Anatomia

 

 
 
 

 

 

 

 

 

Opracowali: Paulina Jakubczyk 

Malwina Majchrowska 
Katarzyna Oziembłowska 
Aleksandra Pogoda 
Weronika Witczak 
Szymon Dybalski 
Rafał Dzbanek 
Mikołaj Szlukier 

Redakcja:

 

Mikołaj Szlukier 

1 | 

S t r o n a

 

 

P

OZYCJA ANATOMICZNA

,

 OSIE I PŁASZCZYZNY 

(MS) 

Pozycja  anatomiczna  ciała:  postawa  stojąca,  wyprostowana,  kończyny  górne  zwisają  swobodnie,  po-
wierzchnie  dłoni  zwrócone  do  przodu,  głowa  i  oczy  zwrócone  do  przodu,  pięty  złączone,  śródstopie 
wraz z palcami odwiedzione nieco na zewnątrz, u mężczyzny część ruchoma prącia wzniesiona. 

Osie ciała: 

1)  oś podłużna – wyznacza kierunek dolny i górny, 
2)  oś poprzeczna – biegnie od jednej strony ciała ku drugiej, np. od strony prawej ku lewej i wy-

znacza kierunek przyśrodkowy i boczny, 

3)  oś strzałkowa – wyznacza kierunek przedni i tylny. 

Przez podane osie można przeprowadzić płaszczyzny: 

1)  płaszczyzna strzałkowa – wyznaczona przez oś pionową i strzałkową, dzieli ciało na część lewą 

i  prawą;  szczególnym  jej  przypadkiem  jest  płaszczyzna  środkowa,  przechodząca  przez  środek 
ciała, 

2)  płaszczyzna  poprzeczna  –  wyznaczona  przez  oś poprzeczną  i  strzałkową,  dzieli  ciało  na  część 

górną i dolną, 

3)  płaszczyzna czołowa – wyznaczona przez oś pionową i poprzeczną, dzieli ciało na część przed-

nią i tylną. 

U

KŁAD RUCHU 

(MS)

1

 

K

OŚCI I ICH POŁĄCZENIA

 

Kości  są  biernymi  narządami  ruchu,  stanowią  również  rusztowanie  podtrzymujące  i  osłaniające  inne 
narządy, a niektóre pełnią czynność krwiotwórczą. 

Ze względu na kształt, kości można podzielić na: 

1)  kości długie, np. kość ramienna – jeden wymiar (długość) przewyższa znacznie dwa pozostałe 

(szerokość i grubość), służą głównie jako dźwignie dla mięśni, wyróżnia się w nich trzon i dwie 
nasady, 

2)  kości płaskie, np. łopatka – dwa wymiary (długość i szerokość) przewyższają pozostały (gru-

bość), 

3)  kości krótkie – wszystkie trzy wymiary są mniej więcej jednakowe, 
4)  kości różnokształtne – nie mieszczą się w żadnej z powyższych grup, np. kość podniebienna, 
5)  kości pneumatyczne, np. kość czołowa – zawierają przestrzenie wysłane błoną śluzową i wy-

pełnione powietrzem. 

Kości  otacza  okostna  – błona  utworzona  z  tkanki  łącznej zwartej,  bogato  unaczynionej  i  unerwionej. 
Warstwa zewnętrzna jest włóknista, wewnętrzna zawiera komórki kościotwórcze – osteoblasty. 

Kości zbudowane są ze składników organicznych, tworzących osseinę i składników nieorganicznych – 
soli wapnia i fosforu. 

Trzon  kości  długiej  zbudowany  jest  z  jednorodnej  makroskopowo  istoty  kostnej  zbitej,  która  prze-
chodzi w istotę gąbczastą, złożoną z wielu beleczek kostnych o różnokierunkowym przebiegu, wypeł-
niającą  nasady  kości.  Trzon  nie  jest  pełny  wewnątrz,  zawiera  jamę  szpikową,  wypełnioną  szpikiem 
kostnym. 

                                        

1

 Litery w nawiasach oznaczają autora danego fragmentu 

2 | 

S t r o n a

 

 

Kości płaskie zbudowane są z istoty zbitej otaczającej istotę gąbczastą, zawierającą szpik kostny. 

Szpik kostny  czerwony  produkuje elementy  krwi. Obecny  jest  w  życiu  płodowym  i  w pierwszych 
latach  życia  we  wszystkich  kościach,  później  jedynie  w  nasadach  kości  długich,  kościach  płaskich 
i różnokształtnych. Szpik kostny żółty występuje w trzonach kości długich. Pełni funkcje zapasowe, 
jednak po większej utracie krwi lub w stanach chorobowych może wykazywać zdolności krwiotwórcze. 

P

OŁĄCZENIA KOŚCI

 

Połączenia kości mogą być ruchome lub nieruchome. Wśród połączeń nieruchomych wyróżnia się: 

1)  połączenia włókniste – więzozrosty, gdy tkanka łączna włóknista spaja przylegające do siebie 

powierzchnie kości; poza więzozrostami zalicza się tu szwy (pomiędzy kośćmi czaszki) i wklino-
wania (mocowania zębów w zębodołach), 

2)  połączenia chrzęstne – chrząstkozrosty, gdy kości połączone są tkanką chrzęstną szklistą lub 

włóknistą, np. połączenia żeber z mostkiem, 

3)  połączenia kostne – kościozrosty, np. kość miedniczna, kość krzyżowa. 

Połączenia ruchome są stawami. Żeby połączenie kości można było nazwać stawem, musi zawierać 
pewne elementy: co najmniej dwie powierzchnie stawowe pokryte tkanką chrzęstną szklistą, otaczającą 
je torebkę stawową oraz jamę stawową. Oprócz tych elementów mogą występować też inne: obrąbki 
stawowe, łąkotki, kaletki maziowe, więzadła, krążki stawowe. 

Biorąc pod uwagę ruchliwość stawu, liczbę osi ruchu, kształt powierzchni stawowych można wyróżnić 
następujące rodzaje stawów: 

1)  staw płaski – 1-osiowy, ma płaskie powierzchnie stawowe, które pozwalają jedynie na przesu-

wanie się kości w stosunku do siebie, np. staw krzyżowo-biodrowy, 

2)  staw zawiasowy – 1-osiowy, wykonuje tylko ruch zginania i prostowania, np. staw łokciowy, 
3)  staw obrotowy – 1-osiowy, jego oś biegnie wzdłuż długiej osi kości, które dokonują w stosun-

ku do siebie jedynie obrotu, np. staw promieniowo-łokciowy, 

4)  staw eliptyczny – 2-osiowy, powierzchnie stawowe mają kształt elips – jedna jest wklęsła, dru-

ga wypukła, np. staw promieniowo-nadgarstkowy, 

5)  staw siodełkowaty – 2-osiowy, np. staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka, 
6)  staw kulisty wolny – wieloosiowy, jedna z powierzchni stawowych jest wypukła, a druga od-

powiednio wklęsła, np. staw ramienny, 

7)  staw panewkowy – wieloosiowy, w zasadzie jest też stawem kulistym, tu jednak większa część 

główki znajduje się w panewce, np. staw biodrowy. 

S

ZKIELET KOŃCZYNY GÓRNEJ

 

Szkielet  kończyny  górnej  dzieli  się  na  kości  obręczy  kończyny  górnej  oraz  kości  części  wolnej 
kończyny górnej. 

Obręcz kończyny górnej składa się z łopatki i obojczyka, łączącego rękojeść mostka z wyrostkiem 
barkowym łopatki. 

Kościec  kończyny  górnej  wolnej  składa  się  z  kości  ramiennej,  k.  łokciowej,  k.  promieniowej,  kk. 
nadgarstka, kk. śródręcza, kk. palców ręki. 

Głowa kość ramiennej, stanowiącej jedyną kość ramienia, wraz z łopatką tworzy staw ramienny, łączą-
cy kończynę górną z obręczą barkową. Kość promieniowa i kość łokciowa tworzą szkielet przedramie-
nia. Obie, z końcem dalszym kości ramiennej tworzą staw łokciowy, łączący ramię z przedramieniem. 

3 | 

S t r o n a

 

 

W nadgarstku jest osiem kości, ułożonych w dwóch szeregach. W szeregu bliższym, idąc od strony 
promieniowej:  k.  łódeczkowata,  k.  księżycowata,  k.  trójgraniasta,  k.  grochowata.  W  szeregu  dalszym: 
k. czworoboczna większa, k. czworoboczna mniejsza, k. główkowata, k. haczykowata. 

Kości śródręcza jest pięć. W każdej wyróżniamy podstawę, trzon i głowę. Oznacza się je numerami 
I-V, licząc od strony promieniowej. 

Kości  palców  ręki  stanowią  paliczki.  Palec  pierwszy  ma  dwa  paliczki,  pozostałe  po  trzy:  bliższy, 
środkowy i dalszy. Palce ręki mają specyficzne nazwy (licząc od palca pierwszego): kciuk, wskaziciel, 
palec środkowy, palec obrączkowy, palec najmniejszy. 

S

ZKIELET KOŃCZYNY DOLNEJ

 

Kości  kończyny  dolnej  dzielą  się  na  kości  obręczy  kończyny  dolnej  i  kościec  kończyny  dolnej 
wolnej. 

Dla  obu  kończyn dolnych  obręcz  jest  wspólna.  Stanowi  ona  miednicę  złożoną  z  dwóch  kości mied-
nicznych i kości krzyżowej. Kość miedniczna powstaje ze zrośnięcia trzech kości: k. biodrowej, k. kul-
szowej  i  k.  łonowej.  W  miejscu  ich  zrośnięcia  powstaje  panewka  stawu biodrowego.  Jej  górną  część 
miednicy określa się jako miednicę większą, dolną jako miednicę mniejszą. Kości miedniczne łączą się 
od przodu spojeniem łonowym (chrząstkozrost), zaś od tyłu tworzą z kością krzyżową stawy krzyżowo-
biodrowe. 

Kościec kończyny dolnej wolnej składa się z k. udowej, k. piszczelowej, rzepki, strzałki, kk. stępu, 
kk. śródstopia, kk. palców stopy. 

Kość udowa to jedyna kość uda. Jej koniec bliższy stanowi głowa, która wraz z kością miedniczną two-
rzy staw biodrowy (staw kulisty panewkowy). Koniec dalszy k. udowej, k. piszczelowa i rzepka tworzą 
staw kolanowy. 

Kości goleni są dwie: k. piszczelowa i strzałka. Strzałka nie wchodzi w skład stawu kolanowego, ale jej 
koniec dalszy wraz z k. piszczelową i k. skokową wchodzi w skład stawu skokowo-goleniowego. 

Kości stępu są ułożone w dwóch szeregach. Szereg bliższy stanowią: k. skokowa i k. piętowa. W sze-
regu  dalszym:  k.  łódkowata,  k.  klinowata przyśrodkowa,  k.  klinowata  pośrednia,  k.  klinowata  boczna 
oraz k. sześcienna. 

Kości śródstopia jest pięć, oznacza się je numerami I-V, w każdej wyróżniamy podstawę, trzon i gło-
wę. Numeruje się je poczynając od przyśrodkowej strony stopy. 

Kości palców stopy stanowią paliczki. Palec I ma dwa paliczki, pozostałe po trzy. 

K

RĘGOSŁUP

 

Kręgosłup  jest  zbudowany  z  31-33  kręgów:  7  kręgów  szyjnych  (oznaczanych  C

I

-C

VII

),  12  kręgów 

piersiowych  (Th

I

-Th

XII

),  5  kręgów  lędźwiowych  (L

I

-L

V

),  5  kręgów  krzyżowych  (S

I

-S

V

)  oraz  1-3 

kręgów  guzicznych  (Co

I

-Co

III

).  Kręgi  krzyżowe  i  kręgi  guziczne  zrastają  się  w  nieparzyste  kości:  k. 

krzyżową i k. guziczną. 

Kręgosłup przebiega w grzbietowej części tułowia i szyi, w płaszczyźnie pośrodkowej ciała. Jest to ru-
chomy  słup  kostny,  wygięty  w  kształt  dwóch  połączonych  liter  S,  przy  czym  dwa  wygięcia:  szyjne 
i lędźwiowe są wypukłościami do przodu (lordoza), a wygięcia: piersiowe i krzyżowe są wypukłościami 
do tyłu (kifoza). 

4 | 

S t r o n a

 

 

Większość kręgów składa się z części przedniej, czyli trzonu kręgu i części tylnej, czyli łuku kręgu. 
Między trzonem a łukiem znajduje się otwór kręgowy. Ponieważ kręgosłup składa się z nakładających 
się  na  siebie  kręgów,  przeto  otwory  kręgowe  tworzą  razem  kanał  kręgowy.  Od  łuku  kręgowego  od-
chodzi siedem wyrostków: jeden wyrostek kolczysty i po dwa wyrostki stawowe górne i dolne oraz 
poprzeczne. Pomiędzy sąsiadującymi kręgami znajdują się  krążki międzykręgowe, potocznie zwane 
„dyskami”, zbudowane z galaretowatego jądra miażdżystego otoczonego pierścieniem włóknistym. 

Od  ogólnej  budowy  kręgu  zdarzają  się  odstępstwa.  Kręg  szyjny  I  –  kręg  szczytowy  nie  ma  trzonu, 
a zamiast niego występuje łuk przedni. W kręgu szczytowym występuje więzadło poprzeczne, zabez-
piecza ząb obrotnika przed przesunięciem się w tył pod wpływem nacisków mechanicznych i zniszcze-
niem w ten sposób znajdujących się w obrębie otworu kręgowego kręgu szczytowego struktur rdzenia 
rkęgowego. Natomiast II kręg szyjny – kręg obrotowy ma trzon nadmiernie rozwinięty, tworzący ząb 
kręgu obrotowego. Ząb ten wchodzi w część przednią przestrzeni między łukami kręgu szczytowego. 
Wszystkie kręgi szyjne charakteryzują się obecnością otworu w wyrostku poprzecznym. Kręgi piersio-
we mają dołki żebrowe. Kręgi lędźwiowe są masywniejsze od pozostałych. Kręgi krzyżowe i guziczne 
zrośnięte są w nieparzyste kości. 

K

LATKA PIERSIOWA

 

Kości klatki piersiowej stanowi 12 par żeber i mostek. 

Każde z żeber dzieli się na część tylną zwaną kością żebrową i część przednią, chrząstkę żebrową. Kość 
żebrowa łączy się z odpowiedni kręgiem piersiowym. Żebra par I-VII, zwane żebrami prawdziwymi, 
łączą się swoją częścią chrzęstną bezpośrednio z mostkiem. Chrząstki żeber par VIII-X, zwanych że-
brami  rzekomymi  zrastają  się  z  chrząstkami  żebra  położonego  wyżej,  tworząc  łuk  żebrowy.  Dwie 
ostatnie pary żeber to żebra wolne – w ogóle nie zrastają się z mostkiem ani z żebrami położonymi 
wyżej. 

Mostek jest kością nieparzystą, wyróżnia się w nim rękojeść, trzon i wyrostek mieczykowaty. 

C

ZASZKA

 

Kości czaszki można podzielić na kości mózgoczaszki i kości trzewioczaszki. 

Kości mózgoczaszki stanowią puszkę kostną. Można w niej wyróżnić część górną zwaną sklepieniem 
i część dolną zwaną podstawą. Wewnętrzna powierzchnia podstawy czaszki dzieli się na trzy doły: 
dół czaszki przedni, środkowy i tylny. W skład mózgoczaszki wchodzą następujące kości: 

1)  k. potyliczna, w niej znajduje się otwór wielki, przez który rdzeń przedłużony łączy się z rdze-

niem kręgowym; są na niej dwa kłykcie potyliczne, które tworzą staw wraz z I kręgiem szyj-
nym, 

2)  k. klinowa, w niej są przestrzenie zwane zatokami klinowymi, jest zatem kością pneumatyczną, 
3)  dwie kk. skroniowe, w każdej zawarty jest narząd słuchu; wraz z żuchwą tworzą stawy skro-

niowo-żuchwowe, 

4)  dwie kk. ciemieniowe, 
5)  k. czołowa, pneumatyczna, w niej są zawarte zatoki nosowe, 
6)  k. sitowa, pneumatyczna. 

