzję, jednak 
postępowanie może zostać rozpoczęte bez obopolnej zgody. W postępowaniu sądowym 
zakłada się, że pełna argumentacja przedstawiona przez każdą ze stron umożliwi sędziemu 
lub ławie przysięgłych podjęcie sprawiedliwej decyzji. 

arbitraż: ma taką samą strukturę jak postępowanie sądowe. Trzecia strona zostaje 

upoważniona do zadecydowania o wyniku konfliktu. Strony, ktore nie mogą rozwiązać 
konfliktu bez pomocy, wspolnie wyznaczają arbitra, aby rozwiązał ich konflikt, lub czynią to z 
polecenia sędziego czy menedżera, lub są zmuszone umową do poszukiwania arbitra. 

mediacje: nie ma autorytetu, ktory podejmuje decyzję, lecz jest mediator, ktory 

pomaga stronom negocjować, tak by mogło dojść do porozumienia. Mediator słucha, 
sugeruje, formułuje ostateczne porozumienie, do ktorego przyczyniły się obie strony. 

16.  Rola procesów poznawczych we wzbudzaniu emocji. Podaj przykład badań. 

Procesy poznawcze odgrywają znaczną rolę we wzbudzaniu emocji. Stanowi on jeden z 4 
systemow aktywacji emocji – obok systemu neuronalnego, sensomotorycznego i 
motywacyjnego. Procesy mające wyraźnie naturę poznawczą to: oceny poznawcze, 
kategoryzowanie, wnioskowanie, dokonywanie atrybucji przyczynowych, mechanizmy 
związane z funkcjonowaniem pamięci, antycypacją przyszłości. 

 
Lazarus – ocena poznawcza: rozpoznanie przez jednostkę określonego zdarzenia jako 
znaczące z punktu widzenia jej celow i interesow. Jednostka dokonuje oceny pierwotnej, 
decydującej o tym, czy emocja w ogole się pojawi, a jeżeli się pojawi, to jaka będzie jej 
walencja (pozyt/negat). Następnie dokonuje oceny wtornej (jeśli emocja się pojawiła), ktora 
polega na ustaleniu możliwości działania wobec zaistniałej sytuacji/ uporania się z 
problemem. Wynik tej wtornej oceny determinuje jaka konkretna emocja się pojawi. 
Specyficzne wzorce ocen poznawczych determinują pojawienie się konkretnych emocji: 

np. szczęście pojawia się, gdy podmiot stwierdzi, że zaistniałe zdarzenie oznacza 

osiągnięcie przez niego jakiegoś celu 

np. nadzieja wystąpi, gdy okoliczności stworzą szanse osiągnięcia celu 
np. smutek zrodzi się, gdy podmiot dojdzie do wniosku, że nie dysponuje zasobami 

umożliwiającymi uporanie się z problemem 

np. złość, gdy podmiot stwierdzi, że przyczyną wystąpienia niekorzystnej dla nigo 

sytuacji jest ktoś obcy 
 
Inne wzorce mają zdaniem Lazarusa doprowadzić w sposob nieodwołalny do pojawienia się 
emocji strachu, dumy, poczucia winy, czy wstydu. 
Badanie 1: w exp wzięły udział osoby uzdolnione matematycznie i pozbawieni takich 
zdolności. Wszystkie osoby badane miały za zadanie rozwiązać układanki wymagające 
zastosowania prawideł matematyki. Połowa zadań była łatwa, a druga połowa wymagająca. 
Osoby pozbawione zdolności matematycznych reagowały na trudne zadania rezygnacją, 
bezradnością i spadkiem optymizmu. Osoby uzdolniona nie przejawiały takich reakcji. 
Reakcje emocjonalne osob mniej uzdolnionych były więc reakcją na ocenę zewnętrznej 
sytuacji oraz oceną własnych zasobow. 
 
Badanie 2: studenci mieli sobie przypomnieć zdarzenia życiowe, w ktorych doświadczali 15 
rożnych emocji. Mieli sobie przypomnieć detale sytuacji, w ktorych pojawiały się te emocje. 
Okazało się, że poszczegolne (specyficzne i stałe) wzroce oceny sytuacji zewn są silnie zw z 
prawdopodobieństwem pojawiania się określonych emocji.  
ZŁOŚĆ wiązała się z nieprzyjemnymi sytuacjami, za ktorymi stali inni ludzie; 
POCZUCIE WINY wiązało się z nieprzyjemnymi sytuacjami, wywołanymi przez same osoby 
badane 
 
Badanie 3: Ciekawa wydaje się koncepcja Weinera, ktory badał emocje w warunkach 
społecznych. Widok człowieka leżącego na chodniku budzić może tak rożne emocje jak: 
złość, odraza czy wspołczucie. Zdaniem Weinera istotne jest tu określenie przyczyn, z jakich 
wspomniany człowiek znalazł się w takim położeniu. Jeżeli przyczyny kłopotow innej 
osoby odbierane są jako pozostające pod jej osobistą kontrolą (np. „upił się”), wowczas 
przechodzień odczuwać będzie emocje gniewu lub złości. Prawdopodobnie zahamuje to 
przyjście z pomocą. Jeżeli natomiast te kłopoty potraktowane zostaną jako niezależne od 
woli owego nieszczęśnika (np. „dostał ataku serca”, „pobili go”), należy się spodziewać u 
przechodniow odczucia litości lub wspołczucia. Ostatecznie więc, wzbudzona emocja jest 
całkowicie uzależniona od interpretacji danej sytuacji. Powyższe rozważania jednoznacznie 
prowadzą do uznania, że procesy emocjonalne iprocesy poznawcze wpływają na siebie 
wzajemnie. 

17. Rola emocji pozytywnych w radzeniu sobie z wyzwaniami życiowymi. Przedstaw 
przykłady badań 

Kiedy ludzie czują się szczęśliwi, łatwiej podejmują decyzje (według badań Isena i Meansa) i 
uważają się za bardziej zadowolonych ze swojego życia (według badań Schwarza i Clorego). 
Stosunki z innymi, wizerunek własnej osoby i nadzieje na przyszłość stają się bardziej 
obiecujące. Johnson i Tversky udowodnili, że ludziom szczęśliwym świat wydaje się 
bezpieczniejszy. Pozytywne emocje pozwalają lepiej radzić sobie ze stresem i lepiej znosić 
niepowodzenia życiowe. Dobrostan psychiczny zdecydowanie wpływa na jakość naszego 
życia i poprawia je w dużym stopniu. 
 
Teoria elastycznej organizacji procesów poznawczych - Isen 
W wielu badaniach Isen wykazała, iż pod wpływem pozytywnego afektu podlegają 
rozszerzeniu procesy: 
– uwagi 
– myślenia 
– zachowania. 
Autorka nazwała ten stan elastyczną organizacją procesow poznawczych. Osoby w 
pozytywnym stanie afektywnym oprócz podania typowych elementów danej kategorii (np. 
samochód, rower, itp.) częściej generują odpowiedzi takie jak: „winda, ruchome schody, 
czy deskorolka”, które również pełnią funkcję umożliwiającą przemieszczanie się. 
Pozytywny afekt prowadzi więc do zachowań nowatorskich lub tworczych. 
 
W eksperymencie Brosschot’a i Thayer’a osoby badane zostały poproszone, aby w ciągu 
dnia, wykonując codzienne zajęcia, co godzinę określały rodzaj wykonywanej aktywności 
fizycznej oraz wypełniały kwestionariusz samopoczucia obejmujący stopień pobudzenia 
emocjonalnego i znak emocji (przyjemnie-nieprzyjemnie). Rownież co godzinę trzykrotnie w 
odstępach 5 minutowych notowały wynik pomiaru tętna. Negatywny afekt wiąże się z 
utrzymującym się pobudzeniem układu sercowo-naczyniowego. Natomiast doświadczanie 
pozytywnego stanu zapowiadało spadek pobudzenia w ciągu najbliższych kilku minut. W 
badaniu w warunkach terenowych zaznaczyła się funkcja neutralizująca pozytywnego afektu. 
 
W badaniach Levensona i Fredrickson liczono częstotliwość uśmiechow występującą w 
trakcie oglądania smutnej sceny ze „Stalowych magnolii”. Przedstawiała ona matkę 
opłakującą swoją zmarłą corkę. Celem badań miało być określenie, czy przeżywając 
negatywne emocje ludzie, ktorzy spontanicznie dostarczają sobie pozytywnych doznań, 
podlegają szybszej restytucji. Tzw. uśmiech Duchenne może wywoływać specyficzne dla 
emocji pozytywnych wzorce funkcjonowania fizjologicznego wpływając na autonomiczny 
układ nerwowy.Dodatkowo, wywołanym w ten sposób zmianom autonomicznym może 
towarzyszyć subiektywne doświadczanie przyjemności. Te zmiany ustępowały średnio 
po około 36 sekundach u osob często uśmiechających się. Natomiast osoby, ktore się nie 
uśmiechały „dochodziły do siebie” przez prawie minutę. 
 
Wiele badań dowodzi, iż pozytywne stany emocjonalne zwiększają oczekiwania sukcesu i 
pozytywnie wpływają na wzrost jego subiektywnego prawdopodobieństwa. 

18. Jaki jest związek emocji z pamięcią? Przedstaw przykłady badań. 

EKMAN: Wspołczesne badania nad emocjami a pamięcią dotyczą dwoch aspektow. Po 
pierwsze przypominanie uzależnione jest od stanu emocjonalnego, czyli zależność 
przypominanych treści od tego, czy jest się w pozytywnym, czy negatywnym nastroju. 
Drugim aspektem rozpatrywanym w badaniach jest wpływ doświadczonego nastroju lub 
emocji warunkującego zachowania prospołeczne np. pomaganie innym 
 
Emocje oraz pamięć są powiązane przyczynowo. Większość emocji powstaje, gdy 
przekładamy nasze motywy i interesy na działania celowe w nieprzewidywalnym otoczeniu. 
Przejawem związku emocji z pamięcią jest pamięć uzależniona od stanu emocjonalnego. 
Oznacza to, że materiał wyuczony w jakimś stanie emocjonalnym może być łatwiej lub lepiej 
przypominany, gdy w momencie przypominania osoba znajduje się w tym samym stanie. Z 
pamięcią uzależnioną od stanu nie zawsze mamy do czynienia. Występuje 
ona tylko w pewnych warunkach, ktorych naturę uściśla m.in. hipoteza przynależności 
przyczynowej. Według tej hipotezy człowiek najłatwiej kojarzy daną emocję z jakimś 
bodźcem lub sytuacją, jeżeli ten bodziec uważa za przyczynę danej emocji. Jeżeli natomiast 
jednostka spostrzega daną sytuację oraz stan emocjonalny jako powiązane przyczynowo, 
wtedy powstaje między nimi silne skojarzenie, przez co pamięć bodźca jest wspomagana 
przeżywaniem danego stanu emocjonalnego w momencie przypominania 
 
W badaniach nad wpływem emocji na pamięć występuje trojkąt ,, emocja-i-pamięć’’. Boki 
trojkąta są głownym 
tematem badań nad zależnością tych czynnikow. 
 
STAN EMOCJONALNY PODCZAS KODOWANIA (wierzchołektrojkąta) 
uczenie się zgodne lub niezgodne z natrojem (bok trojkąta) 
EMOCJONALNA TREŚĆ EMOCJI 
przypominanie sobie zgodne lub niezgodne z nastrojem 
STAN EMOCJONALNY PODCZAS WYDOBYWANIA 
przypominanie zależne od stanu 
 
Emocje mogą oddziaływać na pamięć na trzy sposoby: 
(1) jako cecha zapamiętywanego materiału 
(2) jako cecha stanu psychicznego podmiotu podczas kodowania informacji 
(3) jako cecha stanu psychicznego podmiotu w trakcie przypominania sobie informacji. 
Wszystkie 3 wymiary pamięci, treść, kodowanie, przypominanie muszą występować w każdej 
części pamiętania. Nie można badać przywoływania wspomnień, jeśli wcześniej nie nastąpiło 
ich kodowanie. Badania nad emocjami w sytuacji kodowania wykazały, że intensywne 
emocje poprawiają zapamiętywanie głownych szczegołow tła (Parrott, Spackman). 
 
Jednym z często badanych zakresow zależności od stanu były rożne stany wywołane przez 
podawanie rożnych substancji. W odniesieniu do takich substancji jak alkohol czy marihuana 
dane wykazują, że badane osoby uzyskują lepsze efekty odtwarzania, gdy uczą się i 
odtwarzają bez zażywania ich, niż gdy uczą się w jednym stanie (zażywanie substancji) a 
odtwarzają w innym (stan bez substancji) (Anderson). 
Lepsze pamiętanie występuje wtedy gdy nastroj w czasie pomiaru jest zgodny z elementami 
nastroju, jakie włącza się do swoich wspomnień. 

 
Emocje są kodowane dwojako: 
– w HIPOKAMPIE zawarta jest DEKLRATYWNA PAMIĘĆ EMOCJONALNA, czyli pamięć 
świadoma, wspomnienie, ktore można zakomunikować komuś) 
– w CIELE MIGDAŁOWATYM ukryta jest NIEJAWNA PAMIĘĆ EMOCJI. Dzięki hipokampowi 
pamiętamy, że pewna sytuacja wywołała u nas kiedyś emocje, natomiast ciało migdałowate 
sprawia, że poddani jednemu aspektowi tej sytuacji, przeżywamy tą emocję ponownie.  
 
Lepiej pamiętane są emocje pozytywne, niż negatywne; te, ktore przeżywami sami. 
o Intensywne emocje poprawiają zapamiętywanie głownych szczegołow, natomiast 
pogarszają zapamiętywanie szczegołow tła - prawdopodobnie dlatego, że powodują 
stronniczość uwagi oraz późniejszego powtarzania wspomnień 
o Podczas wydarzenia traumatycznego zapamiętane zostają aktywacje obszarow mozgu 
wywołane przez ciało migdałowate. Poźniej, po ustaniu traumy, bodźce przypominające 
pierwotne wydarzenie traumatyczne mogą wywoływać ponowne aktywacje ciała 
migdałowatego. 
o Stres jest tak silny, że wypiera się go z pamięci jawnej, ale przejawia się on w intruzywnych 
myślach, koszmarach sennych, przebłyskach (obrazach, dźwiękach), nieuzasadnionych 
emocjach, głównie lęku 
 

19. Jakie funkcje pełnią emocje? - Omów na przykładzie wybranych emocji podstawowych 
oraz samoświadomościowych. 

Funkcje emocji podstawowych: 
1. Strach 
- informuje nas o sytuacji zagrożenia; daje informacje jak możemy postąpić: "walcz, uciekaj, 
stój" 
- mobilizuje do działania 
2. Złość/Gniew 
- informuje nas że dzieje się coś nie dobrego; informuje nas że zależy nam na czymś 
- daje mnostwo energii, napędza do działania (np. stajemy się agresywni , mściwi, stawiamy 
opor) 
- organizuje i reguluje wewnętrzne procesy fizjologiczne i psychiczne związane z samoobroną 
i dominacją, a także kontrolowaniem zachowań społecznych 
- reguluje zachowania interpersonalne, ale także jest regulowana w kontekście 
interpersonalnym - w trakcie socjalizacji 
3. Smutek 
- odbiera energię po to, aby się zatrzymać i wyciszyć, wycofać się z życia i skoncentrować się 
na swoim wnętrzu, przypomnieć sobie czego naprawdę pragniemy, a następnie skłania nas 
do zmiany oceny samego siebie w związku z tym co się zdarzyło. 
- sygnał, ktory powiadamia nas o behawioralnych intencjach innych ludzi np. informuje nas o 
stanie uczuciowym nadawcy 
- funkcja apelacyjna -> wywołuje reakcje u partnera interakcji np. proba skłonienia innych do 
zaofiarowania pociechy lub pomocy 
4. Radość 
- dzięki radości mamy chęć do zabawy, a podczas niej jesteśmy bardziej kreatywni, 
rozszerzamy nasz repertuar myśli i działań 

- budujemy nasze zasoby społeczne, wzmacniamy więzi, mamy lepsze relacje z ludźmi, 
jesteśmy także bardziej skłonni do pomocy i wspołpracy 
- rozwijamy się intelektualnie, lepiej radzimy sobie z trudnościami 
- radość skłania ludzi by dążyli do wyższych celow, kontynuowali to, co robią i opierali się 
przejściu do jakiegoś innego stanu. 
5. Wstręt 
- jest emocją związaną z odrzucaniem i unikaniem czegoś co sprawia, że robi nam się 
niedobrze, dosłownie lub w przenośni (np. odrzucanie substancji ktore są zepsute, 
niezdrowe czy zatrute) 
 
Emocje podstawowe wg Plutchik: lęk, smutek, radość, gniew, zdziwienie, oczekiwanie, 
akceptacja, wstręt, itp.;  
6 emocji podstawowych wg Ekmana: strach, złość smutek, radość, wstręt, zaskoczenie. 
Podstawowe emocje są wrodzone i wspólne dla wszystkich ludzi, niezależnie od społeczności; 
pojawiają się w wyniku rozwoju nerwowego i poznawczego w pierwszych 8 m-cach 
niemowlęctwa; negatywne emocje ulegają dalszemu różnicowaniu w trakcie następnych 
kilku lat, dzięki rozwojowi nerwowemu i poznawczemu. 
 
