1 

 

Poetyka 

Arystoteles 

I 

  Wyjaśnienie przedmiotu wykładu. 
  O: epopei, tragedii, komedii, dytyrambie (a nawet muzyka, taniec) 

 SZTUKI MIMETYCZNE

. 

  3 różnicujące czynniki, które decydują o sztuce naśladowania: 

1. 

ŚRODKI

, 

2. 

SPOSÓB NAŚLADOWANIA

, 

3. 

PRZEDMIOT

. 

  Posługują się (1) środkami: rytmem, słowem, melodią. 
  Problem  z  literaturą  –  czy  można wspólną  nazwą  objąć  utwory  zupełnie  różnych  miar?  Dialogi, 

traktaty naukowe – to literatura? Słuszny podział: poeci elegijni – poeci epiccy?  wtedy: „poeta” 
w znaczeniu, że naśladuje, a nie że tworzy wiersze. 

  Kogo nazwać poetą? Tego, który uprawia sztukę naśladownictwa, bez względu na to, jakiej miary 

używa pisząc. 

  Poezja dytyrambiczna, nomiczna, komedia, tragedia – rytm, słowo, melodia. 

II 

  (2) Sposób naśladowania 
  Relacja: świat przedstawiony – rzeczywistość (ludzie żywi – bohaterowie sztuki) 
  Mimesis: przedstawienie idealizujące, realistyczne, karykaturalne. (kategoria estetyczna!). 
  We wszystkich dziedzinach sztuki! 
  Tragedia – ludzie gorsi niż w rzeczywistości; komedia – lepsi. 

III 

  (3) Sposób przedstawienia poszczególnych rodzajów przedmiotów. 
  Np. opowiadanie w 1. osobie, w 3. Osobie (Homer) lub postacie bezpośrednio działają. 
  Dramat – od drama – od dran – działać  bohaterowie bezpośrednio działają. 
  Dorowie przypisują sobie wynalezienie tragedii i komedii (na podstawie etymologii nazw  katà 

komas – nielubiani w mieście chodzili od wioski do wioski) – A. się z tym nie zgadza. 

IV 

  Przyczyny powstania sztuki poetyckiej (tkwią w naturze ludzkiej): 

1.  Instynkt naśladowczy 

  Od dzieciństwa; odróżnia człowieka od zwierzęcia; tak zdobywa wiedzę; czerpie 

przyjemność  ze  sztuki  naśladowczej,  podczas  gdy  rzeczywistość  niekoniecznie 
sprawia radość – np. podobizna okropnych zwierząt, trupów. Poznanie – sprawia 
radość (nie tylko filozofom, ale każdemu!). 

2.  Poczucie melodii i rytmu 

  Wrodzone. Początek poezji – z improwizacji uzdolnionych. 

  Podział poezji na kierunki: 

1.  O pięknych czynach ludzi szlachetnych  hymny (hýmnoi) i pochwały (enkómia) 
2.  O ludziach pospolitych  szyderstwa (psógoi). 

  Satyrycy byli już przed Homerem, ale nie znamy ich utworów. 
  Meritum jambiczne – szydercze. 
  Z  czasem:  zamiast  jambów  –  komedie;  zamiast  epopei  –  tragedie.  Tragedia  i  komedia  –  formy 

wyższe i cenniejsze od poprzednich. 

  Tragedia  i  komedia  –  zrodzone  z  improwizacji.  Tragedia  –  tych,  którzy  intonowali  dytyramb; 

komedia – pieśni falliczne. 

  Tragedia ku doskonałości: 

o  Ajschylos – liczba aktorów z 1 do 2; ograniczył rolę chóru; naczelne miejsce zaczyna mieć 

dialog. 

o  Sofokles – dodał 3. aktora i dekoracje sceniczne. 
o 

Zmieniało się metrum. 

o  Zmieniała się liczba epejsodiów. 

V 

  Komedia  –  naśladownicze  przedstawienie  ludzi  gorszych,  lecz  nie  w  aspekcie  ich  wad,  ale  ich 

brzydoty,  której  częścią  jest  śmieszność.  To  co  śmieszne  –  jest  związane  z  jakąś  pomyłką  lub  z 
bezbolesnym i nieszkodliwym oszpeceniem (przykład tego: maska komiczna). 