Kości mózgoczaszki łączą się szwami prawdziwymi. 

Wśród kości trzewioczaszki wyróżniamy: 

1)  dwie kk. łzowe, 
2)  dwie kk. nosowe, 

5 | 

S t r o n a

 

 

3)  dwie kk. jarzmowe, 
4)  dwie kk. podniebienne, 
5)  dwie kk. szczękowe, 
6)  lemiesz, 
7)  żuchwę. 

Oczodół otaczają kości: czołowa, jarzmowa, szczęka. Podniebienie twarde tworzą dwie kk. szczęki 
i dwie kk. podniebienne. Otwór gruszkowaty otaczają dwie kk. szczęki i dwie kk. nosowe. 

M

IĘŚNIE

 

Mięśnie  poprzecznie  prążkowane  są  czynnymi  narządami  ruchu.  Mogą  powodować  ruchy  przemiesz-
czeniowe, tj. zmianę pozycji poszczególnych części ciała względem siebie, bądź ruchy odkształceniowe, 
np. skurcz mięśni brzucha powodujący ucisk jelit. Mięśnie te dzieli się na mięśnie szkieletowe, mają-
ce początek i przyczep do kości i mięśnie skórne (mimiczne, wyrazowe), mające przyczep do skóry. 
Początek mięśnia jest zawsze jego częścią mniej ruchomą, zaś bardziej ruchomy jest jego przeciwległy 
koniec – przyczep. Ruch jest możliwy jedynie dzięki skurczom mięśni – ich skracaniu, nie jest możliwe 
wydłużenie mięśnia. 

Mięśnie mogą działać na zasadzie antagonistycznej, np. mięsień dwugłowy ramienia, należący do grupy 
mięśni  przedniej  jest  zginaczem  ramienia, a  należący  do  grupy  tylnej  mięsień trójgłowy  ramienia  jest 
prostownikiem; w udzie z kolei mięśnie grupy przedniej są prostownikami, a tylnej – zginaczami. 

Mięśnie wyrazowe (mimiczne) są zlokalizowane  obrębie twarzy, w postaci mięśni płaskich lub okrą-
żających jej otwory. Wszystkie mają przyczep do skóry. Unerwione są VII nerwem czaszkowym. 

Przepona to główny mięsień oddechowy (pomocniczymi są głównie mięśnie międzyżebrowe). Oddzie-
la jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. Jest wypukła ku górze, silniej w częściach bocznych, słabiej 
w  części  środkowej.  W  zależności  od  położenia  początków,  wyróżnia  się  w  niej  część  lędźwiową, 
część żebrową  i  część  mostkową. Przyczep  przepony  stanowi środek ścięgnisty, będący  rodzajem 
śródmięśniowego ścięgna. Przez przeponę przechodzi szereg otworów: 

1)  rozwór przełykowy – przezeń biegnie przełyk, znajduje się w lędźwiowej części przepony, pod-

czas jej skurczu światło jego się zamyka, 

2)  rozwór  aortowy  –  znajduje  się  pomiędzy  częścią  lędźwiową  przepony  a  kręgosłupem,  biegną 

przezeń aorta i przewód piersiowy, jest stale otwarty, 

3)  otwór  żyły  głównej  –  również  jest  stale  otwarty,  biegnie  przezeń  żyła  główna,  znajduje  się  w 

środku ścięgnistym. 

Przepona unerwiona jest nerwami przeponowymi lewym i prawym. 

U

KŁAD SERCOWO

-

NACZYNIOWY 

(MS) 

S

ERCE

 

Serce położone jest w śródpiersiu środkowym, z tym, że 2/3 jego masy znajduje się na lewo od płasz-
czyzny  pośrodkowej  ciała.  W  sercu  wyróżnia  się  podstawę  serca,  którą  stanowi  górna,  szeroka  jego 
część, skierowana ku tyłowi oraz koniuszek serca skierowany do przodu, w stronę lewą i ku dołowi. 

Serce  otoczone  jest  workiem  osierdziowym  zbudowanym  z  wewnętrznej  blaszki  trzewnej  i  ze-
wnętrznej blaszki ściennej. Pomiędzy nimi znajduje się jama osierdzia wypełniona kilkoma mililitrami 

6 | 

S t r o n a

 

 

płynu surowiczego. Te dwie blaszki mogą się przesuwać względem siebie, dzięki czemu serce może się 
poruszać. 

Ściana serca składa się z trzech warstw: 

1)  nasierdzia – blaszka trzewna worka osierdziowego, 
2)  śródsierdzia  –  mięsień  sercowy,  zbudowany  z  tkanki  mięśniowej  sercowej,  posiada  trójwar-

stwową budowę (w ścianach komór serca): warstwę zewnętrzną o skośnym przebiegu włókien, 
warstwę środkową o poziomym przebiegu włókien i warstwę głęboką o podłużnym przebiegu 
włókien, 

3)  wsierdzia – wyścieła jamy serca. 

Rusztowanie, na którym rozmieszczone są poszczególne struktury wchodzące w skład ściany serca sta-
nowi  tzw.  szkielet  serca,  zbudowany  z  tkanki  łącznej  zwartej,  składający  się  z:  czterech  pierścieni 
włóknistych (pierścień włóknisty pnia płucnego, aorty, dwa przedsionkowo-komorowe), dwóch trójką-
tów włóknistych i z błoniastej części przegrody międzykomorowej. 

Układ  przewodzący  serca  składa  się  z  węzła  zatokowo-przedsionkowego,  węzła  przedsionkowo-
komorowego  przechodzącego  w  pęczek  przedsionkowo-komorowy.  Układ  przewodzący  serca  zbudo-
wany jest ze zmienionych komórek mięśniowych, mających zdolność samodzielnego wytarzania impul-
sów i ich przewodzenia. 

Wnętrze serca podzielone jest na cztery jamy: dwa przedsionki serca oddzielone od siebie przegrodą 
międzyprzedsionkową i dwie komory serca oddzielone od siebie przegrodą międzykomorową. Przed-
sionki  od  komór  oddzielone  są  przegrodami przedsionkowo-komorowymi.  Na  powierzchni serca obie 
komory  oddzielone  są  od  siebie  bruzdą  międzykomorową  przednią  i  tylną,  natomiast  przedsionki  od 
komór bruzdą wieńcową. Wskutek większego obciążenia czynnościowego ściany komór są grubsze od 
ścian przedsionków, a ściana komory lewej jest grubsza od ściany komory prawej. 

Do prawego przedsionka serca uchodzą: żyła główna górna, żyła główna dolna i zatoka wieńcowa 
serca. W ścianie przyśrodkowej znajduje się dół owalny, będący pozostałością po obecnym w życiu 
płodowym otworze owalnym. Kontakt z prawą komorą serca zapewniony jest przez ujście przedsion-
kowo-komorowe prawe, w którym znajduje się zastawka przedsionkowo komorowa prawa, trój-
dzielna. Do wolnych końców jej płatków przyczepione są struny ścięgniste, z drugiej strony przymoco-
wane do mięśni brodawkowatych w prawej komorze serca. Ich zadaniem jest uniemożliwienie płatkom 
zastawek na cofnięcie się do przedsionka. 

Wewnętrzna  powierzchnia  prawej  komory  serca  nie  jest  gładka,  ze  względu  na  obecność  w  niej 
wspomnianych  mięśni  brodawkowatych.  Z  niej  uchodzi  pień  płucny.  Jego  ujście  zamykane  jest  za-
stawką  pnia  płucnego,  leżącą  przy  wierzchołku  stożka  tętniczego  pnia  płucnego.  Składa  się  ona 
z trzech płatków półksiężycowatych kształtu kieszonki. 

Do  lewego  przedsionka  serca  uchodzą  cztery  żyły  płucne.  Krew  wypływa  z  niego  przez  ujście 
przedsionkowo-komorowe  lewe,  którym  obecna  jest  zastawka  przedsionkowo-komorowa  lewa, 
dwudzielna, zwana mitralną której płatki są zabezpieczone przed cofnięciem się tak samo, jak w przy-
padku zastawki trójdzielnej. 

Z  lewej  komory  serca  krew  uchodzi  do  stożka  tętniczego  aorty,  w  którym  znajduje  się  zastawka 
aorty zbudowana podobnie, jak zastawka pnia płucnego. 

Mięsień sercowy zaopatrywany jest w krew dzięki naczyniom wieńcowym. Tętnice wieńcowe prawa 
i  lewa  biorą  początek  z  rozszerzonego  początku  aorty  zwanego  opuszką.  Tętnica  wieńcowa  lewa 

7 | 

S t r o n a

 

 

dzieli  się  na  gałąź  międzykomorową  przednią  i  gałąź  okalającą.  Gałąź  międzykomorowa  biegnie 
w bruździe międzykomorowej przedniej, a gałąź okalająca w bruździe wieńcowej. Tętnica wieńcowa 
prawa biegnie w bruździe wieńcowej. Żyła wielka serca biegnie w bruździe wieńcowej tylnej, w tej 
bruździe leży zatoka wieńcowa, do której uchodzą żyły serca, tj. wspomniana żyła wielka serca, żyła 
średnia serca, leżąca w bruździe międzykomorowej tylnej i żyła mała serca, również leżąca w bruździe 
wieńcowej tylnej. 

K

RWIOBIEG

 

K

RWIOBIEG MAŁY

 

Naczyniem doprowadzającym jest tu biorący początek z prawej komory serca pień płucny, dzielący się 
na tętnice płucne prawą i lewą. Te dzielą się na tętnice płatowe i dalej na tętnice segmentowe. Na-
czyniami  odprowadzającymi  utlenowaną  krew  z  każdego  z  płuc  są  dwie  żyły  płucne.  Cztery  żyły 
płucne uchodzą do lewego przedsionka serca. 

K

RWIOBIEG DUŻY

 

Naczyniem doprowadzającym jest tu tętnica główna – aorta, a odprowadzającymi żyła główna górna 
i dolna. 

Aorta  zaczyna  swój bieg  z  lewej  komory  serca.  Dzieli  się  na  aortę  wstępującą,  łuk  aorty  i aortę 
zstępującą. Od łuku aorty odchodzą trzy duże pnie tętnicze: 

1)  pień ramienno-głowowy, który oddaje t. podobojczykową prawą i t. szyjną wspólną prawą, 

od której odchodzi t. szyjna zewnętrzna, zaopatrująca głowę i t. szyjna wewnętrzna, wchodząca 
do wnętrza czaszki i unaczyniająca mózgowie, 

2)  t. szyjna wspólna lewa, która dalej dzieli się jak t. szyjna wspólna prawa, 
3)  t.  podobojczykowa  lewa,  która  podobnie  jak  tętnica  podobojczykowa  prawa  przechodzi  w 

t. pachową, której dalszą część stanowi t. ramienna, w dole łokciowym dzieląca się na t. pro-
mieniową i t. łokciową, łączące się na dłoni w łuki dłoniowe. 

Odcinek aorty za jej łukiem nazywa się aortą piersiową, oddaje tt. międzyżebrowe, zaopatrujące ścia-
ny klatki piersiowej. Od aorty brzusznej (kolejnego jej odcinka, pod przeponą) odchodzą tt. lędźwio-
we, biegnące do ścian jamy brzusznej. Aorta brzuszna oddaje jeszcze gałęzie trzewne. Do nieparzys-
tych należą: pień trzewny oraz tętnica krezkowa górna i dolna. Pień trzewny oddaje t. żołądkową lewą, 
t. śledzionową i t. wątrobową. Tętnice krezkowe zaopatrują jelita. Od aorty brzusznej odchodzą również 
gałęzie trzewne parzyste, jak: tt. nerkowe, tt. jądrowe względnie jajnikowe. 

Aorta brzuszna dalej dzieli się na  tt. biodrowe wspólne lewą i prawą. Każda z nich dzieli się na 
t.  biodrową  wewnętrzną  (zaopatrującą  trzewia  miednicy  mniejszej)  i  t.  biodrową  zewnętrzną,  która 
przechodzi w t. udową i dalej w t. podkolanową. Ta dzieli się na t. piszczelową przednią i t. piszczelo-
wą tylną dzielącą się na t. podeszwową przyśrodkową i t. podeszwową boczną. Z ich zespolenia po-
wstaje łuk podeszwowy wysyłający tętnice do palców. 

Żyły na ogół towarzyszą tętnicom i noszą podobne nazwy. Wyjątki stanowią: 

1)  żyły powierzchowne kończyn, mające odrębny przebieg, np. żyła odpromieniowa i odłok-

ciowa, żyła odpiszczelowa i odstrzałkowa, 

2)  żyła główna górna, powstała ze złączenia żył ramienno-głowowych prawej i lewej, które po-

wstają ze złączenia żyły podobojczykowej i żyły szyjnej wewnętrznej (miejsce połączenia dwu 
ostatnich zwie się katem żylnym), 

3)  żyła główna dolna, powstała z połączenia żył biodrowych wspólnych prawej i lewej, 

8 | 

S t r o n a

 

 

4)  żyła wrotna wątroby (patrz niżej) 

K

RĄŻENIE WROTNE

 

Krążenie  wrotne  ma  na  celu  odprowadzenie  do  wątroby  wchłoniętych  w  przewodzie  pokarmowym 
składników pożywienia oraz produktów rozpadu krwinek w śledzionie. Naczyniem doprowadzającem 
jest żyła wrotna wątroby, a naczyniami odprowadzającemi żyły wątrobowe. 

Żyła wrotna wątroby powstaje z zespolenia żyły krezkowej górnej, żyły śledzionowej i żyły krezkowej 
dolnej,  do  których  uchodzi  szereg  żył  z  nieparzystych  narządów  jamy  brzusznej.  W  wątrobie  żyła 
wrotna dzieli się na szereg naczyń coraz mniejszych, przechodzących w naczynia włosowate, które da-
lej zespalają się w coraz większe żyły (sieć dziwna żylno-żylna). Żyły wątrobowe uchodzą do żyły 
głównej dolnej. 

U

KŁAD CHŁONNY 

(MS) 

Pozostaje w ścisłym związku rozwojowym, anatomicznym i czynnościowym z układem krążenia. Zali-
cza  się  do  niego  naczynia  chłonne,  węzły  chłonne  oraz  chłonkę.  Nie  zalicza  się  obecnie  narządów 
przychłonnych (grudki chłonne, migdałki, grasica, śledziona), tradycyjnie jednak przy nim omawianych. 

N

ACZYNIA CHŁONNE

 

Naczynia chłonne podobnie jak naczynia krwionośne są obecne prawie we wszystkich narządach, two-
rząc obok naczyń tętniczych i żylnych trzecią najgęstszą sieć. Biorąc pod uwagę średnicę oraz obecność 
zastawek, można podzielić naczynia chłonne na naczynia chłonne włosowate, naczynia chłonne małe, 
oraz pnie i przewody chłonne. 

Największymi  naczyniami  chłonnymi  w  organizmie  są:  przewód  piersiowy  (zbiera  chłonkę  z  lewej 
części ciała, uchodzi do lewego kąta żylnego) i  przewód chłonny prawy (zbiera chłonkę z prawej 
części ciała, uchodzi do kąta żylnego prawego). 

W

ĘZŁY CHŁONNE

 

Węzły chłonne są to skupiska tkanki chłonnej, różnego kształtu, najczęściej zbliżonej do ziarna fasoli. 
Ich  wielkość  jest  zależna  od  wielu  czynników  fizjologicznych  i  patologicznych.  Są  narządami  włączo-
nymi  w  bieg  naczyń  chłonnych,  przez  które  bezpośrednio  przepływa  chłonka.  Większość  naczyń 
chłonnych, zanim wpadnie do pni i przewodów chłonnych, ma w swoim przebiegu przynajmniej jeden 
węzeł chłonny. Węzły chłonne pełnią funkcję filtrów chłonki, a ponadto produkują limfocyty. 