Funkcje emocji samoświadomościowych: 
1. Wstyd 
- uruchamia motywację do pozbycia się tego stanu (w tym reinterpretację, rozszczepienie 
osobowości, wyparcie) 
2. Poczucie winy 
- powstaje kiedy ludzie oceniają swoje zachowanie jako porażkę, ale koncentrują się na 
określonych cechach i działaniach, ktore doprowadziły do tego niepowodzenia; zawsze wiąże 
się z działaniami naprawczymi – odwrocenie skutkow porażki i zapobieżenie ponownemu jej 
pojawieniu się - funkcja motywacyjna. 
3. Pycha 
- to przesadna duma lub pewność siebie, ktora prowadzi do negatywnych konsekwencji; 
powstaje gdy człowiek, uznając, że osiągnął sukces w odniesieniu do swoich norm, zasad i 
celow koncentruje się na całości Ja (sukces odnosi całość Ja); 
1) jest emocją nietrwałą, ale uzależniającą, 
2) nie wiąże się z żadnym określonym działaniem 
3) zakłoca relacje międzyludzkie w powodu towarzyszącego jej pogardliwego i bezczelnego 
stosunku do innych; 
4. Duma 
- radość, ktora jest spowodowana udanymi działaniami, myślami lub uczuciami; organizm 
jest pochłonięty określonym zachowaniem, z ktorego czerpie dumę; 
5. Onieśmielenie 
- zmieszanie, wstydliwość, zaniepokojenie lub psychiczny dyskomfort w sytuacjach 
społecznych oraz oscylowanie między strachem a ciekawością lub unikaniem a zbliżaniem 
się; dyskomfort odczuwany w reakcji na innych ludzi; 
6. Zażenowanie 
- podobne do wstydu, jednak jest wyraźnie mniej intensywne i nie zakłoca toku myśli i mowy 
tak jak wstyd; związane z ekspozycją Ja a nie z np. negatywną oceną, zdarza się w sytuacjach 
pozytywnych; 
 

Emocje samoświadomościowe to wynik bardziej złożonych procesów poznawczych, których 
osią jest pojęcie Ja; są to emocje ewaluacyjne, mają wpływ na samoocenę w życiu ludzi 
dorosłych - główna funkcja. 
Zdolność do samooceny prowadzi do dwóch różnych rezultatów: możemy ocenić swoje 
zachowanie i brać odpowiedzialność za oceniane działania (atrybucja wewnętrzna) albo od 
tej odpowiedzialności się uchylić (atrybucja zewnętrzna). 
Jeśli dojdziemy do wniosku, że nie jesteśmy odpowiedzialni, to przestajemy oceniać swoje 
zachowanie. Jeżeli jednak uznamy siebie za odpowiedzialnych, to możemy ocenić swoje 
zachowanie jako udane lub nieudane w stosunku do norm, zasad i celów. 
Ustalenie, czy jednostka odniosła sukces, czy poniosła porażkę, zależy od niej samej i opiera 
się na charakterze przyjętych przez nią norm. Np. jeżeli student uważa, że sukcesem na 
egzaminie może być wyłącznie ocena 5, to uzyskanie oceny 4 będzie dla niego porażką. Dla 
innego studenta ta sama ocena może być sukcesem. 
Emocje samoświadomościowe pełnią ważną rolę w funkcjonowaniu w grupach, pośród 
innych osób. Oceniając własne działania, myślenie i przeżywanie, dostajemy informację, czy 
trzymamy się zasad pozwalających nam dobrze współżyć z ludźmi przyjmującymi podobne 
wartości. – funkcja informacyjna. 
Emocje złożone wywodzą się z emocji podstawowych oraz zorientowanych na obiekt, zależą 
od świadomych ocen, które mają charakter społeczny i odwołują się umysłowych modeli Ja i 
innych ludzi, nie mogą być doświadczane bez wyraźnego powodu 

20. Samoregulacja zachowania – omów na podstawie wybranych teorii motywacji. 

Samoregulacja zachowania polega na formułowaniu wyzwań i stawianiu sobie celow. W ślad 
za tym pojawia się stan oczekiwania i reakcje uczuciowe, ktorych realizacja dążeń odpowiada 
osobistym standardom. Jeśli działanie im odpowiada, człowiek odczuwa satysfakcję i 
umacnia poczucie własnej wartości; jeśli z nimi kontrastuje – odczuwa on niezadowolenie z 
siebie i ma skłonność do porzucenia takich działań. Autoreguacja jest możliwa pod 
warunkiem rozwiniętej zdolności do samoobserwacji i trafnego osądu. Tylko dysponując 
wymaganiami i sankcjami wobec siebie, można utrzymać lub zaniechać danego działania, 
zwłaszcza wowczas, gdy środowiko skłania do odmiennego rozwiązania (nauka do egzaminu 
vs impreza). Bez tych wymagań, ludzie zmienialiby swoje zachowanie stosownie do sytuacji. 
Brak wewnętrznych standardow sprawia, że człowiek w imię realizacji doraźnych celow może 
postępować wbrew normom społecznym. Tymczasem zaangażowanie w realizację celu, 
ktory jest subiektywnie cenny, pozwala wytrwać w działaniu, a nawet zwiększyć wysiłek, jeśli 
rezultat nie spełnia oczekiwań. 
 
Psychodynamiczna teoria motywacji: 
W koncepcji psychodynamicznej człowiek jest rządzony przez popędy, a główną siłą 
napędową jest energia psychiczna. Motywy zachowania mają charakter nieświadomy, a 
zatem świadomość nie odgrywa roli w kształtowaniu zachowania. Zatem w ujęciu 
Freudowskim funkcję samoregulacji przejmuje ego, które powstrzymuje id (kierujące się 
zasadą przyjemności vel chęcią zaspokojenia popędów) od zachowań stojących w 
sprzeczności z normami społecznymi czy zasadami reprezentowanymi przez superego. Zatem 
zachowanie regulowane jest z pominięciem świadomości i  w zależności od ilości energii 
psychicznej w systemie, siły popędów i wachlarza zasad moralnych jakimi dysponuje dana 
osoba. 
 

Behawiorystyczna teoria motywacji: 
Podstawowe pojęcia  behawiorystycznej teorii motywacji: 



 

popęd – wielkość deficytu jakiegoś ważnego dla organizmu czynnika pozytywnego lub 
wielkość oddziaływania czynnika negatywnego; napięcie pojawiające się w 
organizmie i uruchamiające czynności mające na celu usunięcie tego napięcia 
np. liczba godzin bez jedzenia lub picia, długotrwałosć deprywacji snu 



 

pobudka – obiekt lub stan mający mający zdolność redukowania lub zmniejszania 
wielkości popędu; pobudki mogą różnić się efektywnością (np. kanapka lepiej 
zaspokoi głód niż cukierek); ma dwoisty charakter – w pewnych sytuacjach redukuje 
popęd, a w pewnych go wywołuje 
np. pokarm dla głodu, partner dla popędu seksualnego 



 

wzmocnienie 

o  pozytywne – każdy obiekt lub stan zwiększający prawdopodobieństwo 

powtórzenia  reakcji wywołanej działaniem danego bodźca; nagroda; brak 
wystąpienia oczekiwanego wzmocnienia pozytywnego odbierany jest jako 
kara 

o  negatywne – analogicznie zmniejsza prawdopodobieństwo powtórzenia 

reakcji; kara; brak oczekiwanego wzmocnienia negatywnego odbierany jest 
jako nagroda  

 
Wynika z tego, że samoregulacja w podejściu behawiorystycznym oznacza podejmowanie 
zachowań w taki sposób, aby uzyskanić jak największą ilość wzmocnień pozytywnych 
(nagród) oraz unikać wzmocnień negatywnych (kar). 

21. Sytuacyjna i czasowa spójność zachowań człowieka – omów na podstawie wybranych 
teorii osobowości 

Spójność sytuacyjna – polega na tym, że te same cechy widoczne są w wielu rożnych 
sytuacjach 
Spójność w czasie - przejawia się niezmiennością określonych cech mimo upływu czasu 
Wewnętrzna stałość longitudinalna – pewien stopień stałości osobowości w czasie, 
szczegolnie po dojściu do dorosłości; podejścia teoretyczne rożnią się między sobą pod 
względem określania przesłanek tej stałości oraz możliwości zmian jednostki. 
 
Teorie cechowe (teoria cech (McCrae, Costa) 
- czynniki genetyczne determinują biologiczne podłoże wymiaru osobowości 
- w życiu wiele się zmienia, ale nie zawsze zakres cech 
 
Teorie psychoanalityczne 
- akcentują ciągłość struktur osobowościowych ukształtowanych w okresie wczesnego 
dzieciństwa - „w teraźniejszości każdej osoby upornie twa jej przeszłość” 
 
Teorie poznawcze 

– podkreślają rolę osoby w wyborze sytuacji, ktore podtrzymują wewnętrzną spojność 
zachowania w czasie 
- ludzie poszukują samopotwierdzenia; wybierają środowisko dopasowane do ich 
osobowości 
- inni ludzie traktują ich zgodnie z ich ukształtowanym wizerunkiem 

22. Świadome i nieświadome źródła motywacji – omów na podstawie wybranych teorii 
osobowości. 

Podejście psychodynamiczne 
Zręby psychodynamicznej koncepcji motywacji są dziełem Freuda. Jej podstawowe założenia 
zawierają przekonania, że wszelkie zachowania są zdeterminowane, a ich źrodłem jest 
energia psychiczna. Zachowaniem rządzą wrodzone instynkty, częściej zwane popędami – 
popęd życia, czyli popęd seksualny. Motywy ludzkiego zachowania mają charakter 
nieświadomy. Świadomość nie odgrywa istotnej roli w kształtowaniu zachowania. Teoria 
psychodynamiczna jest zatem teorią redukcji napięcia związanego z działaniem popędow. 
Horney postulowała istnienie dwóch mechnizmow motywacyjnych:  
1) potrzeby bezpieczeństwa i – stanowiącego konsekwecję braku jej zaspokojenia – lęku 
podstawowego 
2) wyidealizowanego obrazu własnej doskonałości (Ja idealnego) pozostającego w konflikcie 
z Ja aktualnym i/lub Ja realnym. 
 
Podejście humanistyczne 
Maslow zakładał obecność dwóch mechanizmów motywacyjnych: potrzeby niedoboru 
(motywacja knieczności – „muszę”) oraz potrzeby wzrostu (motywacja oparta na wyborze – 
„chcę”). Potrzeby te są ułożone hierarchicznie, a zatem zaspokojenie potrzeby niższego rzędu 
warunkuje pojawienie się potrzeb wyższych. Pomimo, że Maslow nazywa jedne potrzeby 
potrzebami niedoboru, a drugie potrzebami wzrostu to w obu wchodzi w gręnapięcie 
związane z deprywacją. Wg Maslowa nie jest ważne, czy potrzeby są świadome czy nie, to 
najczęściej traktuje je jako nieświadome.  

23. Jaka jest rola procesów poznawczych w osobowości? Omów na podstawie wybranych 
teorii osobowości.    

W teoriach poznawczych osobowość jest uwarunkowana mechanizmami oraz strukturami 

poznawczymi — poznawczymi reprezentacjami podmiotu (jednostki) i świata. Mechanizmy 

poznawcze (obraz świata i własnej osoby) warunkują orientację człowieka w otoczeniu; w 

dużej mierze od nich zależy ocena możliwości realizacji celów, do których skłaniają 

mechanizmy motywacyjne (często za istotny mechanizm poznawczy uznaje się tzw. 

umiejscowienie kontroli — tzw. jednostki wewnątrz- bądź zewnątrz-sterowne). 

Poznawcze składniki osobowości: style poznawcze, 

konstrukty

, schematy, atrybucje, 

przekonania, 

reprezentacje

, 

oczekiwania

 

 

W podejściu poznawczym reprezentacja rzeczywistości jest kreowana, dzięki 

doświadczeniom podmiotu spostrzegającego i ma charakter subiektywny. Poznawcze teorie 

osobowości nie odwołują się do mechanizmów obronnych i koncentrują się na przeżyciach 

świadomych. 

Przedstawicielami nurtu poznawczego w psychologii osobowości są A.Bandura i G.Kelly. 

 

Bandura - Teoria społecznego uczenia się akcentuje zasadę wzajemnego determinizmu 

jednostki i środowiska, która ukazuje człowieka „jako kogoś, kto nie tylko jest kształtowany 

przez wpływy środowiskowe, ale i sam na środowisko wpływa”.  Podkreśla znaczącą rolę 

procesu modelowania w rozwoju osobowości, polegającą na uczeniu się przez 

obserwowanie innych. W wyniku gromadzenia doświadczeń z modelowania, człowiek 

nabiera przekonania o własnej skuteczności, czyli możliwości osiągnięcia sukcesu w różnych 

sytuacjach życiowych. Rozwój osobowości, polega zatem, na nabywaniu nowych 

doświadczeń, zachowań i kompetencji w drodze modelowania, jak również na kształtowaniu 

się realistycznego przekonania co do własnej skuteczności i zdolności do ustalania celów 

życiowych, samokontroli i samowzmacniania.  

 

Kelly - teoria konstruktów osobistych 

 Kelly przyjął założenie, że ludzie są od urodzenia ciekawi. „Chcąc nadać światu i swojej 

egzystencji sens i działać w swym codziennym życiu jak naukowcy, badając i 

eksperymentując…” Kelly wprowadził pojęcie „konstrukty personalne”, aby opisać jednostki 

znaczeniowe, które człowiek tworzy i rozwija, aby w ten sposób nadać znaczenie światu. 

Człowiek posiada konstrukty personalne dotyczące wszystkich aspektów życia. Dzięki nim 

rozumie i definiuje swoją egzystencję.

  

 

Człowiek w ujęciu poznawczym: 

- podmiot poznający świat i samego siebie - złożony system pobierający, przetwarzający, 

integrujący informacje

 

 

- odzwierciedla rzeczywistość, przewiduje, tworzy programy działania, na bieżąco zarządza 

zachowaniem

 

 

- osoba jako całość

  

 

Podstawowe funkcje osobowości w ujęciu poznawczym

 

- konstruowanie poznawcze, czyli nadawanie znaczenia (sensu) naszym doświadczeniom

 

 

- dostarczanie podstaw dla ewaluacji (oceny) zdarzeń, innych ludzi, i samego siebie (m.in. 

oceny celów, kierunków i wyników działania, własnej przeszłości i przyszłości)

 

 

- programowanie działań, a więc ustanawianie celów i dobór strategii działania adekwatnych 

do wymogów sytuacji

 

 

- sterowanie przebiegiem działania: procesy podmiotowej kontroli i samoregulacji 

(aktywacja i realizacja celów; monitorowanie i „dostrajanie” własnych emocji, stanów 

motywacyjnych, i zachowań)

. 

Poznawcze podejście do osobowości widzi człowieka jako podmiot poznający świat i samego 

siebie, złożony system pobierający, przetwarzający i integrujący informacje. System ten 

odzwierciedla rzeczywistość oraz odpowiada za generowanie przewidywań, tworzenie 

programów działania, pobudzenie i kontrolę motywacji i uczuć, a także za cieżące 

zarządzanie zachowaniem. Poznawcze podejście do osób, skupia się na osobie jako całości. 

Interesuje się sposobem konstruowania zdarzeń, poziomem integracji zachowania oraz 

stylem działania. Koncentruje się na pojęciu JA (obrazie własnej osoby).

 

 

24. Porównaj koncepcje ja w co najmniej dwóch teoriach osobowości. 

Orientacja psychoanalityczna 
FREUD 
W teoriach pozostających pod wpływem Freuda pojęcie „ja” jednostki odgrywa znaczną rolę. 
Dla Freuda ego stanowi władzę wykonawczą całej osobowości, sprawuje funkcje 
kierownicze, godząc wymagania id i superego. Nie jest ono jednak najsilniejszym ani 
najważniejszym systemem osobowości. Pozostaje podporządkowane wobec id, z niego 
czerpie swoją energię i siłę. Z kolei superego, czyli ta sfera osobowości, która zawiera nakazy, 
zakazy, ideały wpojone dziecku przez rodzicow, zawiera w sobie dwa podsystemy: sumienie i 
„ja” idealne. Sumienie karze człowieka wywołując w nim poczucie winy, natomiast „ja” 
idealne nagradza go, sprawia, że czuje się dumny z siebie, dąży do osiągnięcia doskonałości. 
Orientacja humanistyczna: 
RODGERS 

Carl Rogers operował teorią, ktorej centralnym pojęciem jest pojęcie „ja”. Składają się nań 
zdobywane w wyniku doświadczenia informacje o własnych cechach, wartościach i 
postawach. Taki obraz „ja” determinuje zarówno spostrzeganie świata jak i własnego 
zachowania podmiotu. Innym aspektem ja jest „ja idealne”, czyli wizja człowieka na temat 
tego, jaki powinien on być lub chciałby być. Gdy spostrzegane przez podmiot „ja realne” i „ja 
idealne” zgadzają się ze sobą, osoba jest zdrowa psychicznie. Problemy psychologiczne 
pojawiają się w przypadku poważnych rozbieżności pomiędzy obydwoma „ja” oraz pomiędzy 
„ja” i światem realnym. 