  Historia komedii - ?? 

2 

 

  Pomysł komedii (jako szyderstwa) – Sycylia. Ateny – późniejsze, inne oblicze komedii. 
  Epopeja  –  podobna  do  tragedii  w  tym  sensie,  że  jest  naśladowaniem  przedmiotów  poważnych 

wierszem.  Różnice:  posiada  jeden  rodzaj  wiersz  i  formę  opowiadania.  Różna  długość  –  epopeja 
jest wielka, tragedia – czas jednego obiegu słońca. 

  Wszystkie składniki epopei są w tragedii; nie wszystkie składniki tragedii są w epopei. 

VI 

  O tragedii. 
  „Tragedia – naśladowcze przedstawienie akcji poważnej, skończonej i posiadającej (odpowiednią) 

wielkość, wyrażone w języku ozdobnym, odmiennym w różnych częściach dzieła, przedstawione 
w formie dramatycznej, a nie narracyjnej, które przez wzbudzenie litości i trwogi doprowadza do 
oczyszczenia (kátharsis) tych uczuć.” 

  Język ozdobny – posiada rytm, harmonię, śpiew. 
  Naśladowanie – dokonuje się za pośrednictwem postaci działających  widowisko (kosmos 

ópseos) i wysłowienie (léksis). 

  Postaci muszą odznaczać się właściwościami myślenia (diánoia) <w słowach> i charakteru (éthos) 

<w działaniu>  źródła działania postaci. 

  Fabuła (mýthos) – naśladowcze przedstawienie akcji (práksis); artystycznie uporządkowany układ 

zdarzeń. 

  6 składników tragedii: 

1.  Fabuła 
2.  Charakter 
3.  Wysłowienie 
4.  Sposób myślenia 
5.  Widowisko 
6.  Śpiew 

Mýthos 
Éthe 
Léksis 
Diánoia 
Ópsis 
Melopoiía 

  Najważniejszy – układ zdarzeń. Tragedia – naśladownictwo nie ludzi, lecz działania i życia. 
  Tragedia może istnieć bez charakterów, ale nie bez akcji. 
  T. działa na uczucia przez 2 elementy (głównie): 

o  Perypetia 
o  Rozpoznanie 

(to składniki fabuły) 

  Myślenie – El. Tragedii, „zdolność wyrażania w mowie tego, co w danej sytuacji jest istotne i w 

pełni z nią zharmonizowane”. 

  Właściwości charakteru – uzasadnienie wybranego przez postać sposobu postępowania. 

VII 

  Właściwości układu zdarzeń. 
  Całość – to, co ma początek, środek, koniec. 
  Odpowiedniej wielkości – piękno polega na odp. wielkości i porządku. 
  Długość łatwa do zapamiętania w całości. 
  Ład, proporcja, określoność. 
  Odpowiednia długość: „taka, w ramach której poprzez kolejny bieg zdarzeń może na zasadzie 

prawdopodobieństwa nastąpić przemiana losu bohatera ze szczęścia w nieszczęście bądź 
odwrotnie”. 

VIII 

  Fabuła – nie jest spójna, gdy jest 1 bohater  w życiu 2 człowieka mogą być różne syt. 
  „Zdarzenia powinny być w taki sposób zespolone, aby po przestawieniu lub usunięciu nawet 

jednego z nich uległa naruszeniu i rozpadła się również całość.” 

IX 

  Zadanie poety: przedstawienie zdarzeń nie rzeczywiste, ale prawdopodobnych. 

(prawdopodobieństwo i konieczność).  na tym opiera się różnica między poetą a historykiem. 

  Poezja – bardziej filozoficzna i poważna niż historia. Wyraża to, co ogólne; historia – to, co 

jednostkowe. 

  Najlepiej widoczne u komediopisarzy – fabuła, a potem przypadkowe imiona. Tragicy trzymają się 

imion i fabuł tradycyjnych. (Wg A. – nie należy za wszelką cenę!) 

  Możliwe = wiarygodne. 
  Poeta – twórca fabuły (a nie wiersza!). 