W budowie węzła chłonnego można wyróżnić torebkę, miąższ oraz zatoki węzła. Torebka jest bło-
ną  łącznotkankową  zawierającą  włókna  sprężyste  i  mięśnie  gładkie,  dośrodkowo  wnikające  w  głąb 
miąższu – beleczki. Miąższ dzieli się na korę i rdzeń węzła. Kora dzieli się na cylindrycznego kształtu 
wycinki, tzw. płaciki chłonne, zaś najistotniejszym jej składnikiem są grudki chłonne wytwarzające 
limfocyty. Rdzeń węzła chłonnego utworzony jest z pasm tkanki siateczkowej, tworzących tzw. pasma 
rdzenne. 

Zatoki węzła chłonnego są to przestrzenie pomiędzy torebką, przegrodami łącznotkankowymi a miąż-
szem węzła. Przez nie przebiega chłonka. Każdy węzeł chłonny ma naczynia chłonne doprowadzające 
(w liczbie od 3 do 11) i naczynia chłonne odprowadzające (2 do 3). Mniejsza liczba naczyń odprowadza-
jących na celu zwolnienie przepływu chłonki. 

9 | 

S t r o n a

 

 

Ś

LEDZIONA

 

Śledziona tradycyjnie zaliczana jest do układu chłonnego, chociaż słuszniej byłoby omawiać ją w ukła-
dzie krążenia. 

Śledziona jest narządem nieparzystym, znajduje się w lewym podżebrzu, wciśnięta pomiędzy przeponę, 
żołądek a nerkę lewą. Na powierzchni przyśrodkowej zwanej trzewną, znajduje się wgłębienie zwane 
wnęką,  przez  którą  przechodzą  naczynia  i  nerwy.  Śledziona  otoczona  jest  błoną  surowiczą  i  błoną 
włóknistą. Z błoną włóknistą łączą się beleczki śledziony, które w głębi narządu tworzą łącznotkan-
kowe  rusztowanie.  Zarówno  błona  włóknista  jak  i  beleczki  zawierają  mięśnie  gładkie,  co  umożliwia 
obkurczanie się śledziony. Przestrzenie pomiędzy beleczkami wypełnia tkanka siateczkowa. 

Tętnica  śledzionowa  przebiega  w  beleczkach  a następnie  rozgałęzia  się  w  tkance  siateczkowej, która 
wokół  drobniejszych  rozgałęzień  tworzy  skupienia  zwane  grudkami  Malphighiego.  Po  przejściu 
przez  grudkę  tętnice  dzielą  się  na  kilka  tętnic  zwanych  pędzelkami  a  te  przechodzą  w  naczynia 
krwionośne  włosowate,  z  których  krew  wylewa  się  do  przestrzeni  siateczkowej.  Stąd  krew  odpływa 
specjalnymi naczyniami żylnymi, mającymi w ścianach drobne otworki. W śledzionie występuje zatem 
krążenie otwarte. Tkanka siateczkowa z wynaczynioną do niej krwią nosi nazwę miazgi czerwonej. 
Natomiast grudki stanowią miazgę białą. 

Śledziona pełni rolę zbiornika krwi, jest narządem kontrolującym stan krwinek, wychwytując i niszcząc 
starzejące się erytrocyty. Ponadto wytwarza limfocyty i ciała odpornościowe. 

U

KŁAD ODDECHOWY 

(MS) 

Do układu oddechowego należą: nos zewnętrzny, jama nosowa wraz z zatokami przynosowymi, krtań, 
tchawica, oskrzela główne i płuca wraz z opłucną. 

N

OS ZEWNĘTRZNY I JAMA NOSOWA

 

W  nosie  zewnętrznym  wyróżnia  się  nasadę  nosa,  grzbiet,  koniec  i  skrzydła  nosa.  Ściany  nosa  ze-
wnętrznego utworzone są przez kości nosowe, wyrostki czołowe szczęk i chrząstkę boczną nosa. 

Wejścia do jamy nosowej stanowią nozdrza przednie prowadzące do przedsionka nosa, a następnie 
do jamy nosowej. Jamę nosową dzieli na dwie części przegroda nosowa, utworzona przez kości (le-
miesz  i  blaszka  pionowa  kości  sitowej),  chrząstki  (chrząstka  przegrody  nosa,  ch.  lemieszowo-nosowa) 
i skórę. Przegroda nosa jest zwykle nieco skrzywiona bocznie, co jest stanem prawidłowym. 

Ze ścian nosa wystają do światła jamy nosowej blaszki kostne pokryte błoną śluzową, zwane małżo-
winami nosowymi: górną, środkową i dolną. Małżowiny nosowe dzielą jamę nosową na przewody 
nosowe:  dolny  (zawarty  pomiędzy  podniebieniem  twardym  a  małżowiną  nosową  dolną),  środkowy 
(pomiędzy  małżowiną  nosową  dolną  i  środkową)  i  górny  (pomiędzy  małżowiną  środkową  a  górną). 
Powyżej małżowiny nosowej górnej znajduje się zachyłek klinowo sitowy. 

Do przewodów nosowych uchodzą zatoki przynosowe: 

1)  zatoka klinowa i zatoka sitowa tylna uchodzą do przewodu nosowego górnego, 
2)  zatoka czołowa, zatoka szczękowa, zatoka sitowa przednia i zatoka sitowa środkowa – do prze-

wodu nosowego środkowego, 

Do przewodu nosowego dolnego uchodzi przewód nosowo-łzowy. 

10 | 

S t r o n a

 

 

Jama  nosowa  wysłana  jest  błoną  śluzową,  w  której  można  wyróżnić  okolicę  oddechową  i  okolicę 
węchową. Okolica oddechowa jest pokryta nabłonkiem wielowarstwowym migawkowym. Okoli-
ca węchowa stanowi niewielką część błony śluzowej nosa, pokryta jest nabłonkiem węchowym, zawie-
rającym komórki węchowe. 

Przewody nosowe łączą się ku tyłowi w jeden przewód nosowo-gardłowy, który ku tyłowi przechodzi 
w część nosową gardła. 

G

ARDŁO

 

Gardło jest narządem wspólnym dla układu trawiennego i układu oddechowego, następuje tu skrzyżo-
wanie ich dróg. Jama gardła dzieli się na część nosową, część ustną i część krtaniową. Na bocznej 
ścianie,  w  części  nosowej,  znajduje  się  ujście  gardłowe  trąbki  słuchowej.  Ściany  części  nosowej 
wyścieła nabłonek migawkowy, zaś ściany części ustnej i krtaniowej  – nabłonek płaski. Granicą 
pomiędzy częścią nosową, a ustną stanowi podniebienie miękkie,  które podczas przełykania unosi się 
zamykając  ujście  przewodów  nosowych  do  gardła.  W  pobliżu  ujść  trąbek  słuchowych  znajdują  się 
migdałki trąbkowe, a w miejscu sklepienia gardła w ścianę tylną, nieparzysty migdałek gardłowy, zw. 
trzecim. 

K

RTAŃ

 

Krtań jest narządem łączącym gardło z tchawicą, położonym pomiędzy IV a VII kręgiem szyjnym, po-
niżej nasady języka i kości gnykowej. Zbudowana jest z chrząstek, więzadeł i mięśni. 

Chrząstki krtani dzielą się na nieparzyste: chrząstka tarczowata, pierścieniowata i nagłośniowa oraz 
parzyste: chrząstki nalewkowate, rożkowate i klinowate. Zbudowane są z chrząstki szklistej i sprężystej. 

Chrząstka  tarczowata  składa  się  z  dwóch  płytek  prawej  i  lewej.  Stawowo  łączy  się  z  chrząstką 
pierścieniowatą, na której części tylnej znajdują się dwie chrząstki nalewkowate. Każda z nich ma 
dwa wyrostki: odchodzący do przodu wyrostek głosowy i odchodzący bocznie do tyłu wyrostek mię-
śniowy. 

Błona śluzowa krtani wytwarza szereg fałdów: 

1)  Nagłośnia – nieparzysty fałd zamykający wejście do krtani, zawierający chrząstkę nagłośniową. 

Od tyłu i boku wejście do krtani ograniczone jest przez fałdy nalewkowo-nagłośniowe, biegnące 
od bocznych brzegów nagłośni do chrząstek nalewkowatych. 

2)  Fałdy  kieszonki  krtaniowej  –  parzyste  fałdy  na  bocznych  ścianach  krtani  wystające  nie-

znacznie do światła krtani. 

3)  Fałdy  głosowe  –  parzyste  fałdy  na  bocznych  ścianach  krtani,  położone  poniżej  fałdów  kie-

szonki krtaniowej. Fałdy głosowe zawierają mięśnie i więzadła. Szpara pomiędzy fałdami gło-
sowymi nosi nazwę głośni, w której wyróżnia się część przednią – międzybłoniastą i część tyl-
ną – międzychrząstkową, zawartą pomiędzy chrząstkami nalewkowatymi. Fałdy głosowe pokry-
te są nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, ich błona śluzowa zawiera gruczoły, które zwilża-
ją fałdy głosowe. 

Wymienione fałdy dzielą jamę krtani na trzy części: 

1)  przedsionek krtani – przestrzeń od wejścia do krtani do poziomu fałdów kieszonki krtaniowej, 
2)  kieszonka krtaniowa – przestrzeń pomiędzy fałdami kieszonki krtaniowej a fałdami głosowy-

mi, 

3)  jama podgłośniowa – przestrzeń pomiędzy fałdami głosowymi a przejściem krtani w tchawi-

cę. 

11 | 

S t r o n a

 

 

Mięsień  przebiegający  w  fałdzie  głosowym  nosi  nazwę  mięśnia  głosowego.  Powoduje  on  napięcie 
fałdów głosowych, regulując w ten sposób wysokość i barwę dźwięku. 

Krtań ma za zadanie zabezpieczać drożność tchawicy, zapobiegać dostaniu się doń pożywienia, umoż-
liwia  również  wytworzenie  tłoczni  brzusznej  (zamyka  się  wtedy  szpara  głośni  i  przy  skurczu  mięśni 
brzucha następuje wzrost ciśnienia w jamie brzusznej, gdyż powietrze nie znajduje ujścia z płuc). 

T

CHAWICA I OSKRZELA GŁÓWNE

 

Tchawica  jest  narządem  stanowiącym  przedłużenie  krtani  ku  dołowi.  Rozpoczyna  się  tuż  poniżej 
chrząstki pierścieniowatej, zajmuje przestrzeń między VII kręgiem szyjnym a IV kręgiem piersiowym, 
gdzie dzieli się na dwa oskrzela główne prawe i lewe, tworząc rozdwojenie tchawicy. 

Tchawica  jest  dość  sztywną  rurą,  zbudowaną  z  16  do  20  chrząstek  tchawicznych,  podkowiastego 
kształtu, połączonych więzadłami obrączkowatymi. Jej tylna ściana zawiera mięśnie gładkie działające 
przy  oddychaniu  i  kaszlu.  Od  wewnątrz  wyściełana  jest  nabłonkiem  wielorzędowym  migawko-
wym. 

Oskrzela główne różnią się między sobą. Oskrzele główne prawe jest krótsze, ma większą średnicę 
i przebiega bardziej pionowo, zatem najczęściej do niego trafiają ciała obce. Oskrzele główne lewe jest 
dłuższe,  ma  mniejszą  średnicę  i  przebiega  bardziej  poziomo.  Oskrzela  główne  dzielą  się  na  oskrzela 
płatowe  w  liczbie  odpowiadającej  ilości  płatów  płuca,  te  na  oskrzela  segmentowe  i  dalej  na  jeszcze 
drobniejsze oskrzela i oskrzeliki. 

P

ŁUCA

 

Płuco jest parzystym narządem położonym w klatce piersiowej w tzw. jamach opłucnowo-płucnych. Na 
powierzchni przyśrodkowej płuca znajduje się wnęka, a w niej korzeń płuca złożony z oskrzeli, naczyń 
krwionośnych i chłonnych oraz nerwów. 

Płuca są podzielone na płaty szczelinami międzypłatowymi. Płuco lewe ma dwa płaty (górny i dol-
ny),  zaś  płuco  prawe  –  trzy  (górny,  środkowy  i  dolny).  Szczeliny  sięgają  w  głąb  płuca  tworząc  po-
wierzchnie międzypłatowe, leżące na powierzchniach dolnych płatów górnych i płata środkowego płu-
ca prawego oraz na powierzchniach górnych płatów dolnych i płata środkowego. 

Płuca otoczone są dwiema blaszkami błony surowiczej zwanymi opłucną płucną i opłucną ścienną. 
Pomiędzy nimi znajduje się szczelinowata przestrzeń, jama opłucnej, zawierająca kilka mililitrów pły-
nu surowiczego, który zmniejsza tarcie przy oddychaniu. W obrębie wnęki płuca i na korzeniu płuca 
opłucna płucna zrasta się z opłucną ścienną – krezka płuca. Opłucna pokryta jest nabłonkiem jed-
nowarstwowym płaskim. 

Płuca,  podobnie  jak  wątroba  mają  dwojakiego  rodzaju  unaczynienie  krwionośne:  krążenie  czynno-
ściowe  i  krążenie  odżywcze.  Związane  z  wymianą  gazową  krążenie  czynnościowe  jest  małym 
krwiobiegiem  (patrz  wyżej).  Krążenie  odżywcze  składa  się  z  tętnic  i  gałęzi  zwanych  oskrzelowymi. 
Naczyniami odprowadzającemi są żyły oskrzelowe. 

U

KŁAD TRAWIENNY

 

Do układu trawiennego należą: jama ustna, gardziel, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube 
oraz wątroba i trzustka – dwa gruczoły nienależące bezpośrednio do układu trawiennego, ale związane 
z nim topograficzne i czynnościowo. 

12 | 

S t r o n a

 

 

P

RZEWÓD POKARMOWY 

(MS) 

J

AMA USTNA

 

Jama ustna stanowi początek układu trawiennego. Rozpoczyna się szparą ust, przechodząc ku tyłowi 
w gardziel. Ściany jamy ustnej stanowią: wargi, policzki, podniebienie i tzw. dno jamy ustnej. Nabłonek 
błony śluzowej wyściełający jamę ustną jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. 

Do narządów jamy ustnej zalicza się zęby, które wraz z wyrostkami zębodołowymi dzielą jamę ustną 
na przedsionek i jamę ustną właściwą, ponadto język i ślinianki 

Z

ĘBY

 

W każdym zębie można wyróżnić koronę zęba, szyjkę zęba i korzeń lub korzenie zęba. Koroną 
zęba jest wystająca ponad dziąsła część zęba pokryta szkliwem – najtwardszą z substancji tworzących 
organizm człowieka. Korzeń jest pokryty kostniwem, a szyjka jest częścią zęba w miejscu styku szkliwa 
z kostniwem. Głębszą warstwą pod szkliwem i kostniwem jest zębina otaczająca przestrzeń zw. jamą 
zęba, wewnątrz której jest miazga zęba złożona z tkanki łącznej luźnej, naczyń i nerwów. 

Uzębienie człowieka jest dwupokoleniowe (zęby mleczne i zęby stałe) i różnorodne. 

Zęby mleczne występują w liczbie 20. W każdej połowie żuchwy i szczęki wyróżniamy: 2 zęby siecz-
ne, 1 kieł, 2 zęby trzonowe. Zęby mleczne są mniejsze od stałych, mają barwę białawo-niebieskawą, 
ustawione są bardziej pionowo, korzenie mają mniejsze i cieńsze, a na granicy korony i szyjki znajduje 
się wałeczek szkliwa zw. obręczą zęba. 

Zęby stałe występują w liczbie 32. W każdej połowie żuchwy i szczęki wyróżniamy: 2 zęby sieczne, 
1 kieł, 2 zęby przedtrzonowe, 3 zęby trzonowe. Zęby sieczne, kły i zęby przedtrzonowe mają po jednym 
korzeniu, zęby trzonowe dolne – dwa, a zęby trzonowe górne – trzy. 