Kładzie silny nacisk na własne doświadczenie jednostki, na jej uczucia 

i wartości oraz wszystko to, co składa się na

 

psychiczne życie wewnętrzne. Stąd też 

centralnym pojęciem jego teorii jest pojęcie „ja” (self). Obraz ja kształtuje się w procesie 
dorastania – w jego skład wchodzą nie tylko cechy osobowości, ale i reprezentacje

 

relacji z 

innymi, zapis doświadczenia z nadanym mu znaczeniem. Dla zdrowego funkcjonowania i 
rozwoju jednostki

 

byłoby optymalne, gdyby obraz Ja kształtował się zg z tendencją do 

samorealizacji, czyli naturalną tendencją organizmu do rozwijania własnych zdolności i 
zwiększania możliwości.

 

25. Porównaj co najmniej dwie koncepcje potrzeb ludzkich, występujące w różnych 
teoriach osobowości. 

PSYCHOLOGIA HUMANISTYCZNA, ABRAHAM MASLOW: 
Postawił on hipotezę, że człowiek w swoim działaniu dąży do zaspokojenia zespołu potrzeb, 
zaś potrzeby te tworzą logiczną hierarchię rozpoczynającą się od potrzeb niższego stopnia, 
ktorych zaspokojenie redukuje niedobory w systemie fizjologicznym (potrzeba pożywienia i 
wody), a kończącą się wyższego stopnia potrzebami osobistymi i abstrakcyjnymi. 
Hierarchia potrzeb: 

1. Potrzeby samorealizacji = dążenie do rozwoju swoich możliwości 
2. Potrzeby szacunku i uznania = dążenie do prestiżu i uznania zarowno w oczach 
swoich, jak i innych ludzi 
3. Potrzeby przynależności (miłości, przyjaźni) = tendencja do nawiązywania bliskich 
relacji i uczestniczenia w życiu społecznym 
4. Potrzeby bezpieczeństwa 
5. Potrzeby fizjologiczne (pragnienie, głod, posiłek) 

Maslow był przekonany, że potrzeby wyższego stopnia mogą się pojawić tylko wtedy, gdy są 
zaspokojone potrzeby niższego stopnia. Zachowanie człowieka według teorii potrzeb 
określone jest przez dwa prawa: prawo homeostazy i prawo wzmocnienia. Pierwsze z nich 
mowi o dążeniu do rownowagi potrzeb niższego rzędu. Oznacza to, że niezaspokojenie 
potrzeb niższego rzędu będzie naruszać ustaloną rownowagę organizmu człowieka, zaś ich 
zaspokojenie będzie tę rownowagę przywracać i stan napięcia zniknie. Z kolei do potrzeb 
wyższego rzędu ma zastosowanie prawo wzmocnienia. Według tego prawa zaspokojenie 
wyższych potrzeb nie powoduje ich zaniku, lecz wręcz przeciwnie, człowiek odczuwa je jako 
przyjemne i będzie dążył do ich wzmocnienia. 
 
Dwa poziomy motywacji 
Niezaspokojone potrzeby podstawowe człowieka mogą zdominować jego dążenia. Mamy 
wtedy do czynienia z motywacją braku. Człowiek postrzega ludzi i rzeczy pod kątem 
własnych potrzeb i użyteczności. 
Drugim jest motywacja istnienia, ktorą aktywizują i wzbogacają doświadczenia. 
 
EPSTEIN: 
W systemie doświadczeniowym aktywne są 4 potrzeby podstawowe, ktore są jednakowo 
ważne, ale każda może zdominować pozostałe w zależności od sytuacji. Z potrzebami 
skojarzone są 4 podstawowe przekonania, ktore dotyczą świata, innych ludzi, siebie oraz 
ogolnych sądow o kontroli nad życiem. Kształtują sięone na podstawie doświadczeń. 

PODSTAWOWE POTRZEBY 

PODSTAWOWE PRZEKONANIA 

Przyjemność i unikanie bólu 

ŚWIAT jest źrodłem przyjemności i 
bezpieczeństwa vs bolu i zagrożenia 

Zachowanie stabilnego i spójnego 
systemu reprezentacji doświadczeń 

ŻYCIE jest sensowne, przewidywalne, 
kontrolowalne, sprawiedliwe vs 
nieprzewidywalne, niekontrolowalne, 
niesprawiedliwe 

Potrzeba kontaktu (nawiązywania i 
podtrzymywania relacji z innymi) 

LUDZIE są godni zaufania, pomocni, korzystnie 
oddziaływują na samopoczucie vs niegodni 
zaufania, zagrażający i powodujący napięcia 

Umacniania samooceny 

JA jestem osobą wartościową, kompetentną, 
dobrą, godna miłości vs bezwartościową, 
niekompetentną, niegodną miłości 

 
PSYCHOANALIZA (FREUD) 
W psychoanalizie potrzeby są warunkowane przez popędy. Popęd seksualny, czyli libido, jest 
rozumiany bardzo szeroko. Źródło popędu jest wewnętrzne, a celem – rozładowanie popędu  
i osiągnięcie przyjemności. Model strukturalny osobowości dzieli się na trzy części: id, które 
kieruje się zasadą przyjemnościi i dąży do natychmiastowego zaspokojenia popędu, ego, 
które kierując się zasadą rzeczywistości, dąży do bardziej odpowiedzialnych form gratyfikacji 
i superego, które poszukuje perfekcji i odnosi się do zasad moralnych. Duże niezgodności 
między tymi poziomami doprowadzają do konfliktu wewnętrznego i powstania lęku, oraz 
stosowania mechanizmów obronnych. 

26. Wkład czynnika genetycznego i środowiska do różnic indywidualnych w zachowaniu 
człowieka. Omów główne metody badań i ich założenia. 

Genetyka zachowania (ang. behavioral genetics) – nauka z pogranicza genetyki i nauk o 
zachowaniu, która zajmuje się badaniami wpływu genotypu na zachowanie 

Podstawowe czynniki wpływające na kształtowanie zachowań jednostek: 
Czynniki genetyczne i cechy wrodzone 
Addytywny czynnik genetyczny –bezpośredni przekaz materiału genetycznego od rodziców 
Nieaddytywny czynnik genetyczny – interakcja alleli w chromosomach (por. dominacja, 
epistaza i emergeneza) 

Uwaga! Cechy wrodzone są zależne nie tylko od genów, ale także od warunków w łonie 
matki i w trakcie porodu. Np. alkoholizm matki zwiększa ryzyko pojawienia się zaburzeń u 
dziecka. 
Czynniki środowiskowe 
1. Środowisko wspólne (shared environment) - wpływy środowiskowe, które są wspólne dla 
osób wychowywanych w tej samej rodzinie i które powodują ich fenotypowe podobieństwo. 
2. Środowisko specyficzne (nonshared environment) - to wpływy środowiskowe, które nie są 
wspólne dla osób wychowywanych razem i które przyczyniają się do różnic pomiędzy 
członkami rodziny. 

METODY 

1.  Metoda badań rodzinnych 

2.  Metoda badań adopcyjnych  
3.  Metoda badań bliźniąt 

 
Założenia: 
1. Rodzimy się z gotowym materiałem genetycznym, który ma wpływ na nasze zachowanie 
2. Środowisko (odrębnie wspólne i specyficzne) także ma wpływ na zachowanie 
3. Jeżeli dwie osoby mają wspólne środowisko i różne materiały genetyczne to podobieństwa 
wynikają ze środowiska, a różnice z genetyki 
4. Jeżeli dwie osoby mają wspólne geny a różne środowiska to podobieństwa wynikają z 
genów a różnice ze środowisk 
 
Opis metod: 
1. Badania rodzinne (badania rodzin biologicznych) - porównywanie podobieństwa 
fenotypowego członków rodzin biologicznych. 
Zalety: Możliwość oszacowania stopnia, w jakim różnice indywidualne wynikają z wpływu 
czynników genetycznych i wspólnego środowiska. 
Wady: Ponieważ rodzice, dzieci i rodzeństwo mają zazwyczaj wspólne tak geny, jak i 
środowisko, nie można jednoznacznie rozstrzygnąć, co w zachowaniu jest spowodowane 
wpływem genów, a co środowiska. 
 
2. Badania adopcyjne - porównanie cech dzieci adoptowanych z rodzicami adopcyjnymi i 
biologicznymi lub też rodzeństwo biologiczne i adopcyjne wychowywane razem. 
Dzięki temu, że od rodziców biologicznych pochodzą geny, a od adopcyjnych środowisko, 
można odróżnić wpływy obu. 
 
3. Metoda badań bliźniąt - najpopularniejsza i najczęściej kojarzona z genetyką zachowania. 
Założenia: Bliźnięta dzielą się na jednojajowe (monozygotyczne, MZ) i dwujajowe 
(dwuzygotyczne, DZ). Bliźnięta DZ są ze sobą spokrewnione genetycznie tak, jak zwykłe 
rodzeństwo, posiadają średnio połowę tych samych genów, dlatego różnice między nimi 
mogą być wyjaśnione zarówno wpływem genów, jak i środowiska. Natomiast bliźnięta MZ są 
genetycznie prawie jednakowe (od niedawna wiadomo że czasami nie do końca, por 
imprinting), dlatego różnice między nimi wynikają z wpływu środowiska. Jeżeli bliźnięta MZ 
są bardziej do siebie podobne niż DZ, to podobieństwo wynika z wspólnych genów.  

Szczególnym rodzajem tej metody jest badanie bliźniąt wychowywanych osobno. Jeśli 

bliźnięta MZ były rozdzielone we wczesnym dzieciństwie i dorastały w rożnych warunkach 
środowiskowych, to duże podobieństwo między nimi stanowi poważny argument na rzecz 
genetycznego uwarunkowania badanej cechy. Jeśli bliźnięta DZ były wychowywane osobno i 
są porownywane z bliźniętami DZ wychowywanymi razem, dostarcza to informacji na temat 
wpływu wspolnego wychowania na fenotypowe podobieństwo cech. 
 

Obecnie używa się wszystkich trzech metod w różnych kombinacjach, aby uzyskać bardziej 
wiarygodne wyniki. Badania nie są proste, a wpływ genów na zachowanie jest bardzo 
złożony – złożoność zachowań dowodzi, że zależą one nie od obecności jednego genu, ale 
całej kombinacji czynników, np. współwystępowania z innymi genami, położenia. Genetyka i 
środowisko nie są także zupełnie niezależne (por. korelacja pasywna, reaktywna, aktywna), 
jednostki mogą być genetycznie mniej lub bardziej podatne na środowisko, etc. 
 
ODZIEDZICZALNOŚĆ 
Wyniki badań przedstawiane są w postaci wskaźnika odziedziczalności. Odziedziczalność 
(heritability) definiuje się jako część zmienności fenotypowej pomiędzy osobnikami, która 
może być przypisana różnicom genetycznym w określonej populacji. Wskaźnik 
odziedziczalności określa, w jakim stopniu różnice w zakresie poszczególnych cech można 
przypisać wpływom czynników genetycznych. 
 
Czynniki, które mają wpływ na różnice miedzy ludźmi  
Wyniki badań jednoznacznie podkreślają obecność obu czynników genetycznego i 
środowiskowego zarówno w cechach poznawczych (np. inteligencja), jak i osobowościowych. 
Wg obecnej wiedzy wpływ genów nie przekracza 50% wkładu w kształtowanie cech.  
Wkład czynnika genetycznego w wariancję inteligencji jest największy i wynosi około 50 % 
W przypadku osobowości obejmującej czynniki temperamentalne oraz te, które nie zależą od 
temperamentu, udział tego czynnika obniża się do około 35 %. 
Wpływ środowiska. Jeśli chodzi o inteligencję największy wkład ma środowisko wspólne 
(około 25 %), mniejszy środowisko specyficzne (około 15%). 
W przypadku osobowości w wariancji osobowości ważny udział ma środowisko specyficzne 
(około 40%), środowisko wspólne tylko 5%. 
 
Testy na inteligencję są bardziej rzetelne, niż kwestionariusze osobowości, dlatego błąd 
pomiaru dla inteligencji wynosi około 10%, Ala osobowości około 20 %. 
 

27. Czym jest iloraz inteligencji? Omów jego zalety i ograniczenia.  

 

Iloraz inteligencji jest wynikiem liczbowym uzyskiwanym w testach psychometrycznych 
stworzonych do ilościowego pomiaru inteligencji (np. Skala Inteligencji Wechslera (WAIS) czy 
Test Matryc Ravena; Jednym z pierwszych i najbardziej znanych narzędzi tego typu jest test 
Stanforda-Bineta) Wynik ten nie jest absolutną miarą inteligencji, lecz ma zawsze charakter 
relatywny. Rozkład wyników testu jest opisywany krzywą Gaussa. Test jest tak 
konstruowany, aby średni dla danej populacji (kraj, grupa wiekowa) wynik przeliczony 
wynosił 100 IQ, natomiast średni rozrzut statystyczny wyników wynosił 15. Oznacza to, że 
wynik od 85 do 115 wskazuje na przeciętną inteligencję; wynik powyżej 115 wskazuje na 
inteligencję wysoką, zaś poniżej 85 na inteligencję niską.  

ZALETY: 

- Wysoka rzetelność - współczesne testy IQ zazwyczaj dobrze potrafią ustalić poziom 
wykonania zdefiniowanych umiejętności kognitywnych (sprawność językowa, arytmetyczna, 
skojarzeniowa, analityczna i przestrzenna).  
 
- Dobra konstrukcja testów - pozwalają one zazwyczaj zmierzyć poziom umiejętności w 
każdym z bloków sprawności osobno — zaś wartość IQ jest obliczana jako ich wypadkowa. 
Ponadto zadania badające określone umiejętności są przemieszane tak, aby nie nużyć 
badanych osób.  
 
- Pomimo popularnego zarzutu, że testy IQ mierzą właściwie to, co ich twórcy uznają za 
inteligencję i że inaczej skonstruowany test może dać odmienny wynik, liczne badania 
wykazały, że pomiary wykonywane przy pomocy różnych testów są ze sobą wysoko 
skorelowane. Testy, w których występują zadania, które nie są nastawione na ściśle 
określone sprawności, lecz starają się badać ich kombinacje, dają podobne wartości IQ do 
testów tradycyjnych. 
 
- Przeciwnicy testów IQ bardzo często podnoszą argument, że z praktycznego punktu 
widzenia dużo ważniejsze są konkretne zdolności umysłowe ludzi, których pomiar mogłyby 
dawać ich „profil intelektualnych zdolności” przydatny przy np. wyborze szkoły, zawodu. 
Jednakże badania testami IQ wskazują, że poza nielicznymi przypadkami, zwykle dotyczącymi 
osób o szczególnie wysokim lub niskim ilorazie ogólnym, wynik pomiaru wszystkich 
poszczególnych sprawności jest bardzo zbliżony do średniego IQ. – CZYLI: mamy narzędzie, 
które sprawdza się dla większości populacji. 

 
OGRANICZENIA:

  

- Wątpliwości odnośnie trafności - często stawia się zarzut, że testy IQ mierzą właściwie to, 
co ich twórcy uznają za inteligencję, mało tego, nie ma jednej uniwersalnej definicji 
inteligencji – jak zatem można mierzyć coś, o czym nie wiadomo dokładnie, czym jest? Co 
właściwie mierzą testy inteligencji? 
 
- Testy mierzące IQ muszą być od czasu do czasu kalibrowane od nowa, ponieważ wykonanie 
różnych zadań zmienia się ze zmianami kulturowymi (np. zmianie ulega znajomość różnych 
słów), a nadto w krajach rozwiniętych istnieje stała tendencja do wzrastania średniego 
ilorazu inteligencji całej populacji (tzw. efekt Flynna). 
 
- Iloraz  inteligencji wskazuje wyłącznie na aktualne możliwości umysłowe człowieka, a nie 
jego potencjał; ma zatem wartość jedynie jako narzędzie diagnostyczne, a nie – jak postulują 
zwolennicy tej metody – prognostyczne. Stąd główny cel badania testowego, upatrywany 
przez psychometrów w szeroko rozumianej selekcji (do odpowiedniej szkoły, na określone 
stanowisko pracy itp.) jest bezpodstawny. 
 
- Testy inteligencji mierzą efekt czynności ludzkich, natomiast nie ujawniają procesów 
umysłowych leżących u podstaw efektywnego działania. Ten sam wynik w teście inteligencji 
może być osiągnięty przez angażowanie bardzo różnych procesów umysłowych, czego 
badanie testowe nie ujawnia. 
 

- Badanie oparte na testach inteligencji nie wnosi nic do poznania istoty inteligencji, nie 
wyjaśnia przyczyn zachowania intelektualnego. Rozwój metod diagnostycznych inteligencji 
nie idzie w parze z rozwojem teorii inteligencji. Psychometryczne badanie inteligencji trwa 
już blisko 90 lat, a jak dotąd ciągle nie wiemy, czym naprawdę jest inteligencja człowieka, na 
czym dokładnie polega całościowe funkcjonowanie intelektualne człowieka. 
 
- Wiele pytań zawartych w testach skonstruowanych kilkadziesiąt lat temu dzisiaj straciło na 
aktualności – są one często niezrozumiałe, a niekiedy śmieszne. (np. Kim był Jan Kiepura?) 
 
