1 

 

          Procesy i formy peryglacjalne 
 

 

Terminem  ”peryglacjał”  obejmuje  się  procesy  i  formy,  tworzące  się  w 

bardzo  zimnych  klimatach,  w  wysokich  szerokościach  geograficznych  obu 
półkul i wysokich górach. 
 

Strefa peryglacjalna 

to obszar gdzie dominują: 



  wietrzenie mrozowe 



  powstawanie wieloletniej zmarzliny i lodu gruntowego 



 

intensywne procesy stokowe, wiatru, wód roztopowych oraz śniegu. 

 

Sprzyja temu klimat mroźny i suchy: 



 

niskie średnie temperatury roczne (< -1

o

C) 



  niskie opady (< 400 mm/rok) 

 

Regiony klimatu peryglacjalnego 

 

Region suchego klimatu polarnego, z niską temperaturą w zimie 
Północna  Azja,  Północna  Alaska  i  Kanada,  Północna  Grenlandia  i  wybrzeża 
Antarktydy 
 
Charakterystyczne cechy: 



 

średnia temperatura roczna < -8

o

C 



 

temperatury w zimie często < -50

o

C 



 

ciągła wieloletnia zmarzlina 



 

opady śnieżne < 200 mm/rok 



 

okresowo bardzo duże szybkości wiatru. 

 

Region wilgotnego klimatu polarnego 
Spitsbergen,  środkowa  Kanada,  Grenlandia,  Nowa  Ziemia,  wybrzeże  Morza 
Beringa  
 
Charakterystyczne cechy: 



 

średnia temperatura roczna od  -1

o

C do –8

o

C 



 

średnia temperatura lata może przekraczać + 10

o

C 



 

wieloletnia zmarzlina nieciągła lub sporadyczna 



 

warstwa czynna > 1 m grubości 



  opady > 300 mm/rok 



 

gruba pokrywa śnieżna w zimie. 

 

2 

 

Region klimatu subpolarnego (zbliżonego do klimatu peryglacjalnego) 
Islandia, wyspy wokół Antarktydy 
 
Charakterystyczne cechy: 



 

średnia temperatura roczna około 0

o

C 



 

obfitość cykli zamarzania i rozmarzania 



  brak wieloletniej zmarzliny 



 

obfite opady śniegu i deszczu. 

 

Wieloletnia zmarzlina 



  warstwa  gruntu,  która  co  najmniej  przez  dwa  kolejne  lata 

zachowuje temperaturę niższą niż 0

o

C 



 

dzieli się na ciągłą (śr.t.r. < -8

o

C), nieciągłą (śr.t.r. od –4

o

C do 

    –8

o

C), sporadyczną (śr.t.r. od –1

o

C do –4

o

C) 



 

ponad  wieloletnią  zmarzliną  warstwa  czynna  (rozmarzająca  w 
ciągu lata) o grubości od 0,2 – 6 m 



  wieloletnia  zmarzlina  magazynem  wody  (np.  w  Mongolii  1560 

km

3

). 

   
Procesy strefy peryglacjalnej 



  mrozowe 



  ruchy masowe 



  fluwialne 



  eoliczne 

 
Procesy mrozowe 
W efekcie procesów zamarzania tworzą się: 



  prostopadle do frontu zamarzania kryształy lodu włóknistego  



 

równoległe  do  frontu  zamarzania  soczewki,  żyły  i  warstwy  lodu 
gruntowego; ich miąższość zależy od dostępności wody w gruncie. 

Mułki i pyły – osadami najbardziej podatnymi na tworzenie się lodu gruntowego 
i proces pęcznienia. 
 
Efektywność działania mrozu w gruncie 
zależy od:   



 

ilości cykli zamarzania i rozmarzania 



 

szybkości procesu zamarzania (szczególnie do temp. –5

o

C) 



 

głębokości, do której sięga zamarzanie 



  uziarnienia gruntu 

 

3 



 

ilości wody w gruncie 



 

pokrywy roślinnej 



  pokrywy śnieżnej. 

 

Wietrzenie mrozowe 



  na  skutek  zamarzania  i  rozmarzania  -  pękanie  i  rozdrabnianie 

skał 



  powstawanie  poligonów  szczelin  mrozowych  na  skutek 

gwałtownych  spadków  temperatury  do  –20

o

C  (zmniejsza  się 

objętość lodu o 4%); kopalne kliny mrozowe. 

Pęcznienie mrozowe 

powiększanie objętości gruntu przepojonego wodą w czasie zamarzania (o 9%); 
powstają różnego typu zaburzenia w strefie czynnej (inwolucje w kopalnych 
profilach glebowych); pękanie nawierzchni drogowych. 
Podnoszenie mrozowe 
wypychanie ku powierzchni gruntu większych okruchów skalnych (rośnięcie 
kamieni). 
 