J

ĘZYK

 

Język jest mięśniowym narządem układu trawiennego, pokrytym błoną śluzową. W języku wyróżniamy 
nasadę, trzon i koniec. Na powierzchni języka znajduje się wiele różnego rodzaju brodawek: bro-
dawki  nitkowate,  okolone,  grzybowate,  liściaste.  Kubki  smakowe  występują  na  brodawkach  okolo-
nych, grzybowatych, liściastych; brak ich na brodawkach stożkowatych. 

Rozróżnia się dwie grupy mięśni języka: mięśnie własne oraz mięśnie dochodzące. Mięśnie własne za-
czynają i kończą się w języku, zaś dochodzące zaczynają się na kośćcu. Dzięki mnogości mięśni język 
jest bardzo ruchomy. 

Ś

LINIANKI

 

Poza  występującymi  w  błonie  śluzowej  jamy  ustnej  drobnych  gruczołów  ślinowych,  uchodzą  do  niej 
przewody  wyprowadzające  trzech  par  dużych  gruczołów  ślinowych:  ślinianek  przyusznych  (najwięk-
szych), ślinianek podżuchwowych i ślinianek podjęzykowych. 

G

ARDZIEL I GARDŁO

 

Gardziel leży na pograniczu jamy ustnej i gardła. Należą do niej dwa parzyste łuki: łuk podniebienno-
językowy i łuk podniebienno-gardłowy, pomiędzy którymi znajduje się migdałek podniebienny. Obszar 
ten zwie się również cieśnią gardzieli. 

Gardło jest narządem wspólnym dla układu trawiennego i układu oddechowego, następuje tu skrzy-
żowanie  ich  dróg.  Rozciąga  się  od  podstawy  czaszki  do  wysokości  VI  kręgu  szyjnego.  Ściana  gardła 
zbudowana jest z błony śluzowej, z błony mięśniowej i z błony zewnętrznej. Jama gardła dzieli się na 

13 | 

S t r o n a

 

 

część nosową, część ustną i część krtaniową. Na bocznej ścianie, w części nosowej, znajduje się ujście 
gardłowe  trąbki  słuchowej.  Ściany  części  nosowej  wyścieła  nabłonek  migawkowy,  zaś  ściany  części 
ustnej i krtaniowej – nabłonek płaski. Granicą pomiędzy częścią nosową, a ustną stanowi podniebienie 
miękkie,  które  podczas  przełykania  unosi  się  zamykając  ujście  przewodów  nosowych  do  gardła. 
W  pobliżu  ujść  trąbek słuchowych  znajdują się migdałki  trąbkowe, a  w  miejscu sklepienia  gardła  w 
ścianę tylną, nieparzysty migdałek gardłowy, zw. trzecim. 

Migdałki  utworzone  są  ze  skupień  grudek  chłonnych  mających  zdolność  wytwarzania  limfocytów. 
Tworzą  tzw.  pierścień  chłonny  gardła.  Ku  tyłowi  od  gardła  znajduje  się  przestrzeń  zagardłowa 
przechodząca w śródpiersie górna, bocznie do gardła znajduje się przestrzeń przygardłowa zawierająca 
wielkie naczynia krwionośne szyi i szereg nerwów czaszkowych. 

P

RZEŁYK

 

Przełyk przekazuje pokarm z gardła do żołądka, nie zachodzą w nim procesy trawienia i wchłaniania. 
Dzieli się na część szyjną, położoną do przodu od kręgosłupa szyjnego, część piersiową, przebiegającą 
w śródpiersiu górnym i tylnym oraz najkrótszą część brzuszną, zawartą między przeponą i żołądkiem. 
W jego przebiegu wyróżniają się trzy zwężenia: górne (krtaniowe, wpust przełyku) – w miejscu odej-
ścia  od  gardła,  środkowe  (aortalne)  –  w  miejscu  skrzyżowania  z  łukiem  aorty,  dolne  (brzuszne)  – 
w miejscu przejścia w żołądek. Światło przełyku nie jest stale otwarte, zamykane jest przez przeponę 
w momencie jej skurczu. 

Ściana przełyku zbudowana jest z błony zewnętrznej, którą stanowi tkanka łączna włóknista otaczająca 
przełyk, z błony mięśniowej, która składa się z dwóch warstw: okrężnej i podłużnej (w górnej trzeciej 
części przełyku tworzą ją mięśnie poprzecznie prążkowane), z tkanki podśluzowej i z błony śluzowej 
pokrytej nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. 

Dla wszystkich odcinków części brzusznej przewodu pokarmowego można przyjąć plan budowy ściany 
(licząc  od  wewnątrz):  błona  śluzowa,  tkanka  podśluzowa,  warstwa mięśniowa  okrężna,  warstwa  mię-
śniowa podłużna, błona surowicza. Podany schemat w wielu miejscach ulega zmianom. 

Ż

OŁĄDEK

 

Żołądek  jest  pierwszym  po  przełyku  odcinkiem  części  podprzeponowej  przewodu  pokarmowego. 
W żołądku wyróżniamy dwa otwory (wpust i odźwiernik), dwie ściany (przednia i tylna) i dwa brzegi 
(wklęsły  –  krzywizna  mniejsza  i  wypukły  –  krzywizna  większa).  Otwór  górny,  czyli  ujście  wpustowe 
albo  wpust  łączy  przełyk  z  żołądkiem.  Otwór  dolny,  czyli  ujście  odźwiernikowe  łączy  żołądek 
z dwunastnicą. Na granicy żołądka i dwunastnicy jest silny mięsień zwieracz odźwiernika. Dno żołąd-
ka stanowi jego najwyższą część, położoną pod przeponą. Trzon żołądka jest częścią, która od góry 
graniczy z wpustem i dnem, a ku dołowi przechodzi w część odźwiernikową. 

Błona  śluzowa  ściany  żołądka  pokryta  jest  nabłonkiem  jednowarstwowym  cylindrycznym  i  wytwarza 
fałdy żołądkowe. Obecność tych fałdów jest konieczna, gdyż ściany żołądka mogą się rozciągać, a bło-
na śluzowa rozciągliwą nie jest. 

W  błonie  śluzowej  dna  żołądka  występują  gruczoły  żołądkowe  właściwe.  Są  to  gruczoły  cewkowe. 
W gruczole są dwa typy komórek: główne, wydzielające pepsynogen oraz okładzinowe, wydzielające 
kwas solny. Pepsynogen w niskim pH (spowodowanym obecnością HCl) przechodzi w pepsynę – enzym 
trawiący białka. W błonie śluzowej części odźwiernikowej występują gruczoły odźwiernikowe, wytwa-
rzające wydzielinę podobną do śluzu. W błonie śluzowej występują również grudki chłonne żołądkowe. 

14 | 

S t r o n a

 

 

J

ELITO CIENKIE

 

Jelito  cienkie  stanowi  najdłuższą  część  przewodu  pokarmowego,  która  ciągnie  się  od  żołądka  aż  do 
jelita grubego, od którego oddziela się poprzez zastawkę krętniczo-kątniczą. Składa się z dwunastnicy, 
jelita czczego i jelita krętego. 

D

WUNASTNICA

 

Dwunastnica  leży  zewnątrzotrzewnowo  (otrzewna  otacza  jedynie  jej  koniec),  podkowiasto  obejmując 
głowę trzustki. Dwunastnica ma kształt litery C i dzieli się na: część górną, część zstępującą, część po-
ziomą i część wstępującą. Początkowy rozszerzony odcinek części górnej nosi nazwę opuszki dwunast-
nicy. Od zgięcia górnego dwunastnicy rozpoczyna się zstępująca jej część. Z kolei części poziomej po-
czątek daje zgięcie dolne dwunastnicy. Dwunastnica kończy się zgięciem dwunastniczo-czczym. 

Ściana dwunastnicy zbudowane jest według ogólnego schematu. Ma ona błonę śluzową z tkanką pod-
śluzową,  błoną  mięśniową  i  łącznotkankową  błonę  zewnętrzną.  Błona  surowicza  otacza  jej  odcinek 
początkowy (opuszkę). Błona śluzowa, wyścielona nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym, two-
rzy fałdy okrężne. W części zstępującej na ścianie tylnej występuje fałd podłużny dwunastnicy, w któ-
rego  dolnej  części  znajduje  się  brodawka  większa  dwunastnicy,  miejsce  wspólnego  ujścia  przewodu 
żółciowego wspólnego i przewodu trzustkowego. Czasem o parę centymetrów wyżej i do przodu wy-
stępuje brodawka mniejsza dwunastnicy, na której uchodzi przewód trzustkowy dodatkowy. 

Błona śluzowa pokryta jest kosmkami jelitowymi. Dwunastnica odróżnia się do reszty jelita cienkiego 
tym, że zawiera gruczoły dwunastnicze, licznie występujące w tkance podśluzowej. 

D

ALSZE CZĘŚCI JELITA CIENKIEGO

 

Jelito czcze i jelito kręte określa się razem mianem jelita krezkowego. Pomiędzy jelitem czczym a jeli-
tem  krętym  nie  ma  wyraźnej  granicy  i  mają  one  wiele  cech  wspólnych.  Uważa  się,  że  początkowe 
⅖ części jelita cienkiego to jelito czcze, a pozostałe 3/5 tworzą jelito kręte. 

Błona śluzowa jelita krezkowego wyścielona jest nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym wytwa-
rza  fałdy  o  okrężnym  przebiegu,  na  których  znajdują  się  wypustki  błony  śluzowej,  kosmki  jelitowe. 
Fałdy okrężne są najwyższe i najliczniejsze w dwunastnicy, dalej stopniowo stają się niższe i krótsze. 
Kosmki  mają  do  1,5  mm  wysokości,  zawierają  naczynia  krwionośne  oraz  włókna  mięśni  gładkich. 
W błonie śluzowej występują również komórki kubkowe, gruczoły jelitowe oraz grudki chłonne poje-
dyncze lub skupione. W grudkach chłonnych występują duże skupienia limfocytów. 

J

ELITO GRUBE

 

Jelito grube stanowi końcową część przewodu pokarmowego. Jego budowa i czynności różnią  się od 
jelita  cienkiego.  Tutaj  raczej  nie  zachodzi  już  trawienie  pokarmu,  a  głównie  odwadnianie  treści  jelita 
i formowanie mas kałowych. W jelicie grubym jest obecna bogata flora bakteryjna. Niektóre z występu-
jących tam bakterii, jeśli znajdą się w jelicie cienkim, mogą powodować schorzenia. Stąd duże znacze-
nie fizjologiczne zastawki krętniczo-kątniczej. 

Jelito grube dzieli się na trzy odcinki: jelito ślepe z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicę, odbytni-
cę.  Okrężnica  z  kolei  dzieli  się  na:  okrężnicę  wstępującą,  która  zgięciem  prawym  przechodzi 
w okrężnicę poprzeczną, a ta zgięciem lewym w okrężnicę zstępującą, której przedłużeniem jest 
okrężnica esowata. 

Jelito ślepe, zwane też kątnicą jest pierwszym odcinkiem jelita grubego, znajduje się w prawym dole 
biodrowym. Około 3 palce powyżej jego początku uchodzi do jego przyśrodkowej ściany przez ujście 
krętnico-kątnicze  jelito  kręte.  Od  podstawy  kątnicy  odchodzi  wyrostek  robaczkowy.  Ujście  wyrostka 

15 | 

S t r o n a

 

 

robaczkowego jest oddzielone od kątnicy zastawką półksiężycowatą wyrostka robaczkowego. W tkance 
podśluzowej wyrostka robaczkowego znajdują się liczne grudki chłonne, przez co określa się go niekie-
dy mianem „migdałka jamy brzusznej”. 

Ściana  jelita  grubego  również  ma  trójwarstwową  budowę.  Wyróżnia  się  w  niej  błonę  surowiczą 
(otrzewna trzewna), tkankę podsurowiczą, błonę mięśniową i błonę śluzową wysłaną nabłonkiem jed-
nowarstwowym sześciennym.  Na błonie śluzowej okrężnicy znajdujemy również  fałdy półksiężyco-
wate, które wcinając się do światła okrężnicy ograniczają leżące między nimi wypuklenia. Od zewnątrz 
fałdy  te  mają  postać  wcięć,  oddzielających  uwypuklone  części  jelita.  Błona  mięśniowa  składa  się 
z  mniej  więcej  równomiernie  rozłożonych  włókien  okrężnych.  Natomiast  błona  mięśniowa  podłużna 
tworzy trzy silne pasma zwane taśmami. Przebiegają od podstawy wyrostka robaczkowego wzdłuż kąt-
nicy i okrężnicy. W przestrzeniach między taśmami warstwa błony mięśniowej podłużnej jest bardzo 
cienka. 

Odbytnica jest ostatnim odcinkiem przewodu pokarmowego. W jej błonie śluzowej, w pobliżu odbytu, 
mięśnie gładkie mają okrężny przebieg tworząc mięsień zwieracz odbytu wewnętrzny. Odbyt stanowi 
otwór  końcowy  przewodu  pokarmowego.  Pod  skórą  wokół  odbytu  przebiega  mięsień  poprzecznie 
prążkowany, zwieracz odbytu zewnętrzny. W błonie śluzowej obecne są gęste sploty żylne. 

W

ĄTROBA 

(WW) 

U

MIEJSCOWIENIE

 

Wątroba jest narządem nieparzystym, położonym wewnątrzotrzewnowo w podżebrzu prawym, w oko-
licy nadbrzusznej. Do powierzchni przeponowej przylega przepona, a do powierzchni trzewnej: żołądek, 
dwunastnica, okrężnica, gruczoł nadnerczowy prawy i nerka prawa.  

Wątroba  okryta  jest  błoną surowiczą,  tkanką  podsurowiczą  i  błoną  włóknistą. W  wątrobie  wyróżnia 
się  powierzchnię  przeponową  oraz  powierzchnię  trzewną.  Powierzchnie  są  oddzielone  brzegiem  gór-
nym i dolnym.  

B

UDOWA

 

Wątroba podzielona jest na cztery płaty: prawy, lewy, płat ogoniasty i płat czworoboczny. Dwa ostatnie 
widoczne są na powierzchni trzewnej wątroby. Pomiędzy płatem ogoniastym a czworobocznym znajdu-
je się zagłębienie zwane wrotami wątroby. W miejscu położenia pęcherzyka żółciowego występuje dół 
pęcherzyka żółciowego. Żyła główna dolna przebiega w bruździe żyły głównej. Płat prawy i lewy są 
oddzielone od siebie na powierzchni przeponowej przez więzadło sierpowate, którego przedni, zgrubia-
ły brzeg nosi miano więzadła obłego wątroby. Płaty dzielą się na segmenty. 

Płat prawy dzieli się na: 



 

segment przedni 



 

segment tylny 

Płat lewy dzieli się na: 



 

segment przyśrodkowy 



 

segment boczny 

Segmenty dzielą się na zraziki, a te z kolei zbudowane są z hepatocytów. 

U

NACZYNIENIE

 

Wątroba ze względu na swoje funkcje, ma dwa rodzaje unaczynienia: czynnościowe i odżywcze. 

16 | 

S t r o n a

 

 

Unaczynienie czynnościowe jest utworzone przez żyłę wrotną wątroby, która jest naczyniem doprowa-
dzającym oraz przez żyły wątrobowe, które są naczyniami odprowadzającymi. Takie unaczynienie jest 
związane z przechodzeniem do wątroby wchłoniętych w jelitach składników. 

Unaczynienie odżywcze odżywia komórki wątroby. Składa się ono z naczynia doprowadzającego: tętni-
cy  wątrobowej  właściwej  (odgałęzienie  tętnicy  wątrobowej  wspólnej)  i  z  naczyń  odprowadzających  – 
żył wątrobowych, uchodzących do żyły głównej dolnej. 

P

RZEWODY ŻÓŁCIOWE

 

Wytwarzana w hepatocytach żółć odpływa do wrót wątroby kanalikami żółciowymi i przewodzikami 
żółciowymi, które przechodzą w przewody wątrobowe lewy i prawy. Przewód wątrobowy prawy od-
prowadza żółć z prawego płata wątroby, a przewód wątrobowy lewy z lewego płata wątroby. Przewo-
dy wątrobowe lewy i prawy łączą się w przewód wątrobowy wspólny, a ten z kolei łączy się z prze-
wodem pęcherzykowym (odchodzącym od pęcherzyka żółciowego) w przewód żółciowy wspólny. Ten 
uchodzi do dwunastnicy zstępującej na brodawce dwunastnicy większej, najczęściej wspólnie z przewo-
dem trzustkowym. Przewody żółciowe mają dobrze rozwinięte mięśnie gładkie. 