- Testy inteligencji mierzą zdolność rozwiązywania zadań na materiale reprezentatywnym 
dla grup społecznych, które brano za podstawę przy konstruowaniu testu. Ale te same 
zadania w zastosowaniu do innych grup społecznych mogą być kulturowo obce, co 
powoduje z reguły obniżenie poziomu wykonywania testu. Stronniczość kulturowa testów – 
skonstruowany w określonych warunkach kulturowych test inteligencji stosuje się w 
odniesieniu do osób, które pod względem kulturowym należą do innej populacji. (Stąd też 
wzięło się stwierdzenie, że czarni mają średnią inteligencję niższą o 15 punktów (jedno 
odchylenie standardowe) od białych). 
- Na wynik badania testem inteligencji – poza zdolnościami umysłowymi – wpływ ma wiele 
innych czynników, takich jak poziom motywacji, dotychczasowe doświadczenie, praktyka w 
rozwiązywaniu testów, aktualny stan psychofizyczny osoby badanej itp.  
 
- Psychometryczne badanie inteligencji odbywa się w warunkach sztucznych, w izolacji od 
realnych sytuacji życiowych, jak i od warunków środowiska, w którym człowiek żyje. Typowy 
dla testu inteligencji pomiar zachowania intelektualnego nie przystaje do normalnego 
funkcjonowania człowieka.  
 
- Jeżeli nawet przyjmiemy, że istnieje względnie stała inteligencja w rozumieniu, że iloraz 
inteligencji danej jednostki w ciągu życia utrzymuje się na tym samym poziomie, to faktem 
jest, że w ciągu rozwoju człowieka zachodzą radykalne zmiany w zachowaniu intelektualnym. 
Mimo tych jakościowo różnych zdolności występujących w kolejnych okresach rozwojowych 
człowieka, charakterystyki inteligencji dokonuje się za pomocą tego samego ilorazu 
inteligencji. Tak np. 3-letnie dziecko, które potrafi ułożyć wieżę z klocków, i dorosły, który 
rozwiązuje równanie matematyczne z kilkoma niewiadomymi, otrzymują ten sam iloraz 
inteligencji, chociaż ich aktualne możliwości intelektualne są nieporównywalne. - 
Inteligencja jest w istocie zjawiskiem wielowymiarowym; składa się na nią wiele czynników 
bądź też wiele różnego rodzaju operacji umysłowych. Tymczasem przyjęcie ilorazu 
inteligencji za miarę inteligencji znaczy, że traktujemy ją jako zjawisko jednowymiarowe.  
 
- Ta sama wielkość ilorazu inteligencji może być wynikiem różnej konfiguracji składników 
(czynników) zdolności intelektualnych, co znaczy, że przy równych wartościach ilorazu 
inteligencji możemy mieć do czynienia z odmiennymi strukturami inteligencji. Na przykład 
osoba, która posiada wybitne zdolności przestrzenne i małe możliwości w zakresie 
operowania liczbami, może uzyskać ten sam iloraz inteligencji, co osoba, której zdolności 
liczbowe są bardzo wysokie, natomiast zdolności przestrzenne mierne.  
 
- Jak twierdzą niektórzy psychologowie, założenie o normalnym rozkładzie inteligencji nie 
jest dostatecznie udowodnione. B.M. Tiepłow uważa na przykład, że traktowanie jako 

jednostek wybitnie utalentowanych tylko tej grupy osób, która zgodnie z krzywą Gaussa nie 
przekracza określonego odsetka całej populacji jest nie do przyjęcia. Twierdzi on, że w 
społeczeństwach, które stwarzają odpowiednie warunki rozwoju psychicznego, osób o 
wybitnych zdolnościach umysłowych jest znacznie więcej, niż wynika to z krzywej rozkładu 
normalnego. Jak twierdzą niektórzy psychologowie, założenie o normalnym rozkładzie 
zdolności umysłowych faworyzuje rozumienie inteligencji jako zjawiska o pochodzeniu 
biologicznym, a nie społecznym.  
 
- Poddaje się w wątpliwość, by iloraz inteligencji był miarą niezmiennej inteligencji. Krytykę 
poglądu o względnie stałej inteligencji wyrażają głównie psychologowie nie akceptujący roli 
czynnika dziedzicznego w kształtowaniu różnic indywidualnych w inteligencji i sprowadzający 
te różnice do oddziaływań czynnika środowiskowego.  
 
- Wiele testów inteligencji charakteryzuje się tym, że mają one limit czasowy, tzn. 
ograniczony czas wykonania, co narzuca osobie badanej wymóg szybkiego rozwiązywania 
zadań. Tymczasem szybkość nie koresponduje z efektywnością funkcjonowania 
intelektualnego. To powoduje, że wyniki badań niekoniecznie odzwierciedlają aktualne 
możliwości intelektualne osoby badanej. Szybkość rozwiązywania prostych zadań zawartych 
w testach nie wydaje się być właściwym wyznacznikiem inteligencji, bo czy osoba szybciej 
kończąca zadania testowe (np. w skutek treningu) może być uznana za bardziej inteligentną 
od osoby, która poświęciwszy temu odpowiednio dużą ilość czasu jest w stanie rozwiązać o 
wiele bardziej złożone problemy? 

28. Wyjaśnij pojęcie inteligencji emocjonalnej. Czy wyodrębnienie inteligencji 
emocjonalnej ma sens? Podaj argumenty za i przeciw. 

 

Pojęcie inteligencji emocjonalnej wprowadzili Salovey i Mayer w 1990, a rozpowszechnił je 
Goleman w 1997. Inteligencja emocjonalna przejawia się w takich zdolnościach jak: 



 

znajomość własnych przeżyć 



 

kierowanie emocjami 



 

zdolność motywowania się 



 

empatia 



 

nawiązywanie i podtrzymywanie związków z innymi (to fragment inteligencji 
społecznej) 

Inteligencja emocjonalna jest to zespół

 

cech, różnego rodzaju uzdolnień

 

takich jak zdolność

 

motywacji i wytrwałość

 

w dążeniu do celu mimo niepowodzeń, umiejętność

 

panowania nad 

popędami i odłożenia na później ich zaspokojenia, regulowania nastroju i nie poddawania się

 

zmartwieniom  upośledzającym  zdolność

 

myślenia,  wczuwania  się

 

w  nastroje  innych  osób  i 

optymistycznego patrzenia w przyszłość. 
Jest to zdolność

 

do radzenia sobie ze stresem, skuteczne panowanie nad takimi emocjami i 

nastrojami jak strach, gniew, depresja, zdolność

 

do motywowania siebie w zmieniającym się

 

środowisku emocjonalnym, jak i zdolność

 

do motywowania innych. 

W  ujęciu  Daniela  Golemana  na  inteligencję

 

emocjonalną

 

składa  się

 

pięć

 

podstawowych 

kompetencji emocjonalnych i społecznych: 



 

samoświadomość

 

- obiektywne ocenianie własnej sytuacji, wiedza o swoich stanach 

wewnętrznych,  preferencjach,  możliwościach  i  ocenach  intuicyjnych,  poprawna 

samoocena,  wiara  w  siebie,  tj.  silne poczucie  własnej  wartości  i  świadomość

 

swoich 

możliwości i umiejętności; 



 

samoregulacja  -  panowanie  nad  swoimi  stanami  wewnętrznymi,  impulsami  i 
możliwościami  czyli  samokontrola,  zdolność

 

kierowania  emocjami,  utrzymywanie 

norm  uczciwości  i  prawości,  sumienność,  elastyczność

 

w  dostosowywaniu  się

 

do 

zmian, 



 

motywacja - skłonności emocjonalne, które prowadzą

 

do nowych celów lub ułatwiają

 

ich  osiągnięcie,  czyli  dążenie  do  osiągnięć,  zaangażowanie,  inicjatywa,  optymizm, 
sztuka podporządkowania emocji obranym celom, 



 

empatia  -  uświadamianie  sobie  uczuć,  potrzeb  i  niepokojów  innych  osób,  czyli 
rozumienie  innych,  doskonalenie  innych,  nastawienie  usługowe,  świadomość

 

polityczna, zdolność

 

do wczuwania się

 

w uczucia i potrzeby innych, 



 

umiejętności  społeczne  -  umiejętność

 

wzbudzania  u  innych  oczekiwanych  reakcji, 

czyli  wpływanie  na  innych,  porozumienie,  łagodzenie  konfliktów,  przewodzenie, 
tworzenie  więzi,  współpraca  i  współdziałanie,  umiejętności  zespołowe,  łatwość

 

nawiązywania i podtrzymywania związków ze światem. 

 
Ludzie  potrafiący  korzystać

 

z  tych  umiejętności  osiągają

 

sukcesy  tam,  gdzie  inni  ponoszą

 

porażki.  Inteligencja  emocjonalna  pozwala  kontrolować

 

własne  zachowanie,  radzić

 

sobie  w 

relacjach z innymi i podejmować

 

w życiu takie decyzje, które dają

 

pożądane rezultaty. 

 

Argumenty popierające: 

Daniel  Goleman  przeprowadzając  badania  losów  absolwentów  Harvardu  zauważył,  że  nie 
zawsze  wybitne  wyniki  w  szkole  i  zasadniczo  wysoki  poziom  IQ,  odwzorowują

 

sukcesy  w 

pracy  i  życiu.  Jest  to  czynnik,  który  decyduje  o  umiejętności  radzenia  sobie  w  życiu 
praktycznym.  Goleman  uznał,  że  ludzie  inteligentni  emocjonalnie  są

 

szczęśliwsi  i  łatwiej 

osiągają

 

sukces, a inteligentnego przeżywania emocji można się

 

nauczyć. 

Argumenty przeciw: 



 

Konstrukt  Inteligencji  emocjonalnej  nie  jest  doprecyzowany  i  nie  należy  do 
jednoznacznych, a zatem, skoro nie ma wyraźnie wyznaczonych granic, nie możliwe 
jest przeprowadzenie rzetelnych badań.  



 

Według  Golemana  5  umiejętności  definiuj

e 

inteligencje  emocjonalną,  jeżeli  tak  to 

powinny być

 

one ze sobą

 

wysoko skorelowane (a nie są) 



 

Eysenck  uważa,  że  to  co  w  osobowości  jest  definiowane  jako  neurotyczność,  jest 
zbieżne z teorią

 

Golemana. Neurotyczność

 

nie jest jednak poznawczą

 

zdolnością, ani 

brakiem  zdolności:  odnosi  się

 

do  całkiem  innej  sfery  osobowości  a  mianowicie 

emocjonalnej.   Jest  mnóstwo  badań

 

pokazujących,  że  niestabilność

 

emocjonalna 

może  ingerować

 

w  kwestie  praktyczne  z  właściwym  zastosowaniem  naszych 

zdolności   poznawczych.  Mimo  to  Goleman  ignoruje  tak  obszerną

 

w  tym  temacie 

literaturę.  Nazywając  swoją

 

teorię

 

„inteligencją

 

emocjonalną”

 

według  Eysencka 

sprawia, że termin „inteligencja”

 

staje się

 

bezsensowny. Tworzy on hybrydę

 

z dwóch 

nie związanych ze sobą

 

rzeczy „neurotyzmu”

 

i „inteligencji”. 



 

Podobnie  Locke  (2005)  uważa,  że  teoria  EQ  jest  sama  w  sobie  błędną

 

interpretacją

 

konstruktu inteligencji i oferuję

 

nową

 

interpretację. Nie jest to według niego kolejna 

forma  lub  rodzaj  inteligencji  ale  inteligencja-  zdolność

 

do  uchwycenia  abstrakcji- 

stosowane do określonej domeny życia: emocje. Sugeruje on aby przeinterpretować

 

EQ i określać

 

mianem umiejętności. 



 

Istotą

 

tej  krytyki  jest  to,  że  pytania  naukowe  zależą

 

od  poprawnego  i  spójnego 

wykorzystania  budowy,  i  że  przed  wprowadzeniem  terminu  EQ,  psychologowie 
ustanowili  rozróżnienia  teoretyczne  pomiędzy  czynnikami  takimi  jak  zdolności  i 
osiągnięcia, umiejętności i nawyki, postawy i wartości, oraz cechy osobowości i stany 
emocjonalne. Tak więc, niektórzy badacze uważają, że termin EQ łączy i zrównują

 

te 

zaakceptowane pojęcia i definicje. 

29. Omów wpływ temperamentu na funkcjonowanie człowieka w sytuacjach trudnych. 

Regulacyjna teoria temperamentu (RTT) J. Strelaua – traktuje temperament jako jeden z 
regulatorow zachowania; cechy temperamentu obecne są u człowieka już w okresie 
niemowlęcym, a także w świecie zwierząt i odnoszą się przede wszystkim do formalnych 
cech zachowania. 
 
(1) REAKTYWNOŚĆ EMOCJONALNA: cecha organizmu, ktora determinuje charakterystyczną 
dla danej jednostki wielkość (intensywność) reakcji. Tendencja jednostki do intensywnego 
reagowania na emotogenne bodźce. 
NISKA reaktywność = duże zapotrzebowanie na stymulację 
WYSOKA reaktywność = małe zapotrzebowanie na stymulację 
Źrodłem stymulacji mogą być własne zachowania i stany wewnętrzne, sytuacja, w ktorej 
znajduje się jednostka i jej fizyczne oraz społeczne otoczenie. 
 
(2) AKTYWNOŚĆ: przejawia się w ilości i zakresie podejmowanych działań o określonej 
wartości stymulacyjnej, reguluje poziom aktywacji. Tendencja jednostki do podejmowania 
zachowań o dużej wartości stymulacyjnej lub zachowań prowadzących do osiągnięcia silnej 
stymulacji zewnętrznej. 
WYSOKA aktywność ~ NISKA reaktywność (..towarzyszy) 
NISKA aktywność ~ WYSOKA reaktywność 
 
Kiedy istnieje możliwość wyboru sytuacji i form zachowania o określonej wartości 
stymulacyjnej: 
> osoby WYSOKO reaktywne preferują sytuacje o NISKIEJ wartości stymulacji 
> osoby NISKO reaktywne wybierają sytuacje i zachowania charakteryzujące się WYSOKĄ 
stymulacją 
 
W sytuacji o BARDZO WYSOKIEJ wartości stymulacyjnej osoby WYSOKO reaktywne, jeżeli 
nie mają możliwości obniżenia poziomu stymulacji, wykazują SPADEK efektywności działania. 
W sytuacji o BARDZO NISKIEJ wartości stymulacyjnej (np. deprywacja sensoryczna, 
monotonia) osoby NISKO reaktywne, jeśli pozbawione są możliwości podwyższania tej 
stymulacji, to następuje u nich spadek efektywności działania. 
 
W wyjątkowych sytuacjach (takich jak wyjątkowa motywacja lub silna presja społeczna) 
rożnice w poziomie efektywności działania w zależności od poziomu reaktywności mogą się 
nie ujawnić. Występują one jednak w zakresie poniesionych kosztow psychofizjologicznych 
lub psychicznych. 



 

W sytuacji o DUŻEJ wartości stymulacyjnej koszty są one WYŻSZE u osob 
WYSOKOreaktywnych 



 

W sytuacjach UBOGICH w stymulację koszty są wyższe u osob NISKOreaktywnych. 

(3) WYTRZYMAŁOŚĆ: zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających 
długotrwałej, lub wysoko stymulującej aktywności oraz w warunkach silnej stymulacji 
zewnętrznej 
(4) WRAŻLIWOŚĆ SENSORYCZNA: zdolność reagowania na bodźce o małej wartości 
stymulacyjnej 
(5) ŻWAWOŚĆ (ruchliwość zachowań): szybkie reagowanie, wysokie tempo aktywności, 
łatwa zmiana zachowania, szybka reakcja na zmiany w otoczeniu. 
(6) PERSEWERATYWNOŚĆ: tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań przez 
jednostkę po zaprzestaniu działania bodźca (sytuacji), ktory to zachowanie wywołał 

30. Wymiary osobowości/temperamentu. Wielka trójka  czy wielka piątka? Wskaż 
podobieństwa i różnice pomiędzy trójczynnikową i pięcioczynnikową teorią 
osobowości/temperamentu.  

 

WIELKA 3 

WIELKA 5 

autor 

Eysenck 

Costa, McCrae 

czynniki 

ekstrawersja, neurotyzm, 

psychotyczność 

ekstrawersja, neurotyzm, 

otwartość, sumienność, 

ugodowość 

metoda diagnozy 

kwestionariusz 

 

obydwie są teoriami czynnikowymi, wywodzące sie z teorii 

cech 

 

wysokoskorelowane ze sobą na wzajem 

 

uniwersalne 

 

czynniki w obydwu teoriach mają formę kontinuum, na 

ktorego krańcach widnieją dwa przeciwstawne sobie 

bieguny 

założenia, że czynniki: 

- biologicznie uwarunkowane 

(charakteryzuje je wysoki 

stopień odziedziczalności) 

- istnieją realnie tzn. mają 
znaczenie w przystosowaniu 
się jednostki do środowiska 
oraz wiążą się z satysfakcją 
życiową 
- są niezmienne 
- biologicznie uwarunkowane 

 

teoria wykorzystująca 

metodę analizy czynnikowej 

w probach wyodrębniania 
podstawowych wymiarow 

osobowości 

teoria powstała na bazie 

leksykalnych badań, czyli jej 

podstawą jest analiza 

wyrazow (najczęściej 

przymiotnikow). 

struktura 

hierarchiczna – w skład 

superczynników wchodzą 

czynniki pierwotne np. dla 

neurotyczności jest to m.in. 

lękliwość, spięty, płochliwość 

hierarchiczna- cechy 

wyższego poziomu dzielą się 
na cechy średniego poziomu 

a te na niskiego 

 

 

31. Poziom inteligencji a szanse życiowe. Podaj przykłady badań. 

1. Badania Jensena (1998) wykazały, że ludzie cechujący się wyższą inteligencją oprócz 
posiadania większych zasobów pamięci operacyjnej i krótszych czasów reakcji, żyją dłużej i 
mają wyższe zarobki. Ponadto wykazał silną ujemną korelację pomiędzy ilorazem inteligencji 
a niektórymi problemami życia społecznego, takimi jak: porzucanie lub wydalenie ze szkoły, 
bieda, przestępczość i zatargi z prawem, bycie na zasiłku, zaniedbywanie dzieci czy skłonność 
do wypadków – niezależnie od klasy społecznej, z jakiej siępochodzi. 