Wszystkie te procesy powodują: 



 

spełzywanie mas ziemnych już na stokach o nachyleniu 1-2

o

 



 

spłukiwanie, tworzenie dolin nieckowatych i pokryw rytmicznie 
warstwowanych 



 

niwację – tworzenie zagłębień wokół śnieżników 

 
Procesy fluwialne 



 

bardzo duża zmienność przepływu wody w rzekach w ciągu roku 



 

dodatni bilans aluwiów, roztokowy układ koryt rzecznych 



  termiczna erozja boczna. 

 
Procesy eoliczne 



 

znaczne szybkości wiatru 



 

znaczna efektywność erozyjna; tworzenie bruków deflacyjnych i 
graniaków 



 

działalność akumulacyjna; powstawanie wydm i pokryw lessowych. 

 

Formy i struktury peryglacjalne 



  grunty strukturalne 



 

pasy kamieniste i terasy soliflukcyjne (powstające w obrębie stoków) 



  palsa i pingo 



 

formy związane z termokrasem 

 

 

4 

Grunty strukturalne dzielą się na: 
pierścienie sortowane, które powstają dzięki: 
pęcznieniu osadów drobnoziarnistych, wymarzaniu kamieni i rozsuwaniu ich na 
zewnątrz spęczniałego jądra, 
poligony sortowane, kamieniste, które powstają dzięki: 
powstawaniu poligonów mrozowych, do których dostają się wymarzające 
kamienie 
wieloboki tundrowe – czyli wieloboki szczelin mrozowych; w profilach 
glebowych rozpoznawalne jako kliny mrozowe lub festony gruzowe 
bugry i tufury powstające na skutek nierównomiernego pęcznienia gruntu. 
 
Pasy kamieniste tworzą się najczęściej dzięki rozciągnięciu wzdłuż stoku  form 
gruntów strukturalnych 
Terasy soliflukcyjne powstające dzięki nachodzeniu na siebie kolejnych 
jęzorów soliflukcyjnych 
 
Palsa i pingo  
to formy o lodowych jądrach: 
pagórek palsa wzrasta w obrębie torfu, który przemarznięty w zimie jest 
dobrym przewodnikiem ciepła i ułatwia tworzenie warstw i soczewek lodowych, 
zaś w lecie lód jest chroniony przez torf nie zamarznięty (zły przewodnik 
ciepła), 
pagórek lub wzgórze pingo wzrasta na skutek dopływu wody: 



 

z nie zamarzniętych talików (system zamknięty)  



  wód artezyjskich (system otwarty) 

Na skutek degradacji formy powstaje zagłębienie (często z wodą) otoczone 
wałem. 
 
Formy związane z termokrasem powstające na skutek wytapiania lodu 
gruntowego: 



 

ałasy – zagłębienia powstające na skutek wytapiania lodu wypełniającego 
szczeliny sieci poligonalnych 



  nalodzie – płytkie, rozległe zagłębienia powstające w obrębie dolin na 

skutek wytapiania lodu, obfitej w wodę  strefy czynnej, pogrzebanej pod 
kolejnymi aluwiami. Dziś często wypełnione torfem. 

 
Wpływ działalności człowieka na rozwój procesów peryglacjalnych 



 

usuwanie roślinności 



  sprasowywanie gleby przez pojazdy mechaniczne 



 

prowadzenie i budowanie różnego typu emitorów ciepła (rurociągi, 
przewody kanalizacyjne, budynki mieszkalne itp.) 

i sposoby ochrony środowiska naturalnego. 
 

 

5 

 

Pytania 

 



 

Jak rozumiem termin „peryglacjał”? 



 

Jakie procesy dominują w strefie peryglacjalnej? 



 

Jakie wyróżniamy regiony klimatu peryglacjalnego i czym się 
charakteryzują? 



  Co to jest wieloletnia zmarzlina i strefa czynna? 



 

Wyjaśnij jak powstaje lód gruntowy na skutek zamarzania gruntu. 



 

Od czego zależy efektywność działania mrozu w gruncie? 



 

Jakie procesy powodują wietrzenie mrozowe? 



 

Wyjaśnij procesy pęcznienia i podnoszenia mrozowego. 



 

Czym wyróżniają się procesy fluwialne w strefie peryglacjalnej? 



 

Czym wyróżniają się procesy eoliczne w strefie peryglacjalnej? 



 

Jakie wyróżniamy typy gruntów strukturalnych i jak one powstają? 



  Jak powstaje pagórek palsa? 



  Jak powstaje pagórek lub wzgórze pingo i jak ulega degradacji? 



 

Omów formy związane z termokrasem. 



 

Jaki jest wpływ działalności człowieka na rozwój procesów 
peryglacjalnych? 



 

Sposoby ochrony środowiska peryglacjalnego przed wpływem 
gospodarki?