T

RZUSTKA 

(AP) 

Trzustka  położona  jest  zewnątrzotrzewnowo  na  tylnej  ścianie  jamy  brzusznej,  składa  się  z  głowy  (na 
wysokości  II  kręgu  lędźwiowego,  otoczona  przez  dwunastnicę),  trzonu  i  ogona.  Ku  tyłowi  od  głowy 
przebiega żyła wrotna i przewód żółciowy a do przodu od głowy i trzonu leży żołądek. Trzustkę dzie-
limy na dwie części: zewnątrzwydzielniczą i dokrewną. Część zewnątrzwydzielnicza stanowi 98% gru-
czołu,  wytwarza  wydzielinę  –  sok  trzustkowy  zawierający  enzymy  trawienne  odprowadzaną  przez 
przewodziki trzustkowe do przewodu trzustkowego i kolejno do części zstępującej dwunastnicy. Część 
dokrewna składa się z wysp trzustkowych (Lagerhansa), które produkują insulinę i glukagon (ale hor-
mony te pracują w wątrobie). 

O

TRZEWNA 

(KO) 

Otrzewna- błona łącznotkankowa pokryta nabłonkiem jednowarstwowym płaskim, jest gładka, prze-
zroczysta, elastyczna. Część otrzewnej, która wyściela jamę brzuszną nazywana jest otrzewną ścienną, 
a  część  pokrywająca  narządy  –  otrzewną  trzewną.  Ścienna  leży  na  tkance  podsurowiczej,  wyściela 
warstwą ciągłą ścianę przednią, ściany boczne i przeponę. Na tylnej ścianie jamy brzusznej i na ścia-
nach miednicy otrzewna ścienna przechodzi ze ściany na narządy i staje się otrzewną trzewną. Miejsce, 
w  którym  otrzewna  ścienna  przechodzi  w  otrzewną  trzewną,  nazywamy  krezką.  Krezka  zbudowana 
jest z dwóch blaszek otrzewnej, między nimi znajduje się tkanka łączna zawierająca nerwy i naczynia. 
Niektóre zdwojenia otrzewnej tworzą także więzadła lub sieci. Jama otrzewnej to przestrzeń pomię-
dzy otrzewną ścienną a trzewną. W jamie znajduje się kilkanaście mililitrów płynu surowiczego, który 
powstaje z osocza krwi, zmniejsza on tarcie między narządami jamy brzusznej. U kobiet jama otrzew-
nowej ma połączenie z otaczającą ją przestrzenią przez jajowody, macicę i pochwę.  U mężczyzn  zaś 
jest  ona  szczelnie  zamknięta.  Przestrzeń  położona  pomiędzy  otrzewną  ścienną  a  powięzią  we-
wnątrzbrzuszną nazywa się przestrzenią zaotrzewnową. Jest ona najlepiej wykształcona na tylnej ścia-
nie brzucha. Narządy w stosunku do otrzewnej mogą leżeć w położeniu zewnątrzotrzewnowym – 
gdy  jedna  powierzchnia  jest  pokryta  otrzewną,  w  położeniu  wewnątrzotrzewnowym  –  narządy 
pokryte otrzewną przynajmniej z trzech stron, uwypuklając się do światła jamy otrzewnej lub w poło-
żeniu śródotrzewnowym – czyli narządy pierwotnie położone wewnątrzotrzewnowo, które w trakcie 
rozwoju osobniczego znalazły się wtórnie w położeniu częściowo pozaotrzewnowym  

17 | 

S t r o n a

 

 



 

narządy położone pozaotrzewnowo: nerki, moczowody, gruczoły nadnerczowe, część zstępująca 

i pozioma dwunastnicy, okrężnica wstępująca i zstępująca (nie zawsze), trzustka, nasieniowody, 

gruczoł krokowy. 



 

narządy położone wewnątrzotrzewnowo: część brzuszna przełyku, żołądek, część górna i wstę-
pująca dwunastnicy, jelito czcze i kręte, okrężnica poprzeczna i esowata, wątroba, jądra, jajniki, 
jajowody, macica. 



 

Narządy położone śródotrzewnowo: środkowa część odbytnicza. 

Jama otrzewnowej ma liczne zachyłki, największym z nich jest torba sieciowa. Inne przykłady: zachyłki 
krętniczo-kątnicze górny i dolny, zachyłki przyokrężnicze, zachyłek międzyesowaty. 

Zagłębienie odbytniczo-maciczne jest u kobiet jest najniżej położonym zachyłkiem otrzewnej, znajdują-
cym się między tylną ścianą macicy a przednią ścianą odbytnicy. U mężczyzn przestrzeni tej odpowiada 
zagłębienie odbytniczo-pęcherzowe 

Najważniejsze  krezki:  krezka  jelita  czczego  i  krętego,  krezka  okrężnicy  poprzecznej,  krezka  okrężnicy 
esowatej i krezka wyrostka robaczkowego.  

Powierzchnia otrzewnej wynosi ok. 2m

2

. Ze względu na bogate unaczynienie krwionośne i chłonne ma 

dużą zdolność wchłaniania, łatwo ulega również stanom zapalnym, jest bogato unerwiona czuciowo.   

U

KŁAD MOCZOWY 

(RD) 

Do  narządów moczowych  zaliczamy:  nerki, miedniczki  nerkowe, moczowody,  pęcherz moczowy  oraz 
cewke moczową. 

N

ERKI

 

Nerki są położone zaotrzewnowo w jamie brzusznej. Kształtem przypominają ziarna fasoli. Nerka lewa 
jest większa i położona wyżej od prawej. W każdej wyróżniamy powierzchnie przednią i tylną, koniec 
górny i dolny, a także brzeg boczny i przyśrodkowy. Zagłębienie w brzegu środkowym zwane wnęką 
nerkową  prowadzi  do  szczeliny  zwanej  zatoką  nerkową.  Przez  wnękę  przechodzą  moczowód,  nerwy 
i naczynia. 

Powierzchnia nerki pokryta jest łącznotkankową błoną (torebką włóknistą), która z zewnątrz otoczona 
jest  torebką  tłuszczową,  co  zapewnia  miękkie  podłoże.  Wszystko  okryte  jest  przez  powięź  nerkową. 
Powierzchnia przednia nerki pokryta jest również otrzewną ścienną. 

Nerka zbudowana jest zewnętrznie z kory nerkowej i wewnętrznie z rdzenia nerkowego. Kora otacza 
rdzeń oraz wnika w postaci słupów nerkowych do zatoki nerkowej. Słupy wnikają pomiędzy piramidy 
nerkowe,  które  budują  rdzeń.  Podstawy  piramid  zwrócone  są  do  powierzchni  nerki  natomiast  ich 
wierzchołki zwane brodawkami nerkowymi zwrócone są do zatoki nerkowej. W nerce jest średnio 12 
piramid. Płat nerkowy tworzony jest przez piramidy oraz słupy, które je otaczają.   

Ze względu, że naczynia krwionośne wnikają do różnych części nerki wyróżniamy 5 segmentów: górny, 
dolny, przedni górny, przedni dolny i tylny. 

Każda nerka zbudowana jest z około miliona nefronów. Składa się on z ciałka nerkowego i kanalików 
nerkowych. Ciała nerkowe leżą w korze nerki, składają się z kłębuszka i torebki kłębuszka. Naczynia 
krwionośne zaopatrujące kłębuszek tworzą sieć dziwną tętniczo-tętniczą. W ścianie naczynia doprowa-
dzającego  występuje  aparat  przykłębuszkowy,  który  umożliwia  czasowe  wyłączenie  niektórych  kłę-
buszków. Miejsce wejścia i wyjścia naczyń krwionośnych zwane jest biegunem naczyniowym. 

Torebka kłębuszka otacza sieć naczyń włosowatych kłębuszka, składa się z 2 blaszek, pomiędzy któ-
rymi występuje wolna przestrzeń przechodząca w światło kanalików nerkowych. Miejsce to nazywane 

18 | 

S t r o n a

 

 

jest biegunem kanalikowym. Od bieguna kanalikowego odchodzi kanalik nerkowy górny składający się 
z kanalika nerkowego krętego i prostego przechodzącego dalej w pętle nefronu. Każda pętla składa się 
z ramienia zstępującego i r. wstępującego. Kolejne części nefronu to wstawka i kanaliki nerkowe zbior-
cze, których kilka połączonych tworzy przewód brodawkowy. 

M

IEDNICZKI NERKOWE

 

Są to łącznotkankowe woreczki leżące we wnęce nerki, które stanowią początek moczowodu. Tworzo-
ne są przez 8-10 kielichów nerkowych mniejszych, które łącząc się dają 2-3 kielichy nerkowe większe. 
Ściana  miedniczki  jest  trójwarstwowa.  Błona  śluzowa  posiada  nabłonek  przejściowy  zapobiegający 
wchłanianiu zwrotnemu. Błona mięśniowa zbudowana jest komórek mięśniowych gładkich. 

M

OCZOWODY

 

Moczowody łączą miedniczkę nerkową z pęcherzem moczowym. Mają po 33 cm i są rozciągliwe. Wy-
różniamy  cześć  brzuszną  moczowodu  (od  miedniczki  nerkowej  do  kresy  granicznej)  i  miedniczą  (od 
kresy granicznej do pęcherza moczowego). Cześć brzuszną możemy podzielić na odcinek przynerkowy 
i odnerkowy a część miedniczą na odcinek ścienny i trzewny. Moczowód przebiega głównie zaotrzew-
nowo. 

W biegu moczowodu wyróżniamy 3 zwężenia: zwężenie górne w miejscu przejścia miedniczki nerkowej 
w  moczowód,  zwężenie  środkowe  od  skrzyżowania  moczowodu  z  kresa  graniczna,  zwężenie  dolne 
w ścianie pęcherza moczowego.  

Błona  śluzowa moczowodu  wysłana  jest  nabłonkiem przejściowym, błona  mięśniowa  zbudowana jest 
z 3 warstw mięśni natomiast warstwa zewnętrzna tkanka łączną włóknistą luźną,  

P

ĘCHERZ MOCZOWY

 

Jest nieparzystym narządem. Zbiera mocz spływający z moczowodów. Wyróżniamy w nim szczyt pę-
cherza,  trzon  pęcherza,  dno  pęcherza  oraz  szyję  pęcherza.  Jeśli  pęcherz  jest  wypełniony  to  mówimy 
o ścianie przedniej bocznych i tylnej, natomiast jeśli jest pusty mówimy tylko o ścianie górnej. 

Położony jest w miednicy mniejszej za spojeniem łonowym. W odpowiednim położeniu utrzymuje go 
aparat wieszadłowy i aparat podporowy. Pusty pęcherz moczowy leży zewnątrzotrzewnowo natomiast 
pełny wewnątrzotrzewnowo. Jego objętość może się zmieniać w szerokich granicach. 

Błona śluzowa  pokryta  jest nabłonkiem  przejściowym,  jeśli  pęcherz  moczowy  nie  jest  pełny to  błona 
śluzowa  jest  pofałdowana.  Gładka  występuje  jedynie  w  obrębie  trójkąta  pęcherza  ograniczonego  uj-
ściami moczowodów i ujściem wewnętrznym cewki moczowej. 

Błona  mięśniowa  zbudowana  jest  z  3  warstw.  Warstwa  zewnętrzna  zbudowana  jest  jedynie  z  błony 
surowiczej a tam gdzie jej nie ma występuje tkanka łączna włóknista wiotka. 

C

EWKA MOCZOWA

 

Cewka moczowa męska odprowadza mocz i nasienie. Rozpoczyna się w pęcherzu moczowym ujściem 
wewnętrznym  cewki  moczowym,  a  kończy  na  żołędzi  prącia  ujściem  zewnętrznym  cewki  moczowej. 
Ma zmienną długość. Dzieli się ja na 3 części: sterczową, błoniastą i gąbczastą. Część sterczowa prze-
chodzi  przez  stercz.  Na  tylnej  ścianie  występuje  grzebień  cewki  moczowej,  w  połowie  długości  leży 
wzgórek nasienny, na którym uchodzą przewody wytryskowe. Bocznie od wzgórków jest zagłębienie – 
zatoka sterczowa zawierająca liczne przewody gruczołu krokowego. Część błoniasta przechodzi przez 
przeponę moczowo-płciową. W części gąbczastej występują zatoki cewki moczowej. 

19 | 

S t r o n a

 

 

Błona śluzowa pokryta jest nabłonkiem przejściowym (cz. sterczowa) i nabłonkiem wielowarstwowym 
walcowatym (cz. błoniasta i gąbczasta), a przy ujściu nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. 

W utkaniu podśluzowym znajdują się gruczoły cewki moczowej. 

Cewka moczowa żeńska ma stałą długość 2-4cm, ujście leży 2-3 mm poniżej łechtaczki. 

W

YDALANIE MOCZU

 

Mocz  gromadzi  się  w  kielichach  nerkowych  mniejszych  i  większych  i  miedniczce  nerkowej.  Poprzez 
ruchy perystaltyczne moczowodu mocz przemieszcza się do pęcherza moczowego. Wypełnianie pęche-
rza  moczowego  powoduje  rozciąganie  i  podrażnianie  receptorów.  Odruchowo  poprzez  ośrodek  odda-
wania moczu następuje oddawanie moczu dzięki skurczowi mięśni gładkich. 

U

KŁAD ROZRODCZY ŻEŃSKI 

(PJ) 

Do narządów płciowych żeńskich należą: jajniki, jajowody, macica, pochwa, srom niewieści i łechtacz-
ka. Spośród nich srom niewieści i łechtaczka to narządy płciowe żeńskie zewnętrzne. Pełnią również 
funkcją wewnątrzwydzielniczą. 

B

UDOWA NARZĄDÓW ROZRODCZYCH ŻEŃSKICH

 

J

AJNIK

 

Jest parzystym narządem, można w nim wyróżnić koniec jajowodowy, koniec maciczny, powierzchnię 
przyśrodkową  i  powierzchnię  boczną,  brzeg  wolny  i  brzeg  krezkowy.  Jajnik  ma  również  zagłębienie 
w brzegu krezkowym zwane wnęką jajnika – miejsce przejścia nerwów i naczyń. 

Jajnik  jest  położony  przy  bocznej  ścianie  miednicy  mniejszej,  wewnątrz  jamy  otrzewnowej,  w  dołku 
jajnikowym. W położeniu tym utrzymują go krezka jajnika, będąca częścią więzadła szerokiego macicy, 
więzadło wieszadłowe jajnika, biegnące od jajnika do ściany bocznej miednicy, oraz więzadło właściwe 
jajnika, przebiegające między jajnikiem a brzegiem macicy. 

Jajnik jest otoczony błona białawą, która dzieli się na korę jajnika i rdzeń jajnika.  

Kora jajnika składa się ze zrębu jajnika, utworzonego przez bogato unaczyniona tkankę łączną włókni-
stą luźną, wśród której leżą pęcherzyki jajnikowe pierwotne. 

W jajnikach dojrzałych kobiet dominują pęcherzyki jajnikowe dojrzewające i dojrzałe, zawierające jaja 
otoczone błonami nabłonkowymi i otoczkami. W jajach w pobliżu ich jądra znajduje się półksiężycowa-
ta struktura nałożona na jadro w postaci czapeczki – jest to ciałko żółte, czyli materiał zapasowy jaja. 
Powiększające  się  pęcherzyki  sięgają powierzchni  jajnika, tworząc  wzgórek  jajonośny  z  pęcherzykiem 
jajnikowym (pęcherzykiem Graafa). 