2. Matarazzo (1972) w swoich badaniach wykazał, że średni poziom inteligencji jest zancząco 
wyższy u osób o wyższym poziomie wykształcenia:  absolwenci szkoły średniej M=105, 
absolwencji uczelni wyższych M= 115, osoby z dyplomem doktora M=125. 

3. Gezywak-Kaczyńska (1935) – dodatnia korelacja pomiędzy inteligencją a osiągnięciami 
szkolnymi (oceny, promocja do następnej klasy) w szkole podstawowej. 

4. Salgado i współpracownicy (2003) metaanaliza dla krajów europejskich; inteligencja jest 
predytorem poziomu wykonania pracy: im większe IQ tym lepsze wykonanie – zwłaszcza w 
grupie menedżerów. 

5. Judge i inni (1999) dowiedli w badaniach podłużnych, że inteligencja mierzona w 
dzieciństwie jest dobrym predyktorem statusu społecznego przyszłego zawodu, poziomu 
rocznych dochodów brutto oraz satysfakcji z wykonywanej pracy. Niestety nie kontrolowano 
statusu  społeczno-ekonomicznego rodziców, co ogranicza wartość dowodową badania. 

32. Scharakteryzuj dwie wybrane koncepcje pamięci długotrwałej. 

Koncepcja Tulvinga 

1)  Pamięć deklaratywna (semantyczna+epizodyczna) 



 

Pamięć semantyczna: „wiem” - wiedza na temat znaczenia pojęć i relacji 
między nimi; ogólna wiedza o świecie, znajomość słów oraz symboli i ich 
znaczeń, znajomość relacji i reguł; np. znajomość podstawowych praw fizyki, 
wzorów matematycznych, czy wiedza szkolna 



 

Pamięć epizodyczna: „pamiętam” - zapisuje i przechowuje informacje na 
temat oznaczonych datą epizodów oraz relacji między nimi; zorganizowana 
chronologicznie; czasem wyróżnia się z podsystem pamięci autobiograficznej 
– fakty z własnego doświadczenia 
np. pamiętam swoje ostatnie wakacje 

2)  Pamięć niedeklaratywna (proceduralna): „umiem” – zapis procedur, schematów, 

umiejętności, np. jazda na rowerze (siadam i jadę), plecenie warkocza 

Koncepcja Paivio – Model podwójnego kodowania 

1)  System niewerbalny (wyobrażeniowy) 



 

reprezentuje i przetwarza informacje o konkretnych przedmiotach i 
zdarzeniach 



 

jednostka: imageny – analogowe reprezentacje o strukturze hierarchicznej 
(tzn. mniejsze jednostki zawierają się w większych) 

np. {ciało[ręce, nogi, twarz (oczy, nos, usta)]} 



 

organizacja synchroniczna – wszystkie elementy dostępne jednocześnie, mogą 
być przetwarzane równolegle, transformacje mają charakter przestrzenny 



 

wyobrażenia są generowane z imagenów 

2)  System werbalny 



 

reprezentuje i przetwarza jednostki lingwistyczne i informacje abstrakcyjne 



 

jednostka: logogeny – reprezentacje jednostek lingwistycznych (sylaby, słowa, 
frazy); są to reprezentacje dyskretne (nieciągłe); ich związki z przedmiotami 
odniesienia są arbitralne 



 

organizacja sekwencyjna, przetwarzanie referencyjne (sieć) 

Dzięki powiązaniom między systemami ten sam bodziec może zostać zakodowany 
podwójnie (w obu systemach).  

Bodziec wzbudza reprezentację symboliczną w odpowiednim systemie  

(słowo kodowane w systemie werbalnym; przedmiot – w wyobrażeniowym) 

 

Wzbudzana jest reprezentacja w drugim systemie  

(przedmiot zostaje nazwany a słowo wyobrażone) 

 

Aktywizacja kolejnych reprezentacji na zasadzie skojarzeń w obrębie danego systemu 

(powstają łańcuchy skojarzeń werbalnych i łańcuchy wyobrażeń) 

 

Z badań Paivio wynika, że nazywanie obrazów następuje szybciej niż wyobrażanie sobie 
treści słów, dlatego większe jest prawdopodobieństwo podwójnego zakodowania obrazów 
niż słów. Dzięki podwójnemu zakodowaniu informacja powinna być lepiej zapamiętana, gdyż 
w razie rozpadu jednego kodu, może być zachowany jeszcze ten drugi. Informacja 
zakodowana podwójnie będzie też szybciej przypominana, gdyż jest łatwo dostępna z 
poziomu obu systemów. 

33. Jakie są rodzaje inteligencji i czym się od siebie różnią? 

Ogolnie rzecz ujmując inteligencja jest to bardzo ogolna zdolność rozumowania, planowania, 
rozwiązywania problemow, myślenia abstrakcyjnego, rozumienia złożonych idei, uczenia się i 
korzystania z doświadczeń 
 
HEBB wprowadził pojęcie inteligencji A i B. 
A jest zdeterminowana przez genotyp, a B przez fenotyp. 
 
A = podstawowy potencjał intelektualny organizmu = gorna granica możliwości człowieka 
>>> tak jak genotyp nie może być ona przedmiotem obserwacji 
B = zdolności intelektualne, ktore przejawiają się na zewnątrz w zachowaniu 
= stanowi wynik interakcji inteligencji A ze środowiskiem np. płodowym, rodziną, szkoła, 
kultura 
VERNON wprowadził jeszcze inteligencję C, nazywana też inteligencją psychometryczną, 
gdyż poddaje się pomiarowi i ujawnia się w rozwiązywaniu testow inteligencji. 
 
Podwaliny do badań nad strukturą inteligencji stworzył GALTON, którego uczeń SPEARMAN 
stworzył dwuczynnikową teorię zdolności i wyodrębnił inteligencję ogólną = naczelna 
zdolność intelektualna (czynnik g) oraz zdolności specjalne (czynnik s). 
 
CATTEL podzielił czynnik g na: 



 

Inteligencję płynną (Gf) - zdolność dostrzegania złożonych relacji między symbolami i 
wykonywania manipulacji na symbolach niezależnie od doświadczenia osobniczego i 
znaczenia owych symboli - zadania mierzące tą inteligencję to zadania niezależne od 
doświadczenia, abstrakcyjne, wymagające uzupełniania serii, klasyfikowania obiektow i 

dostrzegania analogii

 



 

Inteligencję skrystalizowaną (Gc) - dysponowanie wiedzą i umiejętnościami ważnymi w 
danym kontekście kulturowym- zadania mierzące tą inteligencję to testy wymagające użycia 
wcześniej nabytej wiedzy, wymagające rożnicowania znaczeń poszczegolnych pojęć. 

 
Jak sama nazwa wskazuje inteligencja płynna jest czymś pierwotnym co w wyniku rozwoju 
jednostki krystalizuje się w konkretne umiejętności. Inteligencja płynna maleje z wiekiem, a 
skrystalizowana nabiera znaczenia w trakcie rozwoju intelektualnego 

34. Omów rozwój poznawczy człowieka według wybranej koncepcji. 

PIAGET – Rozwój poznawczy: 
Wg. Piageta elementami konstrukcyjnymi zmian rozwojowych są schematy, czyli struktury 
umysłowe, umożliwiające ludziom interpretowanie świata. Początkowe schematy posiadane 
przez niemowlęta Piaget scharakteryzował jako inteligencję sensomotoryczną - struktury lub 
programy umysłowe, ktore kierują sensomotorycznymi sekwencjami, takimi jak ssanie, 
patrzenie, chwytanie. Z czasem, w miarę praktyki schematy elementarne łączą się ze sobą, 
integrują i rożnicują, tworząc coraz bardziej złożone i zrożnicowane wzorce działania. 
Zdaniem Piageta rozwoj poznawczy zachodzi dzięki działaniu 2 zasadniczych procesow – 
asymilacji i akomodacji. 

Asymilacja polega na modyfikowaniu nowej informacji napływającej z otoczenia tak, aby 
pasowała do tego co już jest znane. Dziecko wykorzystuje posiadane schematy w celu 
nadania struktury napływającym danym sensorycznym. 
Akomodacja polega na restrukturyzacji lub modyfikacji istniejących już schematow tak, aby 
nowa informacja mogła być lepiej przyswojona. 
Główną cechą teorii jest przekonanie o etapowym charakterze rozwoju. Zakłada się, że 
rozwoj wszystkich dzieci przechodzi przez te stadia/etapy w tej samej kolejności, jednak 
rożnym dzieciom przejście konkretnego stadium może zająć różną ilość czasu. 
 
Przejście: 
MYŚLENIE: „sensomotoryczne“ → symboliczne → abstrakcyjne 
MOWA I MYŚLENIE: egocentryczne → społeczne 
PERCEPCJA I ROZUMOWANIE: dominacja percepcji nad rozumowianie → dominacja 
myślenia nad percepcją 
PERCEPCJA: centracja + nieodwracalność → decentracja + odwracalność 
centracja = zdoność do do koncentrowania się na tylko 1 aspekcie bodźca wzrokowego 
nieodwracalność = niezdolność do cofnięcia linii swojego rozumowania do punktu, w którym 
się rozpoczęło 
DZIAŁANIE: spontaniczne działanie → wnioskowanie przed działaniem 
 
Wyrożniamy 4 stadia: 
0 – 2 STADIUM SENSOMOTORYCZNE 
– doskonalenie działań sensorycznych i motorycznych + myślenie tylko w kategoriach tych 
działań 
– STAŁOŚĆ obietow i ludzi, w tym Ja + rozrożnianie ich 
2 – 7 STADIUM PRZEDOPERACYJNE 
– myślenie SYMBOLICZNE 
– mowa i myślenie EGOCENTRYCZNE (mowienie do siebie w obecności innych osob i nie 
słuchanie innych) 
– DOMINACJA PERCEPCJI NAD ROZUMOWIANIEM 
– percepcja i myślenie na zasadzie: 
CENTRACJI (tendencja do koncentrowania się na tylko 1 aspekcie bodźca wzrokowego) 
NIEODWRACALNOŚCI (niezdolność do cofnięcia linii swojego rozumowania do punktu, w 
ktorym się rozpoczęło) 
7 – 11 STADIUM OPERACJI KONKRETNYCH 
– WNIOSKOWANIE zamiast działania 
– ZACHOWANIA SPOŁECZNE biorą gorę nad egocentrycznymi 
– DOMINACJA ROZUMOWANIA NAD PERCEPCJĄ 
– percepcja i myślenie ZDECENTROWANE i ODWRACALNE (opanowana zostaje zdolność do 
śledzenia przekształceń) 
– postęp w zakresie operacji na liczbach 
12 – WIEK DOROSŁOŚCI 
– MYŚLENIE ABSTRAKCYJNE (idee abstrakcyjne są przedmiotem analizy, syntezy i ewaluacji) 
– zdolność do rozważania rożnych możliwości i formułowania hipotez 
– pojęcia stają się całkowicie oderwane od konkretnych kontekstow w jakich powstawały 
– opanowane są takie pojęcia jak: „proporcja“, „energia“, „rzeczownik“, „atom“ 

35. Wymień i scharakteryzuj dwie wybrane funkcje uwagi. 

Selektywność - zdolność do wyboru 1 bodźca, źrodła stymulacji lub ciągu myśli kosztem 
innych. Dzięki selekcjonującej funkcji uwagi jesteśmy w stanie wykonywać większość 
codziennych czynności, mimo działania konkurencyjnych źrodeł informacji tj. hałas, 
przypadkowo usłyszana rozmowa, natrętne myśli. Tłumimy jedną część stymulacji, aby zrobić 
miejsce innej części – z jakiś powodow ważniejszej. 
Przykład 1: efekt coctajl party = w trakcie przyjęcia jesteśmy w zasięgu słyszalności 
większości wypowiedzi, ale koncentrujemy się tylko na tym, co mowią do nas najbliźsi 
sąsiedzi. 
 
Czujność

 

- zdolność

 

do długotrwałego oczekiwania na pojawienie się bodźca (sygnału) i 

ignorowania zakłóceń

 

(szumu). Czujność

 

uwagi można opisać w języku teorii detekcji 

sygnałów. Sygnał

 

może wystąpić lub nie, a człowiek albo na niego reaguje, albo 

powstrzymuje się od reakcji (żołnierz na warcie). Poprawnym działaniem jest reakcja na 
sygnał

 

oraz lekceważenie szumu. Może się jednak zdarzyć, że człowiek zareaguje na szum 

(błąd fałszywego alarmu), albo zlekceważy sygnał

 

(błąd ominięcia).  

 

Człowiek może przyjmować jedną z dwóch strategii działania: 

- minimalizacja ryzyka popełnienia błędu ominięcia - w sytuacji kiedy ominięcie sygnału 
zagrożenia byłoby katastrofalne w skutkach (np. bombardowania) system uwagi dopuści 
raczej do wielu fałszywych alarmów; 
- minimalizacja fałszywych alarmów (redukcja konsekwencji) – kiedy niedobre skutki 
przyniosłoby reagowanie „na wszelki wypadek” to system zaryzykuje raczej serię ominięć; 

36. Wyjaśnij pojęcie istotności statystycznej. Co to znaczy, że zależność jest statystycznie 
istotna? Na przykładzie testu t-Studenta wskaż od czego zależy czy wynik będzie 
statystycznie istotny. 

To prawdopodobieństwo pomyłki przy odrzucaniu hipotezy zerowej . 
W naukach społecznych przyjmuje się, że hipoteza zerowa może być uznana za 
nieprawdziwą, jeżeli potwierdzi się rzadziej niż w 5 przypadkach na 100 – czyli 
prawdopodobieństwo błędu będzie mniejsze niż 5%, oznaczane jako alfa (ά) albo p < 0,05 
 
def. miara stopnia, do jakiego wynik jest prawdziwy. Im wyższy poziom-p, tym mniej 
możemy być pewni, że relacja obserwowana w probce jest wiarygodnym wskaźnikiem relacji 
pomiędzy mierzonymi wielkościami w całej interesującej nas populacji. Dokładnie rzecz 
biorąc, poziom-p odpowiada prawdopodobieństwu popełnienia błędu polegającego na tym, 
że przyjmujemy uzyskany rezultat jako prawdziwy, tj. reprezentatywny dla populacji. Na 
przykład poziom-p rowny 0,05 oznacza, że istnieje 5% szansa, iż odkryta w probce relacja jest 
dziełem przypadku. 
Testy t-studenta to testy parametryczne, będącymi testami rożnic pomiędzy średnimi – czyli 
służą do porownania do siebie 2 średnich. Zmienne muszą być zmiennymi ilościowymi. Gdy 
przyjmiemy poziom istotności p < 0,05 to w przypadku testu t-studenta odrzucamy hipotezę 
zerową zakładającą równość średnich. Przyjmujemy, że średnie rożnią się istotnie 
statystycznie, a dane rożnice są dziełem przypadku z prawdopodobieństwem 5%. 
 

Porównywanie rozkładu średnich badanych zmiennych do rozkładu t-Studenta. Istotność 
zależy m.in. od wielkości próby – im większa, tym bardziej miarodajne wyniki (choć w 
próbach powyżej 30 osób porównujemy do rozkładu normalnego). 

37. Wyjaśnij różnicę między badaniami eksperymentalnymi i nieeksperymentalnymi.  

EKSPERYMENT: metoda badania relacji przyczynowo - skutkowych. Badacz losowo 
przydziela uczestników eksperymentu do rożnych sytuacji i upewnia się, że sytuacje te są 
identyczne z wyjątkiem jednego, zdefiniowanego przez zmienną niezależną warunku. Badacz 
oczekuje, że ten jedyny warunek będzie miał przyczynowy wpływ na reakcje ludzi. Występuje 
tu bezpośrednia interwencja ze strony badacza. 
 
KORELACJA: metoda, w ktorej mierzy się systematycznie dwie lub więcej zmiennych i 
sprawdza się, czy są one ze sobą związane (tj. w jakim stopniu można przewidzieć wartość 
jednej zmiennej na podstawie drugiej). Celem jest oszacowanie relacji (stopnia korelacji) 
pomiędzy zmiennymi. Korelacja to inaczej wspołwystępowanie, wspołzmienność. 
Wspołczynnik korelacji jest to miara statystyczna określająca kierunek i siłę związku między 
zmiennymi. Najczęściej odwołujemy się do tej metody wtedy, gdy chcemy sprawdzać 
hipotezy wyjaśniające, np. kiedy i dlaczego pojawia się interesujące nas zachowanie (np. 
analizujemy relację pomiędzy agresywnymi zachowaniami

 

dziecka a ilością oglądanej w 

telewizji przemocy). 
 