3 

 

  Najgorsze – fabuły epizodyczne (epeisodiódeis)  epizody nie łączą się z zasadą 

prawdopodobieństwa i konieczności. 

  Zdarzenia mają przebiegać wbrew oczekiwaniom, lecz jednocześnie wynikać jedne z drugich. 
  Najpiękniejsze – gdy zdarzenia przypadkowe sprawiają wrażenie zaplanowanych. 

X 

  Fabuły: 

o 

Proste (haploí). 

o 

Zawikłane (peplegménoi) 

  Akcja rozwijana jednolicie i ciągle; zmiana losu bez perypetii i rozpoznania  prosta. 
  Akcja, w której zmiana losu łączy się  z perypetiami i/lub rozpoznaniem  zawikłana. 
  Perypetie i rozpoznanie – wyrastają na zasadzie konieczności i prawdopodobieństwa z samego 

układu fabuły. 

XI 

  Perypetia – „zmiana biegu zdarzeń w kierunku przeciwnym intencjom działania postaci, która 

odbywa się według podanych zasad” (prawdopod. i koniecz.). 

  Rozpoznanie – „zwrot od nieświadomości ku poznaniu, ku przyjaźni lub wrogości między osobami 

naznaczonymi losem szczęścia lub nieszczęścia.” 

  Najpiękniejsze – rozpoznanie łączące się z perypetią. 
  Też: łączące się z przedmiotem, czynem. 
  Składniki fabuły: 

o  Perypetia 
o  Rozpoznanie 
o 

Páthos 

  Páthos – „bolesne lub zgubne zdarzenie”. 

XII 

  Wszystko wcześniej – składniki gatunkowe, jakościowe tragedii. 
  Pod względem ilościowym tragedia dzieli się na: 

o 

Prolog (prólogos) 

o  Epejsodion (epejsodion) 
o 

Eksodos (éksodos) 

o 

Pieśni chóru (párodos i stásimon) 

  Czasem – pieśni śpiewane ze sceny i pieśni na przemian z chórem – kommosy (kómmosy). 
  Kosmos – żałobna pieśń śpiewana przez aktorów i chór. 

XIII 

  Najpiękniejsze – tragedie zawikłane. Budzą: litość, trwogę, przyjemność. 
  Nigdy struktura taka, jak np.: ludzie nieposzlakowani popadają ze szczęścia w nieszczęście 

(zamiast budzić trwogę i litość – oburza); i odwrotnie. 

  Ale! Zły też nie powinien popadać ze szczęścia w nieszczęście – to budzi przyjemność, ale nie 

trwogę i litość!  więc wybór czegoś pośredniego. 

  Bohater popada w nieszczęście nie przez swoje cechy, lecz przez zbłądzenie (hamartía). Nie 

wyróżnia się dzielnością i sprawiedliwością; cieszy się szacunkiem i powodzeniem. 

  1 rozwiązanie fabuły, a nie 2! Zmiana losu powinna iść od szczęścia w nieszczęście. 
  Najbardziej tragiczny – Eurypides – bo się trzyma tego ^. 
  Drugie miejsce – struktura fabularna. Np. Odyseja – podwójne rozwiązanie – inaczej kończy się 

dla złych, inaczej dla dobrych. (to ok., ale dla komedii, nie dla tragedii). 

XIV 

  Litość i trwogę wzbudza widowisko lub sam układ zdarzeń. 
  Jeśli wzbudza przerażenie zamiast trwogi – to nie jest tragedia. 
  Warunki konieczne do tego ^: 

o  Akcja – rozgrywa się między osobami bliskimi. 
o 

Najmniej artystyczny: gdy osoba zna ofiarę, zamierza dokonać czynu, lecz go nie 

dokonuje  bo nie ma tu cierpienia. 

o  Dobrze: gdy czynu dokonuje ktoś nieświadomy więzów z ofiarą, dowiaduje się po fakcie. 
o 

Najpiękniejsze: matka jest bliska zabicia syna, ale tego nie robi, bo w ostatniej chwili go 

rozpoznaje (np. Meropa z Kresfontesa) itp. 