Zwykle, co 28 dni, dzięki wzrastającemu ciśnieniu, ściana jednego z pęcherzyków pęka i jajo dostaje się 
do jamy otrzewnej. Jest to proces zwany jajeczkowaniem lub owulacją, który występuje między 13 a 16 
dniem cyklu miesiączkowego. Po owulacji wzgórek jajonośny przekształca się w ciałko żółte, zawierają-
ce żółty barwnik – luteinę oraz tzw. komórki luteinowe wydzielające hormony. Jeżeli jajo nie zostanie 
zapłodnione, to ciałko żółte zanika przekształcając się w ciałko białawe. Jeśli zostanie zapłodnione to 
rozwija się ciałko żółte ciążowe.  

Rdzeń jajnika jest zbudowany z tkanki łącznej włóknistej luźnej, zawierającej liczne włókna sprężyste, 
naczynia krwionośne oraz pojedyncze komórki mięśniowe gładkie. Nie zawiera komórek płciowych. 

20 | 

S t r o n a

 

 

Miejscem wytwarzania hormonów są wzgórki jajonośne, ciałko żółte i komórki śródmiąższowe (estrogen). 

J

AJOWÓD

 

Jest parzystym narządem, rozpoczynającym się w jamie otrzewnej w pobliżu jajnika, a uchodzącym do 
jamy macicy na brzegu trzonu macicy, w pobliżu jej dna. Jajowód przebiega w górnej części więzadła 
szerokiego macicy, leży wiec wewnątrzotrzewnowo. 

W  jajowodzie  wyróżnia  się  następujące  części:  ujście  brzuszne  jajowodu,  lejek  jajowodu  (utworzony 
przez strzępki jajowodu – wychwytują jaja), bańkę jajowodu (zwężając się przechodzi w cieśń jajowodu), 
cieśń jajowodu, część maciczną jajowodu, ujście maciczne jajowodu. 

Ściana jajowodu jest zbudowana z błony śluzowej pokrytej jednowarstwowym nabłonkiem walcowatym 
migawkowym i nabłonkiem gruczołowym. Część środkową ściany stanowi błona mięśniowa, natomiast 
warstwę zewnętrzną tworzy błona surowicza, będąca otrzewną trzewną. Ruch rzęsek nabłonka odby-
wa się w kierunku do jamy macicy i ma znaczenie przy przesuwaniu się jaja. 

M

ACICA

 

W macicy wyróżnia się część górną  – trzon macicy i część dolną – szyjkę macicy. Na granicy trzonu 
i szyjki leży cieśń macicy. Dolna część szyjki jest objęta przez górną część pochwy, która dzieli szyjkę 
macicy na część nadpochwową i część pochwowa. Ponadto w macicy wyróżnia się brzegi macicy pra-
wy  i  lewy,  powierzchnie  pęcherzową,  powierzchnię  jelitową,  ujście  macicy  oraz  kanał  szyjki  macicy. 
Ujście macicy jest ograniczone wargą przednią i warga tylną.  

Macica jest położona pośrodku miednicy mniejszej wewnątrzotrzewnowo. Trzon macicy jest zgięty ku 
przodowi 
w stosunku do szyjki macicy - tzw. przodozgięcie. Pochylenie ku przodowi całej macicy w stosunku do 
osi miednicy stanowi tzw. przodopochylenie. W położeniu tym macice utrzymuje tzw. aparat wiesza-
dłowy: więzadło szerokie macicy, wiązadła odbytniczo-maciczne, więzadła pęcherzowo-maciczne, wię-
zadła obłe macicy oraz tzw. aparat podporowy, który stanowią mięśnie dna macicy mniejszej, tj. prze-
pona  moczowo-płciowa.  Wzdłuż  brzegów  macicy,  pomiędzy  obiema  blaszkami  więzadła  szerokiego, 
które w tym miejscu się rozdzielają i kierują na powierzchnię jelitowa i powierzchnię pęcherzowa ma-
cicy,  wytwarza  się  przestrzeń,  zwana  przymaciczem  –  zawierająca  tkankę  łączną,  naczynie  sromowe 
wewnętrzne, nerw sromowy i moczowód. 

Ściana macicy składa się przede wszystkim z błony mięśniowej, zwanej mięśniem macicznym. Warstwę 
wewnętrzną  tworzy  błona  śluzowa,  niemająca  utkania  podśluzowego  i  przylegająca  bezpośrednio  do 
błony mięśniowej. Błona śluzowa jest pokryta jednowarstwowym nabłonkiem walcowatym zawierają-
cym  cewkowate  gruczoły-  gruczoły  maciczne  i  gruczoły  szyjkowe  –  wydzielające  śluz.  Warstwę  ze-
wnętrzną stanowi otrzewna trzewna zwana omaciczem. 

Błona śluzowa macicy ulega cyklicznym przemianom. Cykl płciowy żeński dzieli się na pięć faz: 

1)  Faza  złuszczania  martwych  fragmentów  błony  śluzowej,  czemu  towarzyszy  krwawienie.  Trwa 

4 dni. 

2)  Faza odnowy – wypełzanie nabłonka z warstwy podstawnej błony śluzowej. 
3)  Faza wzrastania – wtedy błona śluzowa osiąga maksymalną grubość. 
4)  Faza jajeczkowania. 
5)  Faza niedokrwienna – gdy następuje zawał błony śluzowej i jej martwica.  

P

OCHWA

 

Jest  nieparzystym,  elastycznym  przewodem  mięśniowo-błoniastym  łączącym  macicę  ze  sromem  nie-
wieścim. 

21 | 

S t r o n a

 

 

W pochwie wyróżniamy ścianę przednią i tylną. W swej górnej części pochwa rozszerza się tworząc 
zachyłek zwany sklepieniem pochwy, który otacza część dolną szyjki macicy. 

Pochwa leży w miednicy mniejszej. Wejście do niej, przedsionek pochwy, znajduje się w sromie, skle-
pienie  natomiast  w  obrębie  przepony  moczowo-płciowej.  W  pochwie  można  wiec  wyróżnić  część 
miednicza i przeponową. Otrzewna przylega tylko do tylnej części sklepienia pochwy. 

Ściana pochwy zbudowana jest z błony śluzowej i z błony mięśniowej. Błona śluzowa jest pokryta na-
błonkiem  wielowarstwowym  płaskim,  niemającym  gruczołów,  charakteryzującym  się  intensywnym 
złuszczaniem komórek. Z zewnątrz pochwa jest otoczona tkanka łączną. Wydzielina gruczołów przed-
sionkowych zwilża przedsionek pochwy. 

S

ROM NIEWIEŚCI

 

Srom niewieści składa się ze wzgórka łonowego, warg sromowych większych (ograniczają szparę sro-
mu) i warg sromowych mniejszych (ograniczają przedsionek pochwy). Powyżej warg sromowych mniej-
szych znajduje się łechtaczka. 

Ł

ECHTACZKA

 

Składa się z dwóch niewielkich ciał jamistych łechtaczki, oddzielonych przegrodą ciał jamistych, oto-
czonych  błoną  białawą  i  zakończonych  szczątkową  żołędzią  łechtaczki.  Poniżej  łechtaczki,  w  przed-
sionku pochwy, znajduje się ujście zewnętrzne cewki moczowej. 

C

IĄŻA

,

 PORÓD I POŁÓG

 

Zapłodnienie następuje zwykle w jajowodzie. W błonę śluzową macicy jajo implantuje się około 7 dnia 
od  owulacji,  czyli  w  połowie  fazy  lutealnej.  Wydzielanie  progesteronu  przez  ciałko  żółte  ciążowe 
zwiększa się kilkukrotnie w czasie pierwszych kilkunastu tygodni ciąży. Największe wydzielanie proge-
steronu następuje w 12 tygodniu ciąży, następnie zmniejsza się w miarę zbliżania się dnia porodu. Roz-
wijające się łożysko pełni funkcje wydzielniczą jajników, wydzielając do krwi znaczne ilości progestero-
nu i estrogenów.  

Po upływie 270 dni ciąży, licząc od dnia owulacji, następuje poród. W czasie porodu następuje wydale-
nie płodu wraz z błonami płodowymi i łożyskiem. Po zakończeniu porodu następuje okres połogu (do 6 
tygodni) i laktacji (od kilku miesięcy do 2 lat). 

B

ŁONY PŁODOWE

 

Zapłodnione jajo płodowe, jeszcze przed wytworzeniem się narządów pierwotnych, otacza się błonami 
płodowymi, pełniącymi funkcję odżywczą, ochronną i wydalniczą oraz stwarzającymi środowisko wod-
ne dla rozwoju. Wyróżnia się 4 błony płodowe: pęcherzyk żółtkowy, kosmówkę, owodnię i omocznię. 

Pęcherzyk żółtkowy powstaje jako najwcześniejsza błona płodowa, której jama przekształca się w jamę 
pierwotnego pęcherzyka żółtkowego wypełnioną płynem surowiczym. Pęcherzyk żółtkowy oddziela się 
od tarczy zarodkowej, łącząc się ze znajdującym się w niej jelitem  – przewodem żółtkowym. W ścia-
nach tego przewodu wykształca się krążenie żółtkowe – tętnice i żyła żółtkowa. 

Owodnia  jest  błoną,  która  bezpośrednio  okrywa  zarodek.  Przestrzeń  pomiędzy  owodnią  a  zarodkiem 
stanowi jama owodni wypełniona płynem owodni – wodami płodowymi. Wody płodowe mają na celu 
ochronę  zarodka  przed  szkodliwymi  wpływami  zewnętrznymi  oraz  umożliwienie  jego  swobodnego 
rozwoju. Są stale odnawiane i oczyszczane. 

Kosmówka  stanowi błonę  otaczającą  zarodek  od  zewnątrz.  Odgrywa  rolę  w  odżywianiu  i  wydalaniu. 
Dostarcza  do  zapłodnionego  jaja  niezbędne  ciała  odżywcze  oraz  usuwa  produkty  przemiany  materii. 
Można  w  niej  wyróżnić  część  zwróconą  do  zmienionej  błony  śluzowej  macicy,  zwaną  doczesną  pod-

22 | 

S t r o n a

 

 

stawną,  mającą  kosmki, oraz  część  od  strony  jamy  macicy  zwaną  doczesną  ścienną.  Od  innych błon 
płodowych kosmówka jest oddzielona pozazarodkową jamą ciała, zwaną także jamą kosmówki. 

Omocznia tworzy się najpóźniej ze wszystkich błon płodowych przez uwypuklenie tylnej części jelita do 
pozazarodkowej jamy ciała. U człowieka jest narządem szczątkowym, usuwanie produktów przemiany 
materii przejmuje łożysko. 

Ł

OŻYSKO

 

Rozwija  się  w  3  miesiącu  z  kosmówki  i  z  doczesnej  podstawnej.  Powierzchnia  łożyska  zwrócona  do 
ściany macicy – część matczyna jest nierówna, powierzchnia zwrócona do płodu – część płodowa jest 
błyszcząca i gładka. Część matczyna z częścią płodową łączy się za pomocą tkanki łącznej włóknistej 
zwartej. 

Na łożysko składają się głównie przestrzenie wypełnione krwią matki, w której są zanurzone kosmki 
należące do części płodowej łożyska. Warstwa kosmków łożyskowych stanowi najgrubszą część łoży-
ska.  Krążenie  matczyne  w  łożysku  uważane  było  za  krążenie  otwarte,  chociaż  krew  nie  opuszcza  tu 
zamkniętego układu przestrzeni wyścielonych nabłonkiem, w żadnym jednak miejscu naczynia krwio-
nośne matki nie zespalają się z naczyniami krwionośnymi płodu, a wymiana składników odżywczych, 
produktów przemiany materii i gazowa odbywają się za pośrednictwem kosmków. Stanowią one barie-
rę zatrzymującą niektóre szkodliwe dla płodu czynniki, jak np. niektóre leki, dlatego mówi się o barie-
rze łożyskowej. 

Z brzuszną ścianą płodu łożysko jest połączone pępowiną, która składa się z dwóch tętnic pępkowych, 
którymi krew z płodu płynie do łożyska, jednej żyły pępkowej, którą krew płynie z łożyska do płodu, 
oraz ze struny pępowinowej zbudowanej z tkanki łącznej włóknistej zwartej. Występuje tu także tkanka 
łączna galaretowata zwana galaretą Whartona oraz nerwy, głównie czuciowe.  

Łożysko wraz z błonami płodowymi i pępowiną nazywane jest popłodem. 

K

RĄŻENIE PŁODOWE

 

W życiu płodowym płód pobiera tlen i składniki odżywcze z krwi matki przez łożysko, ta drogą rów-
nież odprowadza zbędne składniki własnej przemiany materii.  

W krążeniu tym krew płodu bogata w dwutlenek węgla i zbędne składniki przemiany materii jest do-
prowadzana  do  łożyska  przez  dwie  tętnice  pępkowe,  będące  gałęziami  tętnic  biodrowych  wewnętrz-
nych, a nasycona w łożysku tlenem i wzbogacona w substancje odżywcze powraca do płodu przez żyłę 
pępkową. 

Żyła pępkowa po przejściu przez pierścień pępkowy płodu kieruje się ku wnęce wątroby gdzie dzieli 
się na dwa naczynia: 

1)  żyłę, która uchodzi do lewej gałęzi żyły wrotnej, zwaną żyłą pępkową lewą, przez tę żyłę więk-

sza  część  krwi  trafia  do  krążenia  wrotnego  i  żyłami  wątrobowymi  odpływa  do  żyły  głównej 
dolnej 

2)  przewód żylny, który zespala bezpośrednio żyłę pępkową z żyłą główna dolną z pominięciem 

krążenia wrotnego. 

Żyła  główna  dolna  doprowadza  krew  do przedsionka  prawego,  z  którego  odpływa  w  dwóch  kierun-
kach: 

1)  do przedsionka lewego przez otwór w przegrodzie międzyprzedsionkowej (otwór owalny), stąd 

do komory lewej, aorty, tętnic biodrowych wspólnych, tętnic biodrowych wewnętrznych i tętnic 
pępkowych (zamkniecie krążenia płodowego) 

2)  do komory prawej, a stąd do pnia płucnego 

23 | 

S t r o n a

 

 

Z pnia płucnego krew znowu płynie w dwóch kierunkach: 

1)  do końcowej części łuku aorty – przez zespolenie między pniem płucnym a łukiem aorty, zwa-

ne, przewodem tętniczym 

2)  do płuc – w tym kierunku płynie przez pień płucny niewielka ilość krwi, ponieważ płuca jesz-

cze nie pracują; krew ta powraca żyłami płucnymi do przedsionka lewego, w końcu trafia do 
aorty, tętnic pępkowych i łożyska. 

Krew  bogata  w  tlen  i  składniki  odżywcze,  płynąca  z  łożyska  przez  płód,  otrzymując  po  drodze  do-
mieszki  krwi  płodu  w  następujących  miejscach:  w  wątrobie,  w  żyle  głównej  dolnej,  w  przedsionku 
prawym, przedsionku lewym. 

Po urodzeniu dziecka z chwilą pierwszego wdechu zaczynają pracować płuca. Niepotrzebny staje się 
przewód tętniczy, który zrasta się i przekształca się w więzadło tętnicze. Zwiększa się dopływ krwi do 
przedsionka  lewego,  w  którym  ciśnienie  krwi  wzrasta,  powodując  dociśnięcie  do  przegrody  między-
przedsionkowej  zastawki  zamykającej  otwór  owalny.  Zastawka  ta  z  czasem  przyrasta  do  przegrody 
międzyprzedsionkowej zamykając otwór i powstaje dół owalny. Ponieważ zostaje również podwiązana 
pępowina zarastają się tętnice pępkowe, z których powstaje więzadło pępkowe przyśrodkowe. Zarasta 
się też żyła pępkowa i przewód żylny, z których powstają więzadło obłe wątroby i więzadło żylne. Ży-
łą główną dolną płynie teraz znacznie mniej krwi. Powoduje to spadek ciśnienia krwi w przedsionku 
prawym, co z kolei ułatwia zarośniecie otworu owalnego. 

Najbardziej  istotnymi  zmianami,  jakie  zachodzą  po  ustaniu  krążenia  płodowego  są:  ustanie  krążenia 
w  tętnicach  i  w  żyle  pępkowej,  całkowite  oddzielenie  przepływu  krwi  w  tzw.  prawy  i  lewym  sercu, 
uruchomienie krążenia małego.  