EKSPERYMENT 

KORELACJA 

- losowy dobór do grup w celu wyeliminowania 
zmiennych zakłócających 

- brak losowego doboru do grup badawczych 

- możliwość porównania do grupy kontrolnej 

- 

 - manipulacja zmienną niezależną 

- 

- taka sama sytuacja badawcza dla każdego 
(instrukcja, temperatura pomieszczenia, zadania, 
wyznaczony czas); jedyną różnicą jest zmienna 
niezależna dla danej grupy 

- 

- badają zależność przyczynową, pozwalają 
odpowiedzieć na pytanie o różnice; jedynie 
badania eksperymentalne mogą dowieść relacji 
przyczynowo – skutkowej między zmiennymi 

- badają związek między zmiennymi;związek ten  
może być dodatni lub ujemny; krzywoliniowy; 
nieistniejący; badania nie pozwalają na 
wnioskowanie przyczynowo- skutkowe 

- zazwyczaj małe grupy badawcze od 20-100 
uczestników 

- możliwość przebadania bardzo dużej ilości osób 
(badanie ankietowe czy kwestionariuszowe) 

- Mierzymy zmienna zależną badacz manipuluje 
niektórymi zmiennymi, a następnie mierzy 
wpływ tych manipulacji na inne zmienne; W 
trakcie analizy danych będących wynikiem 
badania eksperymentalnego zdarza się również 
obliczać korelacje między zmiennymi, w 
szczególności pomiędzy tymi, którymi 
manipulujemy a tymi, na które ta manipulacja 
wpłynęła. Dane pochodzące z badania 
eksperymentalnego dostarczają jednak 
najczęściej informacji lepszej jakościowo niż 
dane z badań korelacyjnych 
 

- badacz nie wpływa (albo przynajmniej stara się 
nie wpływać) na żadną ze zmiennych, rejestrując 
je jedynie i obserwując relacje (korelacje) między 
pewnymi podzbiorami zmiennych 

38. Wyjaśnij pojęcie interakcji statystycznej. Zaprezentuj przykład rzeczywistego lub 
hipotetycznego badania, w którym wystąpił efekt interakcji, a nie wystąpił żaden z 
efektów głównych. 

EFEKT INTERAKCJI: zjawisko występujące w analizie wariancji, polegające na jednoczesnym 
wpływie 2 lub większej ilości czynnikow (zm. niezależnych) na badane zjawisko (zm.zależną). 
Występuje on jedynie w modelach wieloczynnikowych analizy wariancji, poczynając od 
modeli dwuczynnikowych. 
Innymi słowy, "wspołdziałanie" tych czynnikow ze sobą przynosi odmienny efekt, niż każdy z 
nich osobno. Interakcja między zmiennymi niezależnymi zachodzi wtedy, gdy efekt jednej 
zmiennej niezależnej ma inną wielkość i/lub kierunek na poszczegolnych poziomach drugiej 
zmiennej niezależnej. 
Może zdarzyć się sytuacja, że analizując dane, niezależny wpływ poszczegolnych czynnikow 
na zmienną zależną (tzw. efekty głowne) będzie nieistotny statystycznie (nie będzie wpływu 
poszczegolnych czynnikow oddzielnie), ale zajdzie efekt interakcji, czyli jednoczesny wpływ 
kilku czynnikow łącznie na zmienną zależną. 
Przykład efektu interakcji, bez efektu głównego: 
Badacz chciał sprawdzić, czy przeczytana książka podobała się tak samo M i K o rożnym 
poziomie wykształcenia. 
Brak efektu głownego ozn., że ani płeć ani wykształcenie nie rożnicowałyby OB pod kątem 
tego, czy książka się podobała. Natomiast biorąc pod uwagę oba czynniki razem – i płec i 
wykształcenie, to występują rożnice między badanymi. 

39. Omów różnice między testami i kwestionariuszami jako narzędziami do diagnozy cech 
psychologicznych. 

TEST 

KWESTIONARIUSZ 

- zbior specyficznych zadań 

- zbior pytań, polegających na samoopisie 

- odnosi się do poznawczych aspektow 
funkcjonowania 

- odnosi się do afektywnych i wolicjonalnych 
aspektow 

- np. testy inteligencji, testy wiedzy 

- np. kwest. osobowości, badający temperament 

- badają obiektywne wykonania zadania 

- badają subiektywny świat wewnętrzny 

- ocena poprawności zero-jedynkowa 

- nie ma poprawnych odpowiedzi 

- diagnostycznymi odpowiedziami = prawidłowe 

- diagnostyczne odpowiedzi = zgodnie z kluczem 

- test mierzy zazwyczaj takie cechy 
psychologiczne które możemy opisać poprzez 
wskaźniki ilościowe np. szybkość wykonywania 
zadań matematycznych, który można potem 
odnieść do kryteriow jakościowych np. teorii 
inteligencji 

- wskaźniki jakościowe 

- odporne na manipulacje za strony OB 

- OB może celowo zniekształcać swoje 
odpowiedzi 

 

40.  Jakie problemy wiążą się z diagnozą osobowości za pomocą kwestionariuszy? 

:( kwestionariusze używają samoopisu do uzyskania informacji o zachowaniu; sapoopis 
nakłada na Osoby Badane szczegolne wymagania poznawcze, żeby: 
* były jednocześnie aktorem, obserwatorem i interpretatorem zdarzeń; 
* opis ich własnego zachowania był zobiektywizowany 

Z oczywistych względow założenie takie ma charakter idealistyczny – samoopis zawsze 
bowiem cechuje subiektywizm i podatność na rożnego rodzaju zniekształcenia 
 
:( problem ze standaryzacją pozycji kwestionariuszowych; czyli czy pozycja stanowi taki sam 
bodziec dla wszystkich OB i czy OB poprawnie rozumieją treść pozycji = zmienność w 
zakresie rozumienia i interpretacji treści pozycji, co może prowadzić do niejednoznaczności 
odpowiedzi; aby pozycje były sformułowane w sposob zrozumiały potencjalnie dla 
wszystkich OB – muszą one być wyrażone w języku naturalnym – jednak w tym języku 
pojęcia są mało precyzyjne (zależne od kontekstu, słabo zdefiniowane, fragmentaryczne) i 
OB może je rożnie zintepretować 
 
:( zniekształcenia odpowiedzi spowodowane brakiem odpowiedniej motywacji do wzięcia 
udziału w badaniach, albo niewłaściwej motywacji = przejawiania tendencji do sterowania 
przez OB infomracją na swoj temat > OB ulegając mechanizmowi aprobaty społecznej może 
udzielać nieprawdziwych odpowiedzi, stawiających ją w korzystnym świetle 
 
:( OB może ronież symulować, czyli może bezpodstawnie stawiać siebie w niekorzystnym 
świetle 
:( warunki w jakich przeprowadzane jest badanie, mogą zniekształcać odpowiedzi (zmienne 
zakłócające) 

41. Jakie parametry ilościowe powinien uwzględniać we wnioskowaniu diagnostycznym 
psycholog praktyk? 

4 zasadnicze problemy ilościowe we wnioskowaniu: 
problem trafności 
problem reprezentatywności 
problem rzetelności 
problem skalowania 
 
TRAFNOŚĆ: 
– dokładność z jaką test mierzy to, co ma mierzyć 
– stopień w jakim test jest w stanie osiągnąć stawiane mu cele 
 
1) TRAFNOSĆ TREŚCIOWA (wewnętrzna): stopień, w jakim pozycje testowe odzwierciedlają 
to co test ma badać; najlepiej weryfikować trafność treściowa poszczegolnych pozycji 
testowych poddając je ocenie sędziow kompetentnych 
 
2) TRAFNOŚĆ KRYTERIALNA(zewnętrzna): stopień, w jakim wyniki testu psychologicznego są 
powiązane z jakimś zewnętrznym kryterium 
Wyrożniamy dwa rodzaje trafności kryterialnej: 

- diagnostyczna – dotyczy pomiaru cechy aktualnie występującej u osoby badanej 
- prognostyczna – dotyczy przewidywania przyszłego zachowania u osob badanych 

 
3) TRAFNOŚĆ TEORETYCZNA: stopień, w jakim test psychologiczny może zmierzyć nasilenie 
hipotetycznej właściwości psychologicznej, o ktorej mają świadczyć odpowiedzi na bodźce 
testowe 

REPREZENTATYWNOŚĆ: reprezentatywna proba to taka, ktora jest wycinkiem populacji. Jej 
struktura ze względu na badane cechy jest zbliżona do stuktury populacji, z ktorej pochodzi. 
Część populacji jest wybrana do badania metodami statystycznymi, a prawdopodobieństwo 
prawdziwości wynikow badania jest wyrażone przez parametr poziomu ufności. Proba nie 
spełniająca tego warunku nazywana jest niereprezentatywną lub obciążoną. 
 
RZETELNOŚĆ: 
– oznacza dokładność i powtarzalność pomiaru 
– sprawdza się badając te same osoby danym testem dwukrotnie w jakimś odstępie czasu 
lub bez takiej przerwy, co powinno dać zbliżone wyniki 
 
SKALOWANIE: 
4 podstawowe skale pomiarowe: 

NOMINALNA: pozwala jedynie na jakościową klasyfikację. Możemy stwierdzić o 

rożnych obiektach wyłącznie to, iż rożnią się od siebie lub nie rożnią się od siebie ze względu 
na daną cechę. Nie możemy natomiast powiedzieć, jak bardzo dane obiekty rożnią się od 
siebie. 
np. płeć, rasa, kolor, miasto itp. 

 
PORZĄDKOWA: pozwala na rangowanie (szeregowanie) elementow (ustawianie w 

określonym porządku). Spośrod operacji arytmetycznych możemy posługiwać się znakami 
rowności (=), nierowności (≠), możemy rownież mowić o relacjach mniejszy (<) i większy (>) 
oraz mniejszy lub rowny (≤) i większy lub rowny (≥). 
np. wykształcenie, status socjoekonomiczny 

 
INTERWAŁOWA (PRZEDZIAŁOWA): pozwala nie tylko rangować (szeregować) 

mierzone elementy, lecz również mierzyć rożnice wielkości pomiędzy nimi. 
np. możemy powiedzieć, że temperatura 20 stopni jest niższa niż temperatura 40 stopni oraz 
że wzrost temperatury od 20 do 40 stopni jest dwa razy większy niż od 30 do 40 stopni 

 
ILORAZOWA: możemy dokonywać dowolnych działań arytmetycznych na zmiennych; 

posiada zero absolutne 

42.  Omów typy zaburzeń nastroju i ich terapię. 

Nastrojem nazywamy utrzymujący się przez dłuższy okres czasu, dominujący stan uczuciowy, 
ktory determinuje postrzeganie rzeczywistości i wpływa na sposob funkcjonowania. Nastroj 
daje się opisać jako emocjonalny „klimat” charakterystyczny dla danej osoby, w 
przeciwieństwie do afektu. 
 
1) EPIZOD MANIAKALNY (co najmniej 4 dni) 
- podwyższony lub drażliwy nastroj w stopniu zdecydowanie nieprawidłowym, ktory 
prowadzi do zaburzenia funkcjonowania w życiu codziennym 
- wzmożona aktywność, wzmożona rozmowność, trudności z koncentracją, zmniejszona 
potrzeba snu, zwiększona energia seksualna, lekkomyślne zachowania (np. wydatki), 
wmożona łatwość kontaktow, brak dystansu 
2) MANIA (co najmniej tydzień) 

- charakteryzuje się występowaniem podwyższonego bądź drażliwego nastroju. 
Podwyższony nastroj jako coś przyjemnego, dającego poczucie szczęścia. Drażliwy nastroj 
jako coś nieprzyjemne, powodującego popadanie we frustrują, a proba wpływu na ich 
zamiary powoduje u nich nasilenie gniewu bądź występowanie urojeń prześladowczych 
(wtedy mowimy o Manii z objawami psychotycznymi) 
- dodatkowo podwyższona samoocena/poczucie wyższości 
LECZENIE: 
leki stabilizujące nastrój (lit) 
leki przeciwpsychotyczne + szpital, gdy sytuacja związana z zaburzenim zachowania wymyka 
się spod kontroli 
 
3) ZABURZENIA AFEKTYWNE 2BIEGUNOWE (przynajmniej 1 epizod depresyjny trwający 
przynajmniej 2 tygodnie i przynajmniej 1 okres nastroju maniakalnego trwający 
przynajmniej 1 tydzień) 
LECZENIE 
Szpital, gdy: 

▪ 

zachowanie pacjenta stanowi zagrożenie  (dla siebie lub innych osob) 

▪ 

występują nasilone objawy psychotyczne 

▪ 

agitacja mogąca prowadzić do uszkodzenia ciała, wyczerpania czy odwodnienia 

▪ 

myśli autodestrukcyjne bądź agresywne w stosunku do innych osob 

Leczenie epizodow depresji rownież może wymagać leczenia szpitalnego w następujących 
przypadkach: 

▪ 

występowanie objawow psychotycznych (urojeń lub halucynacji) 

▪ 

myśli lub tendencje samobojcze 

▪ 

zaniedbywanie własnych potrzeb (głodzenie się, odwodnienie) 

Leczenie farmakologiczne: 
Epizod manii: leki stabilizujące nastroj (lit) + w początkowej fazie przeciwpsychotyczne, aby 
w krotkim czasie zapobiec zaburzeniom zachowania występującym w ostrej manii. Po 
pewnym czasie, gdy zaczną działać leki stabilizujące nastroj, odstawia się leki 
przeciwpsychotyczne. 
Epizod depresji: leki przeciwdepresyjne + leki stabilizujące nastroj, żeby nie wyzwolić u 
pacjenta epizodu manii 
 
Terapia elektrowstrząsowa: ok 80% chorych po zastosowaniu elektrowstrząsow uzyskuje 
znaczną poprawę. 
 
ZABURZENIA DEPRESYJNE: zaburzenia psychiczne z grupy zaburzeń afektywnych, 
charakteryzujące się obniżeniem nastroju, obniżeniem napędu psychoruchowego, 
zaburzeniem rytmow okołodobowych i lękiem 
EPIZOD DEPRESJI (co najmniej 2 tygodnie) 
1) ŁAGODNY 
2) UMIARKOWANY 
3) CIĘŻKI 
ZABURZENIA DEPRESYJNE NAWRACAJĄCE (1 z powyższej listy – co najmniej 2 tygodnie, 2 
mce bez jakichkolwiek objawów i znowu 1 z powyższej listy – co najmniej 2 tygodnie) 
UPORCZYWE ZABURZENIA NASTROJU 

1) CYKLOTYMIA (co najmniej 2 lata) 
- kilka okresow depresji lub hipomanii, z przedzielającymi je okresami prawidłowego 
nastroju/lub niem 
2) DYSTYMIA (co najmniej 2 lata) 
- stały lub nawracający obniżony nastroj 
- BRAK HIPOMANII 
LECZENIE DEPRESJI 
Najważniejsze jest zapewnienie bezpieczeństwa chorego, w tym zapobieżenie ewentualnej 
probie samobojczej. 

▪ 

Psychoterapia 

▪ 

Leki przeciwdepresyjne 

▪ 

Fototerapia 

43. Omów zakłócenia procesów poznawczych w przebiegu wybranych zaburzeń 
psychicznych. 

SCHIZOFRENIA PARANOIDALNA: 
1) ZABURZENIA MYŚLENIA >> a szczegolnie urojenia, przeważnie o treści prześladowczej 
ZABURZENIA MYŚLENIA = fałszywe przekonania wynikające z błędnej interpretacji 
rzeczywistości, niepodzielane przez otoczenie chorego, ale podtrzymywane przez niego 
pomimo dostarczania dowodow na ich nieprawdziwość. 
UROJENIA - cechy: 



 

nieprawdziwość 



 

silne przekonanie o ich prawdziwości 



 

brak podatności na perswazje 

Urojenia prześladowcze >> wiodącym tematem jest domniemane prześladowanie, wrogość 
otoczenia, atakowanie, śledzenie, oszukiwanie chorego, dokuczanie mu lub spiskowanie 
przeciwko niemu. 
Przykład: Chory uważa, że jest śledzony przez jakąś grupę czyhającą na jego zdrowie i życie. 
 