XV 

  Charaktery: 

4 

 

o  1. Koniecznie szlachetne. 
o 

2. Stosowność. 

o 

3. Podobieństwo. 

o  4. Konsekwencja. 

  Też aktualna zasada konieczności i prawdopodobieństwa. 
  Rozwiązanie węzła dramatycznego: ma wynikać z samego układu zdarzeń, a nie z interwencji 

boskiej (jak w Medei czy w Iliadzie). 

  Interwencja bogów – przy zdarzeniach nie wchodzących w zakres akcji. 
  Tragedia – przedstawienie ludzi lepszych niż w rzeczywistości. 

XVI 

  Rozpoznanie (anagnórisis) – jego rodzaje: 

o 

Rozpoznawanie za pomocą znaków zewnętrznych. 

  Nieudolne; np. znamię w kształcie dzidy na ciele synów Ziemi; lub 

nabyte – blizny, naszyjniki. 

o  Nieartystyczne – wprowadzane według woli poety. 

  np. Orestes w Ifigenii – opowiada fakty ze swojego dzieciństwa, Ifigenia 

zostaje rozpoznana na podstawie listu).  to błąd. 

o 

Połączony z przypominaniem – na widok kogoś/czegoś ujawniają się uczucia. 

  np. Cypryjczycy Dikajogenesa – bohater zalewa się łzami na widok 

obrazu; Odyseusz – słucha pieśni i zalewa się łzami – przez to go 
rozpoznają. 

o  Oparte na sylogistycznym wnioskowaniu (2. miejsce). 

  W Choeforach Elektra wnioskuje: przybył ktoś podobny do niej, nikt nie 

jest do niej podobny poza Orestesem, zatem przybył Orestes. 

o 

Połączone z błędnym rozumowaniem publiczności (paralogizmem). 

  Np. Odyseusz – fałszywy poseł  założenie, że tylko Odyseusz potrafi 

napiąć łuk, więc nikt inny tego nie zrobi – publiczność na tej podstawie 
rozpoznaje O. Założenie poety, że ktoś w ten właśnie sposób go 
rozpozna to paralogizm. 

o 

Wynikające z samych zdarzeń (najpiękniejsze! – 1. miejsce). 

  Np. w Edypie lub w Ifogenii – wstrząsające odkrycie. 

XVII 

  Poeta musi mieć przed oczami dokładny obraz fabuły, by uniknąć błędów. 
  Aktorzy muszą gestykulować itd. 
  „twórczość poetycka jest zarówno sprawą talentu, jak szału.” 
  Proces twórczy: najpierw – ogólny zarys fabuły(tó kathólu); potem – dodanie epizodów i 

rozwinięcie jej, nadanie imion bohaterom. 

XVIII 

  Zawiązanie (désis): 

  Zdarzenia od początku do sceny bezpośrednio przed zmianą losu w 

nieszczęście lub szczęście. 

o 

Zdarzenia mające miejsce poza samym utworem; 

o 

Zdarzenia wchodzące w ramy utworu. 

  Rozwiązanie (lýsis): 

  Zdarzenia od momentu zmiany losu do końca. 

o 

Reszta wydarzeń. 

  Odmiany tragedii: 

o 

1. Zawikłana (peplegméne)  istota to perypetia i rozpoznanie; 

o  2. Patetyczna  np. o Ajaksie, Iksjonie; 
o  3. Etyczna  np. Kobiety z Ftyi, Peleus; 
o  4. Tragedia widowiskowa np. Prometeusz, Córki Forkysa, wszystkie tragedie, których 

akcja rozgrywa się w Hadesie. 

  Jedyne kryterium porównawcze tragedii: fabuła (w niej – zawiązanie i rozwiązanie akcji). 
  Ważne by nie tworzyć tragedii na wzór kompozycji epickiej (czyli wielowątkowej – polýmython). 
  Poeta powinien traktować chór jako jednego z aktorów. Czyli nie jak u Eurypidesa, lecz jak u 

Sofoklesa. Od Agatona – chór śpiewa dowolnie wkomponowane pieśni (embólima). 