U

KŁAD ROZRODCZY MĘSKI 

(SD) 

Służy do wytworzenia plemników, które są głównym składnikiem nasienia i do wprowadzania ich do 
pochwy. 

Do narządów płciowych męskich należą: jądra, najądrza, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, gruczoł 
krokowy i prącie. Prącie, cewkę moczową i mosznę wyodrębnia się jako narządy płciowe zewnętrzne. 

J

ĄDRA

 

Jądro  to  parzysty  narząd  wytwarzający  plemniki,  położony  w  worku  skórnym  zwanym  moszną. 
Ma kształt owalny, o wymiarach 5cm x 2,5cm i wadze 12g. Oba jądra oddzielone są od siebie łącznot-
kankową przegrodą moszny. 

W jądrze wyróżniamy: koniec górny, koniec dolny, powierzchnię boczną, przyśrodkową, brzeg przedni 
i  tylny.  W  obrębie  brzegu  tylnego  wchodzą  i  wychodzą  z  jądra  nerwy  i  przewody  odprowadzające. 
Otoczone jest błoną białawą, od której w głąb odchodzą przegródki jądra dzieląc jądro na płaciki jądra 
(w liczbie około 200). Jądro jest gruczołem cewkowym. Każdy płacik zbudowany jest z cewek nasien-
nych krętych, w których zachodzi proces spermato- i spermiogenezy. Cewki te zbudowane są z błony 
podstawnej, na której są komórki: płciowe – ułożone w wielu warstwach, najbliżej światła cewek wy-
stępują najbardziej dojrzałe, oraz komórki podporowe – biorą udział w odżywianiu plemników. 

Komórki  śródmiąższowe  wytwarzają hormony  androgenne  (testosteron),  które  wpływają na  wykształ-
cenie cech drugorzędowych płciowych. 

Komórki nasienne kręte zespalają się ze sobą tworząc komórki nasienne proste przechodzące do śród-
jądrza gdzie tworzy się sieć jądra. Z nich powstaje ok. 20 przewodzików odprowadzających jądra prze-
chodzących do najądrza, gdzie uchodzą do przewodu najądrza. 

24 | 

S t r o n a

 

 

Ściana moszny zbudowana jest z szeregu warstw: skóra (owłosiona i zawierająca dużo barwnika), błona 
kurczliwa, powięź nasienna zewnętrzna, mięsień dźwigacz jądra, powięź nasienna wewnętrzna i osłon-
ka pochwowa jądra. Błona kurczliwa zbudowana z mięśni gładkich, reguluje ciepłotę ciała w mosznie, 
co ma duże znaczenie w procesie spermiogenezy. Jądra położone są wewnątrzotrzewnowo, bo otrzew-
na wyściela od wewnątrz mosznę. Moszna przedzielona jest przegrodą moszny. Lewe jądro leży niżej 
niż prawe ze względu na rozwój splotów moszny. U płodu zachodzi proces zwany zstępowaniem jąder, 
kiedy jądra z jamy brzusznej przedostają się do moszny. Jądro zatrzymane w swej drodze nie wytwarza 
plemników i nosi to nazwę wnętrostwa. 

W bliskim sąsiedztwie jądra znajdują się narządy szczątkowe: przyczepek jądra i przyjądrze. 

N

AJĄDRZA

 

Najądrze  jest  parzystym  narządem  o  podłużnym  kształcie,  przylegającym  od  tyłu  i  góry  do  jądra 
Odprowadza  i  pełni  rolę  zbiornika  plemników  jednocześnie.  W  najądrzu  wyróżniamy  głowę,  trzon 
i ogon najądrza. 

Otoczone jest błoną surowiczą i cienką warstwą tkanki łącznej, która wnikając w głąb narządu dzieli go 
na płaciki najądrza zwane też stożkami najądrza. Liczba ich wynosi ok. 10-15. Utworzone są z przewo-
dzików odprowadzających najądrza, które wnikają do najądrza. Nabłonek przewodzików jest pofałdo-
wany, posiada wzniesienia. Występują na nim rzęski, które wykonując ruch przenoszą plemniki w stro-
nę najądrza. Z przewodzików tych powstaje przewód najądrza, który rozpoczyna się w głowie najądrza 
a kończy w ogonie zaginając się do góry i przechodząc w nasieniowód. Przewód najądrza to główny 
magazyn plemników, odczyn jest w nim słabo kwaśny, co wpływa na ruchliwość plemników, hamując 
je. Wysłany jest nabłonkiem wielowarstwowym migawkowym. 

N

ASIENIOWODY

 

Nasieniowód jest parzystym przewodem będącym przedłużeniem najądrza, uchodzi do cewki moczowej 
jako przewód wtryskowy. W jego przebiegu towarzyszy mu wiele nerwów i naczyń tworząc powrózek 
nasienny. Wyróżniamy część: mosznową, pachwinową, miedniczną. Miedniczna jest pokrywa otrzewną, 
przebiega więc wewnątrz wewnątrzotrzewnowo. Długość nasieniowodu to 60 cm, przewód jest kręty, 
zwłaszcza w części mosznowej. Przed wejściem do cewki moczowej nasieniowód łączy się z przewo-
dem wydalającym pęcherzyka nasiennego, tworząc przewód wtryskowy. Ten dopiero uchodzi do części 
sterczowej  cewki  moczowej.  Ściana  nasieniowodu  jest  gruba,  tworzą  ją  błona  zewnętrzna,  trzy błony 
mięśniowe i błona śluzowa pokryta nabłonkiem walcowatym. 

P

ĘCHERZYKI NASIENNE

. 

Pęcherzyk nasienny jest parzystym narządem, gruszkowatego kształtu. Leżą w pobliżu tylnej części gru-
czołu  krokowego,  a  poniżej  dna  pęcherza  moczowego,  zrośnięte  z  nimi  tkanką  łączną.  Otrzewna  po-
krywa  tylko  tylną  część.  Substancje  zawarte  w  wydzielinie  pęcherzyków:  fruktoza,  kwas  cytrynowy, 
enzymy mają znaczenie w odżywianiu i ruchliwości plemników. 

G

RUCZOŁ KROKOWY

. 

Zwany sterczem (prostata), jest nieparzystym narządem, kształtu kasztana. Zawiera płat prawy i lewy 
połączone węziną gruczołu krokowego. Przednia powierzchnia gruczołu przylega do spojenia łonowe-
go. Tylna do odbytnicy. Utrzymywany jest on w tym położeniu dzięki zrastaniu się z narządami sąsia-
dującymi  tkanką  łączną.  Zbudowany  jest  on  z  gruczołów  pęcherzykowo-cewkowych  w  liczbie  30-50. 
Przewodziki  gruczołu  krokowego  wyprowadzają  z  tych  gruczołów.  W  wydzielinie  gruczołu  występo-
wać mogą kamyczki sterczowe utworzone z fosforanu wapnia. 

25 | 

S t r o n a

 

 

G

RUCZOŁY OPUSZKOWO

-

CEWKOWE

. 

Narządy  parzyste  wielkości  ziarnka  grochu.  Położone  w  obrębie  przepony  moczowo-płciowej.  Ich 
przewody wyprowadzające uchodzą do cewki moczowej. To gruczoły cewkowo-pęcherzykowe wypro-
wadzające śluz. 

P

RĄCIE

 

To narząd kopulacyjny oraz służący do wydalania moczu. Wyróżnić można: odnogi, nasadę, trzon oraz 
żołądź prącia. Nasada zasłonięta jest przez mosznę i skórę krocza. Zbudowane z ciał jamistych położo-
nych od strony grzbietowej i z nieparzystego ciała gąbczastego leżącego po przeciwnej stronie, otacza-
jąc cewkę moczową. Tylne końce ciał jamistych zwane odnogami zrastają się z okostną kości miednicz-
nych. Błona biaława otacza oba ciała, która oddzielając ciała jamiste tworzy przegrodę prącia. Na żołę-
dziu  skóra  tworzy  podwójny  fałd  zwany  napletkiem.  Napletek  posiada  wędzidełko  napletka. 
W napletku znajdują się gruczoły napletkowe, wydzielające łój napletkowy, czyli mastkę. Na szczycie 
żołędzi otwiera się cewka moczowa. Ciało jamiste i gąbczaste składają się z licznych drobnych jamek, 
wyścielonych śródbłonkiem, zawierające również mięśnie gładkie. Jamki obu ciał wypełnione są krwią, 
której  ilość  jest  zmienna.  Tętnice  doprowadzające  do  nich  krew  noszą  miano  tętnic  ślimakowych  ze 
względu  na  kształt.  Z  jamek  krew  odpływa  żyłami  wpustowymi,  które  uchodzą  do  żyły  grzbietowej 
prącia. W żołędziu nie ma jamek, występują liczne żyły tworzące sploty. 

Przy wzwodzie jamki zostają wypełnione krwią w następstwie rozkurczu mięśni gładkich tętnic, przez 
które napływa krew, skurczowi ulegają żyły wpustowe. Wypełnienie krwią nigdy jednak nie jest pełne, 
co umożliwia przejście przez cewkę moczową w czasie wzwodu nasienia lub moczu. 

G

RUCZOŁY DOKREWNE 

(MS) 

Gruczoły dokrewne nie posiadają przewodów wyprowadzających, a ich wydzielina, zwana hormonem 
przenika bezpośrednio do naczyń krwionośnych, naczyń chłonnych, płynu mózgowo-rdzeniowego lub 
tkanek. Wyróżnia się gruczoły pełniące wyłącznie funkcję wewnątrzwydzielniczą, jak np. gruczoł tar-
czowy, czy gruczoły przytarczyczne oraz gruczoły, które oprócz czynności wewnątrzwydzielniczej peł-
nią  również  czynność  zewnątrzwydzielniczą,  tzw.  gruczoły  amfoteryczne,  jak  np.  trzustka.  Gruczoły 
dokrewne mogą występować jako samodzielne narządy, bądź też być częścią innych narządów, jak np. 
komórki śródmiąższowe w gonadach. 

Gruczoły dokrewne oddziałują na komórki i tkanki innych narządów za pośrednictwem informacji za-
kodowanych w postaci hormonów. Wspólną cechą hormonów jest to, że wytworzone w jednym narzą-
dzie są przenoszone z prądem krwi i oddziałują na czynność innych narządów lub tkanek. 

P

RZYSADKA

 

Jest częścią międzymózgowia (podwzgórza), z którym połączona jest lejkiem. Położona jest w dole przy-
sadkowym  –  w  zagłębieniu  podstawy  wewnętrznej  czaszki,  w  trzonie  kości  klinowej.  Jest  narządem 
owalnego kształtu, wielkości ziarna fasoli. Otoczona torebką łącznotkankową, od której wnikają w głąb 
narządu pasma tkanki łącznej z naczyniami i nerwami. Dzieli się na płat przedni zawierający część gu-
zową i część pośrednią oraz na płat tylny. 

Płat przedni składa się z komórek tworzących skupienia w kształcie pasm nabłonkowych otoczonych 
tkanką łączną. Część guzowa położona jest w pobliżu lejka. Część pośrednia utworzona jest z komórek 
zasadochłonnych  i  komórek  barwnikowych,  ponadto  zawiera  jamę  przysadki,  będącą  pozostałością 
rozwojową. 

26 | 

S t r o n a

 

 

Płat tylny zbudowany jest z unaczynionego, łącznotkankowego zrębu, w którym leżą zmienione komór-
ki gleju, tzw. pituicyty oraz dużo włókien nerwowych bezrdzennych. 

Przysadka pozostaje w bliskiej łączności anatomicznej i czynnościowej z podwzgórzem. W lejku znajdu-
ją się drogi nerwowe zespalające płat tylny przysadki z podwzgórzem. 

Przysadka  wydziela:  hormon  wzrostu,  prolaktynę,  hormon  adenokortykotropowy,  hormon  tyreotropo-
wy, hormon folikulotropowy, hormon luteinizujący, endorfiny, hormon melanoforowy. Tylna jej część 
magazynuje i wydziela oksytocynę i wazopresynę. 

G

RUCZOŁ TARCZOWY

 

Jest nieparzystym narządem położonym w przednio-dolnej części szyi, w środkowej przestrzeni powię-
ziowej. Składa się z dwóch płatów: prawego i lewego oraz wąskiej części środkowej: węziny gru-
czołu tarczowego. W połowie przypadków od węziny odchodzi ku górze wydłużona część narządu, 
płat piramidowy. Płaty sięgają swoimi brzegami górnymi krtani, a brzegami dolnymi do V chrząstki 
tchawicy. Płaty przylegają z boku do tchawicy, od przodu pokrywają je mięśnie podgnykowe. 

Gruczoł tarczowy otoczony jest powięzią i torebką, które zrastają się z tchawicą i krtanią. W utrzy-
maniu gruczołu pomagają też więzadła i mięśnie. Od torebki odchodzą w głąb narządu łącznotkanko-
we przegrody wytwarzające zrąb gruczołu, dzieląc go na płaciki. W przegrodach tych są limfocyty, 
a czasem nawet grudki chłonne. W obrębie płacików, tkanka łączna zawierająca liczne włókna siatecz-
kowate, naczynia i nerwy oddziela od siebie pęcherzyki gruczołu tarczowego. Każdy płacik zawiera 
20-40 pęcherzyków, których wnętrze wypełnione jest koloidem. 

Gruczoł tarczowy jest bardzo bogato unaczyniony. Zaopatrywany jest z co najmniej czerech źródeł. 

Pęcherzyki są głównym elementem budowy gruczołu tarczowego. Pęcherzyki tworzą komórki główne 
i komórki płaskie (wyściełają wnętrze pęcherzyka). W przestrzeniach międzypęcherzykowych występu-
ją komórki przypęcherzykowe. 

Hormony tarczycy to trójjodotyronina – T

3

 i tyroksyna – T

4

. Są syntetyzowane w pęcherzykach gruczołu 

tarczowego. Ich wydzielanie zależy od hormonu tyreotropowego (TSH), wydzielanego przez przysadkę. 

G

RUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE

 

Są najmniejszymi gruczołami dokrewnymi. Występują w liczbie czterech: gruczoły przytarczyczne pra-
we  –  górny  i  dolny  oraz  gruczoły  przytarczyczne  lewe  –  górny  i  dolny.  Położone  są  na  tylnej  po-
wierzchni  płatów  gruczołu  tarczowego,  wtopione  jakby  w  jego  miąższ,  ale  oddzielone  odeń  blaszką 
wewnętrzną torebki gruczołu tarczowego, z którą połączone są za pomocą tkanki łącznej luźnej, przeto 
można je łatwo oddzielić. Czasem gruczoły przytarczyczne mogą jednak leżeć wewnątrz gruczołu tar-
czowego, otoczone całkowicie przez jego miąższ, nieoddzielone torebką. 

Ich wielkość zbliżona jest do wielkości ziaren pszenicy. Są zabarwione na kolor żółtobrunatny i wyraź-
nie różnią się od miąższu gruczołu tarczowego. Mają własną torebkę, która wnika do wnętrza gruczołu 
dzieląc go na płaciki, a te z kolei na pasma komórkowe. 

W  gruczołach  przytarczycznych  wyróżnia  się  trzy  typy  komórek:  komórki  główne  jasne,  komórki 
główne ciemne i komórki kwasochłonne. 

W

EWNĄTRZWYDZIELNICZA CZĘŚĆ TRZUSTKI

 

Między pęcherzykami części zewnątrzwydzielniczej, w trzustce rozrzucone są liczne  wyspy trzustki. 
Wyróżniono w nich trzy rodzaje komórek: 

27 | 

S t r o n a

 

 

1)  Komórki wysepkowe kwasochłonne, lub alfa – stanowią ok. 20% komórek wysepki, wydzielają 

glukanon. 

2)  Komórki wysepkowe zasadochłonne, lub beta – występują najliczniej (75-78%), wydzielają insuli-

nę. 

3)  Komórki wysepkowe niezróżnicowane, lub delta – występują w niewielkiej liczbie (2-5%), uwa-

żane są za komórki zastępcze lub za postacie wyrodniejące. 