2) ZABURZENIA SPOSTRZEGANIA >> a szczegolnie omamy, przeważnie słuchowych 
grożących, lub rozkazujących 
Zaburzenia spostrzegania polegają na zaburzeniu w tworzeniu reprezentacji przedmiotow na 
podstawie informacji pochodzących zarowno z narządow zmysłu, jak i zawartych w pamięci. 
Omamy (halucynacje) to fałszywe spostrzeżenia zmysłowe, ktore pojawiają się BEZ 
odpowiedniego bodźca zewnętrznego, a są uznawane za realnie występujące (Te same cechy 
co urojenia) 
Omamy słuchowe >> obejmują fałszywą percepcję dźwiękow 
Przykład: Chory słyszy dochodzący z zewnątrz męski głos „Jesteś beznadziejny, lepiej żebyś ze 
sobą skończył" 
 
3) ZABURZENIA UWAGI >> zmniejszenie zdolności zogniskowania uwagi na określonym 
zadaniu 
Istotną cechą wspołdecydująca o możliwościach poznawczych człowieka jest uwaga, czyli 
zdolność kierowania i utrzymywania procesu poznawczego na określonym bodźcu lub 

działaniu. Uwaga jest zdolnością zapewniającą selekcję bodźcow i informacji ze strumienia 
informacyjnego otaczającej rzeczywistości. 
4) ZABURZENIA PAMIĘCI OPERACYJNEJ >> trudności, aby z wyprzedzeniem coś zaplanować 
czy przewidzieć 
 
DEPRESJA: 
1) PAMIĘĆ: 



 

generalne osłabienie pamięci 



 

wzmożone przypominanie zdarzeń negatywnych 



 

osłabione przypominanie zdarzeń pozytywnych 

2) UWAGA: 



 

trudności w utrzymaniu skupienia 

3) PERCEPCJA: 



 

obniżona wrażliwość na bodźce 



 

zniekształcenie sposobu oceny niepowodzeń (trwałe – „to nigdy nie minie”; o 
globalnym znaczeniu – „to niepowodzenie rujnuje wszystko, co robię”; atrybucja 
wewnętrzna, stała – „to moja wina, bo jestem beznadziejny”) 



 

triada depresyjna - negatywne przekonania o sobie, negatywne spojrzenie na bieżące 
doświadczenia i negatywne  spojrzenie na przyszłość 



 

poczucie braku kontroli (skutkujące paraliżem woli) 

44. Omów zjawiska tworzące tzw. dynamikę małej grupy i ich funkcję w grupowych 
formach pomocy psychologicznej.  

Za tworcę pojęcia dynamiki grupowej uważa się LEWINA. 
 
Dynamika grupy to proces kształtowania się określonej wspolnoty ludzkiej: 
od momentu jej powstania > poprzez rozwoj > skończywszy na dojrzewaniu 
Ludzie często przyjmują rożne role i zachowania podczas pracy w grupie. 
Dynamika grupowa opisuje wpływ tych rol i zachowań na innych członkow grupy. 

 
Funkcja dynamiki małej grupy w grupowych formach pomocy psychologicznej: 
1) budowanie kontaktu 
2) wzajemne rozumienie 
3) „drugi człowiek jak lustro“ 
 
FAZA 1: FORMOWANIE SIĘ 
■ Proces orientowania się „o co chodzi” (jaki jest cel, zadania) 
■ W emocjach przeważa nieufność, obawy, być może skrępowanie 
■ Poszukiwanie poczucia bezpieczeństwa przez identyfikację z prowadzącym 
■ Pacjenci mowią o objawach, chcą aby terapeuta nimi kierował i nadawał strukturę, był 
dyrektywny 
■ Terapeuta spełnia te oczekiwania - informuje, uspokaja, nadaje strukturę spotkaniu grupy 
■ Orientowanie się w rolach jakie każdy członek grupy przyjmuje 

 
FAZA 2: BURZA – KONFLIKTY 
■ Reagowanie emocjonalne zw z uświadomieniem sobie charakteru zadań 
■ Reagowanie lękiem i niechęcią na konieczność „obnażania się” 
■ Ujawniają się konflikty 
■ Krystalizacja rol, walka o przywodztwo 
■ Terapeuta klaryfikuje interakcje w grupie 
 
FAZA 3 – USTALANIE NORM 
■ Dokonywanie oceny zjawisk w grupie 
■ Ocena dotyczy wewnętrznych procesow – tego, co pojedyncze osoby czują i myślą oraz 
procesow grupowych 
■ Zaczyna się wytwarzać spojność w grupie – akceptacja, chęć pomocy, wsparcie 
■ Zmniejsza się liczba, i natężenie konfliktow 
■ Następuje konsolidacja wspolnych norm i wartości 
■ Zwiększa się odpowiedzialność członkow 
■ Zmniejsza się znaczenie lidera 
 
FAZA 4 – WSPÓLNE DZIAŁANIE 
■ Wykonywanie zadań 
■ Podejmowanie decyzji 
■ Wgląd i zmiana postaw, tolerancja wobec odmienności 
■ Uczenie się nowych zachowań i rezygnacja z dotychczasowych, niepożądanych 
■ Wykorzystywanie nabytej wiedzy poza grupą. 
■ Integracja, wspołdziałania, koncetracja na "tu i teraz" 
 
GENERALNE ZMIANY: 
!!! Terapeuta: na początku musi być dyrektywny i nadawać strukturę, ściśle kontrolować to, 
co się dzieje w grupie. Po pierwsze aby dać poczucie bezpieczeństwa uczestnikom a po 
drugie by kontrolować intensywne procesy w fazie konfliktu > co przechodzi w stopniowe 
zanikanie roli terapeuty, jego usuwanie się z grupy, ktora zaczyna żyć swoim 
życiem, sama pracować 
!!! Sposob komunikowania się > od komunikacji ukrytej, jednostronnej do dwustronnej, 
jawnej, otwartej 
!!! Uczestnicy: od braku poczucia bezpieczeństwa poprzez testowanie grupy i konflikty do 
otwarcia się na siebie i wspolne działanie 
!!! Zwiększa się wgląd  

45. Omów podstawowe aspekty empatycznego rozumienia i komunikowania się oraz ich 
znaczenie dla efektów pomocy psychologicznej. 

Od czasow Rogersa (autora pojęcia aktywnego słuchania) uważane jest za 1 z 
najważniejszych czynników decydujących o skutecznym pomaganiu. 
Obejmuje 4 aspekty: 
1) zdolność terapeuty do tworzenia trafnych wyobrażeń na temat tego, co dzieje się w 
wewnętrznym świecie klienta 
2) umiejętność werbalnego zakomunikowania treści tych wyobrażeń klientowi 

3) wrażliwość na reakcje klienta, ktory może potwierdzić lub zanegować trafność tych 
wyobrażeń 
4) pozytywne zaangażowanie emocjonalne terapeuty, towarzyszące wyobrażaniu sobie i 
komunikowaniu tego, jak klient został zrozumiany 
 
Zdolność wchodzenia do świata wewnętrznego klienta, na poziom zarowno mentalny, jak i 
emocjonalny. Zdolność do swobodnego porusza się w świecie klienta, mowiąc jakby jego 
językiem, oczywiście nie gubiąc świadomości siebie. 
 
Analiza dowodow naukowych pozwala stwierdzić, że jednym z najistotniejszych czynnikow 
efektywności pomocy psychologicznej jest JAKOŚĆ relacji pomagania. Cechy osob 
pomagających (ich wiek, płeć, osobowość, czy wykształcenie zawodowe) mają mniejszy 
wpływ na skuteczność pomagania niż sposob, w jaki odnoszą się do swoich klientow. 
Pozytywne efekty pomocy psychologicznej związane są z troskliwym, empatycznym, 
rozumieniem, komunikowaniem , umiejętnym sposobem nawiązywania i funkcjonowania w 
relacji. 
 
Klient ma motywację do pracy nad sobą, gdy czuje obecność kogoś, kto się nim szczerze 
przejmuje. Czując nasze zaangażowanie w jego sprawy i szczerą troskę z naszej strony, 
zaczyna w większym stopniu dbać o siebie. Musi czuć naszą akceptację, aby nie bał się 
otworzyć.  Wierzy, że jeśli terapeuta go lubi – pomoże mu i że powinien zacząć traktować się 
tak, jak traktuje go jego terapeuta. Okazywanie troski i współczucia pozwala klientowi 
pozbyć się lęku i wstydu. Współodczuwanie jest ważnym punktem relacji terapeuty z 
pacjentem, pozwala lepiej się zrozumieć i ułatwić komunikację. Brak umiejętnej komunikacji 
i dzielenia się emocjami, może doprowadzić do zbyt silnego oporu ze strony pacjenta, a w 
efekcie, do nieudanej terapii. 

46. Na czym polega istota zmian rozwojowych na przykładach dwóch obszarów (np. rozwój 
społeczny, rozwój fizyczny, rozwój osobowości, rozwój poznawczy, rozwój moralny)? 

PIAGET – Rozwój poznawczy: 
Wg. Piageta elementami konstrukcyjnymi zmian rozwojowych są schematy, czyli struktury 
umysłowe, umożliwiające ludziom interpretowanie świata. Początkowe schematy posiadane 
przez niemowlęta Piaget scharakteryzował jako inteligencję sensomotoryczną - struktury lub 
programy umysłowe, ktore kierują sensomotorycznymi sekwencjami, takimi jak ssanie, 
patrzenie, chwytanie. Z czasem, w miarę praktyki schematy elementarne łączą się ze sobą, 
integrują i rożnicują, tworząc coraz bardziej złożone i zrożnicowane wzorce działania. 
Zdaniem Piageta rozwoj poznawczy zachodzi dzięki działaniu 2 zasadniczych procesow – 
asymilacji i akomodacji. 
Asymilacja polega na modyfikowaniu nowej informacji napływającej z otoczenia tak, aby 
pasowała do tego co już jest znane. Dziecko wykorzystuje posiadane schematy w celu 
nadania struktury napływającym danym sensorycznym. 
Akomodacja polega na restrukturyzacji lub modyfikacji istniejących już schematow tak, aby 
nowa informacja mogła być lepiej przyswojona. 
Główną cechą teorii jest przekonanie o etapowym charakterze rozwoju. Zakłada się, że 
rozwoj wszystkich dzieci przechodzi przez te stadia/etapy w tej samej kolejności, jednak 
rożnym dzieciom przejście konkretnego stadium może zająć różną ilość czasu. 
 

Przejście: 
MYŚLENIE: „sensomotoryczne“ → symboliczne → abstrakcyjne 
MOWA I MYŚLENIE: egocentryczne → społeczne 
PERCEPCJA I ROZUMOWANIE: dominacja percepcji nad rozumowianie → dominacja 
myślenia nad percepcją 
PERCEPCJA: centracja + nieodwracalność → decentracja + odwracalność 
centracja = zdoność do do koncentrowania się na tylko 1 aspekcie bodźca wzrokowego 
nieodwracalność = niezdolność do cofnięcia linii swojego rozumowania do punktu, w którym 
się rozpoczęło 
DZIAŁANIE: spontaniczne działanie → wnioskowanie przed działaniem 
 
KOHLBERG – Rozwój moralny 
Jego koncepcja opiera się na teorii rozwoju poznawczego Piageta. Przechodzenie do 
kolejnych faz wiąże się ściśle z rozwojem struktur poznawczych. 
 
TEORIA ROZWOJU SĄDÓW MORALNYCH, która obejmuje 3 fazy: 
(1) PRZEDKONWENCJONALNĄ (4-10 lat): 



 

koncentracja na zewnętrznej kontroli zachowania 



 

standardy postępowania pochodzą od innych i są przestrzegane aby uniknąć kary lub 
uzyskać nagrodę 



 

moralność HETEROMICZNA (podporządkowanie woli zewnętrznej normom i zakazom 
narzuconym przez rodzicow jest zw z jednostronnym szacunkiem i regułą przymusu) 



 

dziecko darzy szacunkiem te osoby, ktore uważa za ważniejsze od siebie, posiadające 
władzę (przede wszystkim są to rodzice) 

(2) KONWENCJONALNĄ (10-13 lat): 



 

ciągłe obserwowanie standardow innych 



 

w pewnym zakresie standardy zostały już zinternalizowane 



 

dzieci potrafią decydować czy pewne czyny są według ich standardow dobre czy złe, 
chcą aby ci, z których opinią się liczą, spostrzegli je jako dobre 



 

moralność AUTONOMICZNA (oparta na uwewnętrznionych normach i świadomości 
swojej autonomii) 



 

w stosunku do podejmowania zadań i wypełniania obowiązkow pojawia się poczucie 
zobowiązania, a nie już tylko posłuszeństwa 

(3) POSTKONWENCJONALNĄ (13-powyżej, alo nigdy): 



 

postępowanie zgodnie z wyznawanymi przez siebie zasadami bez względu na 
okoliczności 
(nie tylko z obawy przed karą czy uzyskania nagrody) 



 

osoba zauważa możliwość zaistnienia konfliktu między 2 społecznie akceptowanymi 
standardami i probuje podjąć wobec nich jakąś decyzję 



 

wewnętrzna kontrola zachowania 



 

podstępowanie zg ze zinternalizowanymi standardami, wiedząc, że gdyby tak nie 
postąpili nie byliby w zgodzie z samym sobą 

Kohlberg założył, że jednostka może być w jednym czasie tylko w jednym stadium, wszyscy 
przechodzą przez wszystkie stadia w takiej samej kolejności, każde kolejne stadium jest 
bardziej obszerne i złożone niż stadia wcześniejsze, oraz we wszystkich kulturach występują 
te same stadia (są uniwersalne). 
 
ERIKSON – Rozwój psychospołeczny: 

Zgodnie z koncepcją rozwoju psychospoecznego w ujęciu Eriksona osobowość człowiek na 
każdym etapie rozwoju zostaje wzbogacana o nowe komponenty, nowe jakości ego, ktore z 
jednej strony umożliwiają zmianę relacji między nim a otoczeniem społecznym, z drugiej zaś 
nowe sytuacje i role społeczne związane z wchodzeniem w nowy etap życia stanowią dla 
niego źrodło wymagań społecznych, ktorym sprostanie skutkuje przemianami jego 
osobowości. Pierwsze relacje zawiązują się w obrębie rodziny – to tutaj następuje 
wprowadzanie dziecka w życie społeczne. W rodzinie, najpierw najbliższej, poźniej coraz 
dalszej, człowiek uczy się reguł zachowań międzyludzkich, z których korzysta, gdy się od tej 
rodziny zaczyna oddalać, wkraczając w coraz bardziej żroznicowane, formalne i nieformalne 
grupy społeczne. Rozwoj człowieka odbywa się według 8 faz rożniących się między sobą 
jakościowo. Każda z nich stanowi dla niego zadanie rozwojowe, wymagające zmiany sposobu 
funkcjonowania. Zachodzi konieczność znalezienia optymalnego napięcia pomiędzy dwiema 
cechami, czego skutkiem jest wypracowanie nowej właściwości ego. 

Optymalny = odnalezienie rownowagi między pozytywnymi i negatywnymi biegunami 
doświadczeń, a nie zwrocenie się w kierunku bieguna pozytywnego. W każdej fazie muszą 
pojawić się doświadczenia zw z negatywnym biegunem kryzysu, aby w przyszłości człowiek 
umiał sobie radzić z sytuacjami. Osiągnięcie sukcesu w pokonaniu kryzysu rozwojowego 
oznacza odnalezienie witalności koniecznej do jego rozwiązania. Odnaleziona przez 
człowieka witalność nazwana została przez Eriksona cnotą podstawową, ktora jest siłą 
będącą wynikiem uzyskania "właściwych proporcji" pomiędzy przeciwstawnymi wartościami. 

47. Teorie rozwoju Eriksona i Piageta. Dokonaj analizy porównawczej. 

PIAGET: 
- 4 stadia rozwoju, 
- istotą rozwoju psychicznego jest rekonstrukcja i reintegracja struktur poznawczych 
- dążenie systemu poznawczego do zrównoważenia, a u jego podstaw leżą takie procesy jak 
asymilacja i akomodacja 
- asymilacja – włączanie struktur zewn. do już ukształtowanych struktur poznawczych 
- akomodacja – dostosowanie struktur wewn. do struktur asymilowanych, co prowadzi do 
ich przekształceń 
 
1.Okres sensoryczno-motoryczny  (0-2 r.ż.) 
 
2. Okres przedoperacyjny (2-6) 
- dziecko funkcjonuje w trybie pojęciowym i przedstawieniowym 
- zdolne do umysłowego reprezentowania zdarzeń, 
- zdolność reprezentowania przedmiotów i zdarzeń; rodzaje reprezentacji: naśladownictwo 
odroczone, zabawa symboliczna, rysunek, obrazy umysłowe, mowa 
- egocentryzm – dziecko jest przekonane, że wszyscy myślą tak samo jak ono. Są przekonane, 
że ich myśli są zgodne z prawdą. 
- niezdolność do rozumienia przekształceń. 

- centracja - dziecko wykazuje tendencje do skupiania uwagi na jednym tylko aspekcie 
prezentowanego mu bodźca wzrokowego. 
- odwracalność-możliwość cofnięcia swego myślenia do punktu, w którym się rozpoczęło. 
- pojawia się funkcja symboliczna – zastosowanie 1 rzeczy jako symbolu innej, 
- rozumienie tożsamości jakościowej – drut pomimo zgięcia to ten sam drut, 
- egocentryzm – niemożność przyjęcia innej perspektywy – zadanie z górami, 
- koncentracja na jednym aspekcie problemu. 

 

3. Okres operacji konkretnych (7-11) 
- dziecko rozwija procesy logicznego myślenia 
- zadania dotyczące zachowania stałości nie sprawiają problemu, 
- opiera swoje rozumowania na rozumowaniu a nie percepcji, 
- posiada zdolność odwracania operacji umysłowych 
- rozwija się pojęcie przyczynowości, przestrzeni, czasu, prędkości, 
- dziecko zyskuje wiedzę, że ilościowe cechy obiektów są niezmienne, 
- coraz bardziej odwracalne manipulacje na reprezentacjach konkretnych przedmiotów, 
- decentracja umożliwiająca uwzględnienie w rozważaniach wielu własności przedmiotu w 
tym samym czasie, 
- główne osiągnięcia – zdolność do zachowania ilości, np.: masy, czy objętości, 
- a także rozumowanie sylogistyczne, np.: „ jeśli każdy M jest P oraz każdy P jest S, to każdy 
M jest S.” 
 