 

5 

 

[XIX  o formie językowej (léksis) i myśleniu (diánoia); zakres Retoryki, a nie Poetyki; 
XX  o częściach języka (głoska, sylaba, spójnik, przyimek, imię, czasownik, odmiany, zdanie); 
XXI  dwa rodzaje imion – pojedyncze i złożone; o neologizmach; o metaforze: 

  !! „Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na gatunek, z 

gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś rzeczy 
na inną na zasadzie analogii.” !! 

XXII  zalety języka poetyckiego: jasność i brak pospolitości; z samych metafor powstaje zagadka, z 
gloss (słowa rzadkie) – barbaryzm.] 
 
XXIII 

  W sztuce naśladowczej w formie opowiadania i w jednorodnym wierszu – fabuła również ułożona 

w sposób dramatyczny, ma początek, środek, koniec itd. 

  Inny charakter dzieł historycznych – tu rządzi czas, a nie zgodność motywów. 

XXIV 

  Epopeja ma te same odmiany co tragedia (prosta, zawikłana, etyczna, patetyczna). 
  Ma te same części (poza śpiewem i widowiskiem). 
  Także wymaga perypetii, rozpoznań, cierpień. 
  Także piękny język i sposób myślenia. 
  ^ jako pierwszy użył tego Homer (udanie). 

o  Iliada – prosta i patetyczna; 
o  Odyseja – zawikłana i etyczna. 

  Długość epopei = 3 tragedie. 
  W epopei można przedstawiać zdarzenia równolegle, w tragedii – nie. (Liczne zalety tego). 
  Najlepsza miara – wiersz bohaterski  najspokojniejszy i najdostojniejszy. (jamby i trocheje są 

miarami skocznymi. Jamby – wyrażają akcję; trocheje – taniec.) 

  Homer: budzi podziw A.  bo jest świadomy swojej roli jako poety. Czyli – poeta powinien 

mówić od siebie; nie ma u niego postaci bez charakteru. 

  W tragediach należy przedstawiać to, co zaskakuje; w epopejach – można to, co sprzeczne z 

rozumem (możliwe skoro nie widzi się postaci działającej – np. pogoń Achillesa za Hektorem. 

  Od Homera: umiejętne opowiadanie oparte na błędnym wnioskowaniu  „skoro wiemy, że 

następstwo jest prawdą, nasz umysł jest skłonny błędnie wnioskować, że i przesłanka jest 
prawdziwa.” Np. scena kąpieli Odysa. 

  Poeta powinien raczej przedstawiać zdarzenia niemożliwe, a prawdopodobne, niż możliwe, ale 

nieprawdopodobne. 

  Nie powinien układać fabuły z elementów sprzecznych z rozumem lub umieścić je poza akcją – 

np. W Edypie – nie zna on okoliczności śmierci Lajosa. 

  Zbyt wykwintny język może przyćmić charaktery i myślenie. 

 
[XXV  o trudnościach i ich rozwiązywaniu; o błędach w naśladowaniu rzeczywistości realnej, 
pomyślanej, idealnej; dwojakie błędy – istotne dla sztuki poetyckiej (związane z nieudolnością poety) lub 
nie dotyczące istoty sztuki poetyckiej (np. coś medycznego itp.); „ideał winien mieć pierwszeństwo przed 
rzeczywistością”; 5 rodzajów zarzutów i 12 sposobów ich odparcia] 
 
XXVI 

  Czy doskonalsza jest sztuka epicka czy tragiczna? 
  Doskonalsza – ta mniej pospolita, adresowana do wykształconej publiczności. 
  Sztuka naśladowcza jest pospolita. (zbyt przesadna gra aktorów). 
  Epika – adresowana do wykształconych, którzy nie potrzebują żadnych gestów. Tragedia – dla 

pospólstwa. To oskarżenie nie dla sztuki poetyckiej, ale aktorskiej! Np. krytyka Kallippidesa. 

  Dobra tragedia nie potrzebuje gestów. Już przy czytaniu dostarcza wrażeń. 
  Tragedia = epopeja + śpiew i widowisko. 
  Tragedia osiąga cel naśladowania mając mniejsze rozmiary. 
  Epopeja – mniej jednolita (z każdej epopei można ułożyć kilka tragedii); wielowątkowa. 
  Tragedia jest lepsza niż epopeja.