4. Okres operacji formalnych (11+) 
- w pełni odwracalne operacje umysłowe, 
- główne osiągnięcia – myślenie abstrakcyjne i hipotetyczno dedukcyjne (gdyby, może, jeśli) 
rozumowanie logiczne, logiga zdań, 
- nastolatek lepiej czuje się w tym co hipotetyczne, wyobrażone 
 
ERIKSON 

Faza rozwojowa 

Kryzys 

Cnota 

Niewłaściwe 

rozwiązanie 

1 niemowlęctwo 

(0-1 rok) 

ufność vs nieufność 

nadzieja 

niepewność, lęk 

2 wczesne 

dzieciństwo 

(2-3 lata) 

autonomia vs wstyd i 

zwątpienie 

wola 

poczucie niezdolności 

kontroli przebiegu 

zdarzeń 

3 okres zabaw 

(4-5 lat) 

inicjatywa vs 

poczucie winy 

celowość 

patologiczne wyparcie 

własnych pragnień i 

popędow 

4 okres szkolny 

(6-12 lat) 

pracowitość vs 

poczucie niższości 

kompetencja 

poczucie niższości, 

brak pewności siebie, 

poczucie klęski 

5 dorastanie 

(12-18/22 lata) 

tożsamość vs 

pomieszanie ról 

wierność 

fragmentacja własnego 

ja, niejasne poczucie 

siebie 

6 młodość 

(23-34 lata) 

intymność vs izolacja 

miłość 

poczucie osamotnienia 

i separacji, 

zaprzeczanie potrzebie 

bliskości 

7 dorosłość 

(35-60 lat) 

produktywność vs 

stagnacja 

opiekuńczość 

troska o siebie, brak 

orientacji na przyszłość 

8 dojrzałość 

(61+) 

integralność ego vs 

rozpacz 

mądrość 

poczucie bezowocności 

życia, rozczarowanie 

 

1 - Źrodło ufności = doznanie adekwatnej opieki, źrodło nieufności = zagrożenie homeostazy. 
Poczucie bezpieczeństwa i związane z nim zaufanie do siebie i do innych ludzi, jest 
warunkiem podjęcia poźniejszych działań o charakterze 
EKSPLORACYJNYM, jest potrzebne do określania zakresu własnej autonomii, czyli własnej 
odrębności od matki i wyjątkowości. 
 
2 - Poczucie AUTONOMII rozwija u dziecka kontrolę nad sobą i swoim zachowaniem (dziecko 
zaczyna rożnicować swoje stany wewnętrzne). Wymaga to od dziecka opanowywania coraz 
bardziej złożonych i akceptowanych kulturowo wzorow zachowania. Wymaga to rownież od 
dziecka hamowania typowej dla wieku dziecięcego tendencji do ulegania silnym pobudkom 
wewnętrznym. Wstyd, ktory jest przeciwstawnym biegunem tej fazy, ma swoje źrodło w 
doświadczanym poczuciu niedoskonałości, zwłaszcza wob tych, ktorzy oczekują od dziecka 
wykazania się umiejętnościami oraz z braku kontroli nad własnymi stanami. Gdy dziecko ma 
możliwośc podejmowania decyzji, a dorośli szanują jego wybory w tej fazie życia, może 
rozwinąć w sobie POCZUCIE SPRAWSTWA 
 
3 – Faza inicjatywy, ktora przejawia się: radością rywalizacji, wytrwałością skupienia na celu, 
przyjemnością z osiągnięć. Gdy dziecko rozwinie „pozytywny biegun“ - zostaje wyposażone 
w nową siłę wewnętrzną: PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ, ktora umożliwia poźniej swobodną 
wspołpracę w rożnym wieku i z rożnymi umiejętnościami, nienaruszając praw, czy 
przywilejow innych ludzi, akceptując regulacje zewnętrzne. 
 
4 – FAZA IV JEST UZNANA ZA NAJBARDZIEJ ZNACZĄCĄ SPOŁECZNIE, gdyż prowadzi w 
meritum problemow ADAPTACJI SPOŁECZNEJ, przed jakimi staje jednostka wchodząc w 
życie. Pojawia się potrzeba bycia kompetentnym i zajmowania się czymś poważnym, 
podobnym do tego, co robią dorośli. Pozytywnie zakończony proces rozwojowy w tej fazie 
prowadzi do poczucia fachowości, adekwatności i produktywności, co nie jest zakłocane 
przez infantylne poczucie niższości wobec osob bardziej kompetentnych. 
 
5 – szybkie zmiany fizyczne i fozjoogiczne > zachwianie się obrazu ja i konfrontacja z tym, 
jakie mam wyobrażenia o sobie i co inni myślą o mnie; najważniejsze zadania to wybor 
zawodu i partnera seksualnego 
 
6 – lęk przed utratą ja w związku z partnerem 
7 – chęć do posiadania potomstwa i opieki nad nimi 
8 – zmierzenie się z dotychczasowycm życiem i faktem skończoności istnienia 

 

PIAGET 

ERIKSON 

rozwój 

poznawczy 

psychospołeczny 

Model procesu 

stadialny 

cykliczno-fazowy 

a)  żródło 

wewnątrz rozwijającego się układu 

rozwój wynika z interakcji 

miedzy cechami jednostki a 

zmiany 

zewnętrznymi wymaganiami 

społecznymi i kulturowymi 

b)  charakter 

zmiany 

skokowy, od etapu do etapu 

różnicowanie> porządkowanie> integracja 

nowego ze starym 

nie można przejsć do koljnej fazy bez uporania 

się z poprzednią 

cykliczny 

integracja nowego> 

dezintegracja starego> 

reintegracja nowe/stare 

c)  istota 

rozwoju 

kumulacja nowego doświadczenia, asymilacja i 

akomodacja przez stare struktury 

transformacja starego 

doświadczenia; pod wpływem 

nowego stare struktury 

ulegają dezintegracji 

 

całościowa analiza przemian człowieka w toku jego życia 

 

człowiek rozwija się wg z góry określonego planu (epigenezy), sukcesywnie, wg 

określonych faz rozwojowych 

 

stadia rozwoju oparte na przedziałach wiekowych (choć u Eriksona nie jest to 

jedyne ani główne kryterium podziału, jedynie orientacyjne) 

 

zmiana jest jakościowa 

 

przejście z kolejnego stadium rozwoju do 

kolejnego następuje na zasadzie: 

asymilacji (

włączanie nowych treści ze świata 

zewnętrznego do już ukształtowanych struktur 

poznawczych; 

wpływa na rozbudowę 

schematu, nie

 

zmieniając go

) 

i akomodacji (zmianę istniejących lub 

utworzenie nowych struktur poznawczych w 

celu lepszego dopasowania się do środowiska) 

przejście z 1 do kolejnej fazy 

polega na rozwiązaniu 

konfliktu 

 

rozwój jest jednokierunkowy 

rozwój może iść w dwóch 

kierunkach (w zależności od 

sposobu rozwiązania 

konfliktu) 

 

48 . Strategie prowadzenia badań nad rozwojem. Przedstaw ich istotę, zalety i 
ograniczenia. 

Istnieje następujący podział strategii badań prowadzonych na gruncie psychologii rozwoju 
człowieka: 
 
PODZIAŁ ZE WZGLĘDU NA LICZBĘ BADANYCH OBSZAROW ZMIAN: 
(1) DIACHRONICZNE 
= analiza zmian rozwojowych w 1 wyrożnionym obszarze w ciągu danego okresu czasu 
ZALETA: umożliwia dokonanie opisu CECH PROCESU, takich jak: TEMPO, DYNAMIKA, czy 
RYTM ZMIAN 
WADA: analiza na poziomie tylko 1 właściwości a nie całej struktury 
(2) SYNCHRONICZNO - FUNKCJONALNE 
= analiza zmian rozwojowych w kilku obszarach rownocześnie w danym okresie 
ZALETA: pozwala na formułowanie przypuszczeń co do kierunku i sensu dokonujących się 
przemian na poziomie całej struktury, a nie tylko na poziomie pojedynczych właściwości 
(3) EX POST FACTO 

= rekonstrukcja ścieżki rozwoju interesującego zjawiska. Bada się determinanty rozwoju i 
jego uwarunkowania. Źrodłem danych są rozmowy z OB i wywiady z ich bliskimi. 
WADA: nadmiernie obciąża się OB, gdyż niejednokrotnie powstaje konieczność powrocenia 
do pewnych kwestii. Im większa rozpiętość czasowa pomiędzy poszczegolnymi wywiadami, 
tym mniejsza wartość uzyskanych wynikow i większe trudności w formułowaniu wnioskow. 
Trzeba w związku z tym przygotować odpowiednio zespol badawczy, żeby w jak najkrotszym 
czasie zebrałjak najwięcej danych 
 
 
PODZIAŁ ZE WZGLĘDU NA ILOŚĆ GRUP I ICH WIEK 
(4) PODŁUŻNE 
= badanie tej samej grupy osob w kolejnych odstępach czasu. Badacz otrzymuje kilka 
zbiorow wynikow, ktore ze sobą porownuje. 
np. naukowcy mogą badać te same dzieci kilka razy tygodniowo przez kilka miesięcy, aby 
uchwycić moment, w którym każde dziecko zaczyna posługiwać się jakąś nową 
umiejętnością. Dzięki wyodrębnieniu momentu zmiany badacze mogą lepiej zrozumieć jakie 
okoliczności musza poprzedzać zmianę. 
ZALETA: 
> można prześledzić sekwencję rozwojową 
> jest kontrolowany tak ważny czynnik jak przynależność do danej grupy pokoleniowej, czyli 
grupy podzielającej te same doświadczenia społeczne 
WADA: 
> kilkukrotne dokonywanie pomiarow jest czynnikiem, ktory może zniekształcać uzyskiwane 
wyniki i wywoływać u badanych specyficzne nastawienie do dalszych badań i do osoby 
badacza (nadmierne spoufalenie się, jeśli badacz się nie zmienia podczas kolejnych sesji vs 
poczucie braku zaufania i poczucie bezpieczeństwa, jeśli badacze zmieniają się podczas 
kolejnych sesji) 
> trudno utrzymać początkową liczebność grupy 
(5) POPRZECZNE (przekrojowe) 
= badanie grup ludzi w rożnym wieku i porownywanie ze sobą otrzymanych zbiorow 
wynikow. Każda osoba jest badana tylko 1 raz. Badacz sprawdza podobieństwa i rożnice 
między osobami w rożnym wieku. 
ZALETA: 
> pomimo tego, że nie można nic powiedzieć o sekwencji rozwojowej, to można stwierdzić 
jak bardzo badane grupy się od siebie rożnią i może to stanowić punkt odniesienia do 
formułowania hipotez kierunkowych 
> badania te wymagają niewielkiego nakładu czasu 
WADA: 
> nie można nic powiedzieć o sekwencji rozwojowej 
> nie jest kontrolowany tak ważny czynnik jak przynależność do danej grupy pokoleniowej, 
czyli grupy podzielającej te same doświadczenia społeczne. 
(6) SEKWENCYJNE 
= zbieranie danych od co najmniej 2 rożnych grup w co najmniej 2 momentach czasu 
(a) UKOŚNE = kilkukrotne badanie grup w tym samym wieku, ale w rożnym czasie 
ZALETA: 
> możliwość kontrolowania czynnika przynależności do grupy pokoleniowej 

(b) POKOLENIOWO-SEKWENCYJNE = kilkukrotne badanie PODŁUŻNE (porownywanie 
odpowiadających sobie grup wiekowych) 
ZALETA: 
> możliwość weryfikacji hipotezy dot charakteru przebiegu zmiany rozwojowej 
(c) CZASOWO-SEKWENCYJNE = kilkurotne badanie badanie POPRZECZNE 
ZALETA: 
> możliwość dokonania opisu takich cech procesu rozwoju, jak tempo, dynamika, czy rytm 
zmian 
(d) PRZEKROJOWO-SEKWENCYJNE = kilkukrotne badanie kilku grup wiekowych, należących 
do rożnych pokoleń. 
ZALETA: 
> możliwość weryfikowania hipotezy dotyczącej zarowno charakteru przebiegu zmiany 
rozwojowej, jak i interakcji czynnika wieku z czynnikiem przynależności do danego pokolenia 
> możliwość dokonywania metaanaliz 
WADA: 
> czaso i kosztochłonne 
> wymaga b dobrze przygotowanego zespołu badawczego i bogatego zestawu narzędzi zaraz 
trafnych i rzetelnych, a jednocześnie niezbyt angażujących czas OB 

49. Omów podstawowe uwarunkowania i fazy rozwoju prenatalnego. 

Rozwój prenatalny trwa ok. 40 tygodni (czyli 9 m-cy  ) i dzieli się na 4 etapy: 
1) POCZĘCIE 
Poczęcie ma miejsce wtedy, kiedy plemnik przebija ściankę komorki jajowej, a jego materiał 
genetyczny łączy się z jej materiałem genetycznym. Z połączenia genow ojca, przeniesionych 
przez plemnik i genow matki, zawartych w komorce jajowej, otrzymujemy unikatowy, 
charakterystyczny dla danej jednostki układ genetyczny – GENOTYP. Zawiera on informację 
genetyczną o indywidualnych cechach osoby tj. kolor włosow, wzrost, ale też o cechach 
wspolnych dla naszego gatunku tj. wzorce rozwoju fizycznego. 
Dziedzictwo genetyczne każdego człowieka stanowią 23 pary chromosomow, w każdej parze 
jeden pochodzi z plemnika, drugi z komorki jajowej. Chromosom = odcinek łańcucha DNA 
(kwasu dezoksyrybonukleinowego), ktory można podzielić na mniejsze odcinki – GENY. 
Wszystkie komorki ciała z wyjątkiem gamet (komorek rozrodczych) zawierają 23 pary 
chromosomow. 
Gamety zawierają 23 chromosomy (po jednym z każdej pary), w tym jeden chromosom płci 
ktory w komorce jajowej okreśłany jest jako X, natomiast w plemniku może być albo 
chromosomem X, albo krotszą wersją, zwana chromosomem Y. 
W wyniku zapłodnienia komorki jajowej przez plemnik tworzy się komorka zwana ZYGOTĄ i 
jeśli dany plemnik jest nośnikiem chromosomu X, to dziecko będzie dziewczynką (XX), jeśli Y, 
to będzie chłopcem (XY). 
2) faza LISTKÓW ZARODKOWYCH (ok. 2 tyg) 
Po zapłodnieniu zygota ulega licznym podziałom i zagnieżdza się w ścianie macicy 
(implantacja). Następują liczne podziały komórki zygotycznej. Kolejnym etapem jest 
GASTRULACJA, czyli powstawanie listkow zarodkowych (warstw komorek zarodka): 
EKTODERMA = zewnętrzna, z ktorej powstaje układ nerwowy i naskorek 
ENDODERMA = wewnętrzna, z ktorej powstają ukłąd pokarmowy, płuca, niektore gruczoły 
dokrewne 

MEZODERMA = środkowa, z ktorej tworzą się wszystkie rodzaje tkanek łącznych, tkanka 
mięśniowa 
3) faza EMBRIONALNA/ZARODKOWA (6-8 tyg) 
Zachodzi proces ORGANOGENEZY, czyli kształtują się wszystkie niezbędne do życia narządy. 
Pod koniec stadium widoczne są zawiązki palcow, oczy, powieki, nos, usta, małżowiny uszu, 
podstawowe części ukłądu nerwowego. To właśnie w tej fazie można wykryć bicie serca 
dziecka. Powstają struktury pomocnicze tj. łożysko, pępowina, pęcherz płodowy. 
4) faza PŁODOWA (ok 30tyg) 
Następuje intensywny wzrost i usprawnianie wszystkich narządow i układow funkcjonanych 
organizmu dziecka. 

50. Uzasadnij uniwersalność rozwoju moralnego w ujęciu Kohlberga. 

 

 

 

Jednym z centralnych i zarazem najbardziej dyskusyjnych założeń teorii Kohlberga jest 

założenie uniwersalizmu. Uniwersalizm moralny Kohlberga wyraża się w dwóch 
szczegółowych twierdzeniach. Zgodnie z pierwszym twierdzeniem zasady moralne  
są uniwersalne i we wszystkich kulturach spotykamy te same kategorie sądów moralnych, 
które koncentrują się wokół zasad sprawiedliwości. W myśl drugiego twierdzenia rozwój 
moralny przebiega w sposób niezmienny w określonym porządku sekwencyjnym we 
wszystkich kulturach. Tym, co różni poszczególne jednostki, jest tempo owego rozwoju oraz 
najwyższe osiągnięte stadium. 

Opisując najwyższy poziom rozwoju rozumowania moralnego, Kohlberg również 

odwołał się do pojęcia uniwersalności. Rozwój polega na przechodzeniu od sądów, 
przekonań i zasad postępowania, uwzględniających jedynie własną perspektywę jednostki, 
do ogólnych uniwersalnych reguł, które odnoszą się do wszystkich ludzi i wszystkich sytuacji. 
Początkowo jednostka jest zdolna spostrzegać otaczający ją świat społeczny i zachodzące 
w nim moralne konflikty jedynie z egocentrycznego punktu widzenia. W trakcie rozwoju 
może ona osiągnąć uniwersalnie indywidualistyczny punkt widzenia, tj. punkt widzenia 
możliwy do przyjęcia przez każdą racjonalną jednostkę.