U

KŁAD NERWOWY 

(SD,

 

MS) 

Układ nerwowy zbudowany jest z tkanki nerwowej oraz tkanki glejowej. Integruje działalność organi-
zmu,  rejestruje  bodźce,  przetwarza  zawartą  w  nich  informację  oraz  steruje  czynnościami  organizmu: 
ruchem mięśni oraz wydzielaniem hormonów. 

Pod względem topograficznym układ nerwowy można podzielić na: 

1)  Układ nerwowy ośrodkowy (OUN), do którego należą mózgowie i rdzeń kręgowy. 
2)  Układ nerwowy obwodowy, do którego należą nerwy czaszkowe i nerwy rdzeniowe. 

Czynności obwodowego układu nerwowego można umownie podzielić na dwie kategorie: 

1)  Układ nerwowy somatyczny, nastawiony na łączność ze światem zewnętrznym, odbiera z niego 

różnorodne  informacje  za  pośrednictwem  narządów  zmysłów  oraz  zarządza  aparatem  rucho-
wym, umożliwiając poruszanie się w przestrzeni i reagowanie w sposób celowy na bodźce ze-
wnętrzne. 

2)  Układ nerwowy autonomiczny lub wegetatywny, jego rolą jest sprawowanie kontroli nad prze-

mianą materii oraz prawidłowym działaniem narządów wewnętrznych. 

O

ŚRODKOWY UKŁAD NERWOWY

 

M

ÓZGOWIE

 

W  rozwoju  osobniczym  trzy  pęcherzyki  mózgowe  pierwotne:  tyłomózgowie,  śródmózgowie  i  przodo-
mózowie dzielą się na pęcherzyki mózgowe wtórne: 

1)  Tyłomózgowie na rdzeniomózgowie i tyłomózgowie wtórne. 
2)  Śródmózgowie pozostaje bez zmian. 
3)  Przodomózgowie na kresomózgowie i międzymózgowie. 

Dalej z rdzeniomózgowia powstaje rdzeń przedłużony, tyłomózgowie wtórne stanowią móżdżek i most. 
Międzymózgowie  składa  się  z  dwu  wzgórz,  nadwzgórza,  zawzgórza  i  podwzgórza.  Kresomózgowie  to 
dwie półkule mózgu. 

Istota szara jest skupiskiem ciał neuronów, zwykle znajduje się na powierzchni mózgowia i wewnątrz 
rdzenia kręgowego, tworzy korę mózgu. Jej skupiska znajdujące się pod korą zwie się jądrami podko-
rowymi. Są to jądra soczewkowate, składające się z gałki bladej i skorupy, jądra ogoniaste, jądra czer-
wienne oraz istota czarna. Istota biała – skupiska wypustek nerwowych, znajduje się na powierzchni 
rdzenia i wewnątrz mózgowia. 

P

IEŃ MÓZGU

 

Rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie, wzgórze i podwzgórze tworzą pień mózgu. Na jego przedniej 
powierzchni znajdują się piramidy rdzenia, w nich skrzyżowanie piramid. Most wybrzusza się ku przo-
dowi. Na tylnej powierzchni pnia mózgu, na granicy pomiędzy rdzeniem przedłużonym a mostem jest 
dół równoległoboczny – podstawa dla komory IV, jej wierzchołek ku tyłowi w stronę móżdżku. 

28 | 

S t r o n a

 

 

Ś

RÓDMÓZGOWIE

 

Położone jest powyżej mostu. Dzieli się na konary mózgu i pokrywę śródmózgowia, pomiędzy któ-
rymi przebiega wodociąg mózgu otoczony przez istotę szarą środkową. Konary mózgu są dwa, każdy 
dzieli się na odnogę i nakrywkę. W śródmózgowiu znajdują się podkorowe skupienia istoty szarej: isto-
ta czarna na pograniczu odnóg i nakrywek konarów oraz w postaci jąder czerwiennych. 

M

IĘDZYMÓZGOWIE

 

Międzymózgowie  składa  się  z  dwu  wzgórz,  nadwzgórza,  zawzgórza  i  podwzgórza.  Oba  wzgórza  są 
ścianami dla komory III, która się pomiędzy nimi znajduje. Zbudowane są ze skupień istoty szarej zwa-
nych jądrami wzgórza, pooddzielanych przez pasma istoty białej zwane blaszkami rdzennymi. Wyróż-
nia się: 

1)  jądra  przednie  wzgórza  –  mające  połączenie  z  węchomózgowiem,  z  podwzgórzem  i  układem 

brzeżnym, 

2)  jądro przyśrodkowe wzgórza – łączące się z częścią ruchową kory mózgu, 
3)  jądra  boczne  wzgórza  –  w  których  kończą  się  wstęga  przyśrodkowa,  wstęga  boczna  i  wstęga 

trójdzielna; mają one także połączenie z móżdżkiem. 

Wzgórze wraz z zawzgórzem jest ośrodkiem przekaźnikowym dla wszystkich dróg czuciowych za wy-
jątkiem drogi narządu powonienia. 

Do  zawzgórza  należą  ciała  kolankowate  –  boczne  i  przyśrodkowe,  będące  podkorowymi  ośrodkami 
wzroku i słuchu. Do nadwzgórza należą szyszynka, uzdeczki i spoidła uzdeczek. 

Podwzgórze  utworzone  jest  przez:  skrzyżowanie  wzrokowe,  blaszkę  krańcową,  guz  popielaty,  dwa 
ciała suteczkowate i lejek ze zwieszającą się zeń przysadką. W podwzgórzu znajdują się liczne skupie-
nia  istoty  szarej,  zwane  jądrami  podwzgórza.  W  skrzyżowaniu  wzrokowym  następuje  skrzyżowanie 
włókien nerwów wzrokowych. 

K

RESOMÓZGOWIE

 

Jest  częścią  mózgu  obejmującą  półkule  mózgu,  spoidła  mózgu  (w  tym  ciało  modzelowate),  blaszkę 
krańcową,  jądra  podstawne  oraz  węchomózgowie.  Obie  półkule  pokrywa  kora  mózgu,  zbudowana 
z istoty szarej. W każdej półkuli wyróżnia się cztery płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy i poty-
liczny. Płat czołowy oddzielony jest od ciemieniowego bruzdą środkową. Płat czołowy od ciemieniowe-
go  i  skroniowego  oddziela  bruzda  boczna.  Dzięki  pofałdowaniu  kory  mózgowej,  znacznie  zwiększona 
jest jej powierzchnia. Fałdy płaszcza odgraniczone bruzdami zwie się zakrętami. Przed bruzdą środko-
wą, na płacie czołowym znajduje się zakręt przedśrodkowy, w nim ośrodki ruchowe. Za bruzdą środ-
kową,  na  płacie  ciemieniowym  znajduje  się  zakręt  zaśrodkowy  z  ośrodkami  czuciowymi.  Ośrodki 
wzroku znajdują się w płacie potylicznym, zaś ośrodki słuchu w płacie skroniowym. 

W  skład  istoty  białej  półkul  mózgu  wchodzą  włókna  kojarzeniowe  (przebiegające  w  obrębie  jednej 
półkuli), spoidłowe (przebiegające pomiędzy półkulami) i rzutowe (biegnące w stronę rdzenia). 

U

KŁAD PIRAMIDOWY I POZAPIRAMIDOWY

 

Włókna  układu  pozapiramidowego  omijają  piramidy.  Układ  piramidowy  kontroluje  ruchy  dowolne, 
oddziałuje na mięśnie szkieletowe. Układ pozapiramidowy koordynuje działanie układu piramidowego, 
działa poza naszą świadomością. 

K

OMORY MÓZGOWIA I PŁYN MÓZGOWO

-

RDZENIOWY

 

W poszczególnych częściach mózgowia znajduje się szereg przestrzeni zwanych komorami mózgowia, 
wypełnionych płynem mózgowo-rdzeniowym. Są to parzyste komory boczne w obrębie półkul, mające 
kontakt z nieparzystą komorą trzecią, ku tyłowi przechodzącą w wodociąg mózgu uchodzący do komo-

29 | 

S t r o n a

 

 

ry czwartej znajdującej się w obrębie tyłomózgowia. Ona z kolei ma połączenie z kanałem środkowym 
rdzenia kręgowego i z jamą podpajęczynówkową

2

. 

W wymienionych komorach występują sploty naczyniówkowe wytwarzające płyn mózgowo-rdzeniowy, 
który krąży przez te przestrzenie kończąc swój bieg w ziarnistości pajęczynówki, gdzie jest wchłaniany 
do krwi. 

R

DZEŃ KRĘGOWY

 

Stanowi dolną część ośrodkowego układu nerwowego i położoną w kanale kręgowym. Stanowi prze-
dłużenie rdzenia przedłużonego. Za jego początek uważa się miejsce skrzyżowania go z brzegiem otwo-
ru wielkiego podstawy czaszki. Rdzeń kręgowy kończy się na poziome II kręgu lędźwiowego stożkiem 
rdzeniowym, który przechodzi w nić końcową sięgającą II kręgu guzicznego. Zawiera ośrodki zarówno 
układu somatycznego jak i autonomicznego.  Ponieważ otwory międzykręgowe, przez które nerwy od-
chodzą od rdzenia są przesunięte względem rdzenia ku dołowi, nerwy biegną na znacznej przestrzeni 
wewnątrz  kanału  kręgowego,  zanim  osiągną  właściwy  punkt  wyjścia.  Zespół  tych  nerwów,  otaczają-
cych nić końcową, nosi nazwę ogona końskiego. 

Segment jest odcinkiem rdzenia, od którego odchodzi jedna para nerwów rdzeniowych. Rdzeń kręgowy 
składa się z: 



 

8 segmentów szyjnych, 



 

12 segmentów piersiowych, 



 

5 segmentów lędźwiowych, 



 

5 segmentów krzyżowych, 



 

1 segmentu guzicznego. 

W odcinku szyjnym i lędźwiowym rdzenia kręgowego obecne są zgrubienia stanowiące zgrupowanie 
komórek nerwowych, od których odchodzą nerwy do kończyn górnych i dolnych. 

Na  powierzchni  przedniej  rdzenia  kręgowego,  w  płaszczyźnie  pośrodkowej  znajduje  się  szczelina  po-
środkowa przednia. Na powierzchni tylnej, również w płaszczyźnie pośrodkowej – bruzda pośrodkowa 
tylna.  Na  powierzchniach  bocznych,  po  obu  stronach  znajdują  się  po  dwie  bruzdy:  bruzda  boczna 
przednia 
i bruzda boczna tylna. 

W budowie wewnętrznej rdzenia uwagę zwraca fakt, że istota biała leży na obwodzie rdzenia otaczając 
istotę szarą. Istotę białą tworzą sznur przedni, sznur boczny i sznur tylny, a istotę szarą słup przedni, 
słup boczny i słup tylny

3

. Na przekroju poprzecznym istota szara ma kształt litery H i jej słupy noszą 

miano rogów: przedniego, bocznego i tylnego. W miejscu łączenia się rogów (poprzeczna część litery H) 
występuje kanał środkowy rdzenia kręgowego. 

W słupach przednich rdzenia znajdują się skupienia komórek nerwowych dające początek korzeniom 
brzusznym  nerwów  rdzeniowych,  stąd  zwane  są  jądrami  ruchowymi.  Ciała  obecnych  tam  komórek 
nerwowych  oddają  aksony,  które  tworzą  korzenie  nerwowe  brzuszne.  Aksony  te  opuszczają  rdzeń 
przez  bruzdę  boczną  przednią,  są  to  włókna  ruchowe,  przewodzą  impulsy  odśrodkowo.  Do  słupów 
tylnych,  przez  bruzdę  boczną  tylną,  wnikają  korzenie  grzbietowe  nerwów  rdzeniowych,  zbudowane 
z włókien czuciowych, przewodzą impulsy dośrodkowo. 

                                        

2

  Trzy  łącznotkankowe  opony  mózgowo-rdzeniowe  otaczają  mózgowie  i  rdzeń  kręgowy:  opona  twarda,  pajęcza 

i miękka. Opona twarda i pajęcza tworzą zatoki żylne, zaś pomiędzy pajęczą i miękką znajduje się jama podpa-
jęczynówkowa. 

3

 UWAGA! Wymienione struktury tworzące istotę szarą i białą są parzystymi. 

30 | 

S t r o n a

 

 

Sznury rdzeniowe zbudowane są z dróg nerwowych. Utworzone są przez włókna biegnące od mózgo-
wia do rdzenia lub odwrotnie. Sznur przedni i boczny zbudowane są z dróg ruchowych i czuciowych, 
zaś tylny tylko z dróg czuciowych. 

O

BWODOWY UKŁAD NERWOWY

 

Obwodowy  układ  nerwowy  składa  się  z  dwunastu  par  nerwów  czaszkowych  i  trzydziestu  jeden  par 
nerwów rdzeniowych. 

N

ERWY CZASZKOWE

 

Do  nerwów  czaszkowych  zwanych  dalej  nerwami  mózgowymi  należą  nerwy  rozpoczynające  się  lub 
kończące  w  mózgowiu,  przechodzące  przez  otwory  w  podstawie  czaszki  i  unerwiające  głowę,  szyję, 
a także narządy klatki piersiowej. Oznacza się je liczbami rzymskimi i można podzielić na następujące 
grupy: 

1)  Grupa nerwów czuciowych zawierająca nerwy I, II, VIII 

2)  Grupa nerwów mieszanych:  

a)  z mniejszą liczbą włókien czuciowych: III, IV, VI, XI, XII 
b)  z dużą liczbą włókien czuciowych: V, VII, IX, X 

3)  Grupa nerwów przywspółczulnych – III, VII, IX, X 

Włókna ruchowe rozpoczynają się w jądrach ruchowych i w jądrach przywspółczulnych położonych 
w mózgowiu, włókna czuciowe rozpoczynają się w skupieniach komórek nerwowych zwanych zwojami 
obwodowymi tych nerwów. Ruchowe i przywspółczulne kończą się efektorami a czuciowe kończą się 
w mięśniach gładkich. 

I. 

Nerwy węchowe 
Zwykle po kilkanaście po każdej stronie, rozpoczynające się w komórkach nerwowych położo-
nych w błonie śluzowej okolicy węchowej przechodząc przez blaszkę poziomą kości sitowej do 
jamy  czaszki  wnikają  do  części  węchomózgowia  i  zespalają  się  tam  z  komórkami  mitralnymi. 
Włókna obwodowe komórek nerwowych dających początek nerwom węchowym tworzą stożki 
węchowe zakończone włoskami węchowymi. Są to receptory narządu powonienia. 

II. 

Nerw wzrokowy 
Rozpoczyna się w komórkach nerwowych położonych w siatkówce, przechodzi z oczodołu do 
jamy czaszki gdzie ulega skrzyżowaniu tworząc skrzyżowanie wzrokowe a następnie wnika do 
mózgowia jako pasmo wzrokowe idąc do ciał kolankowatych bocznych. 

III. 

Nerw okoruchowy 
Jądra początkowe ruchowe i przywspółczulne leżą w śródmózgowiu. Do oczodołu nerw prze-
chodzi przez szczelinę oczodołową górną. Unerwia większość mięśni tzw. zewnątrzgałkowych: 
m.  dźwigacz  powieki  górnej,  m.  prosty  górny,  m.  prosty  przyśrodkowy,  m  prosty  dolny,  m. 
skórny  dolny,  a  przywspółczulnie  mięśnie  gładkie  tzw.  wewnątrzgałkowe:  m.  rzęskowy  i  m. 
zwieracz źrenicy. Zapewnia on precyzyjne ruchy gałki ocznej. 

IV. 

Nerw bloczkowy 
Najcieńszy z nerwów czaszkowych. Jądro początkowe leży w śródmózgowiu, w konarach mó-
zgu.  Do  oczodołu  wnika  przez  szczelinę  oczodołową  górną.  Warunkuje  patrzenie  z  góry  tzw. 
nerw patetyczny. 

V. 

Nerw trójdzielny 
Najgrubszy nerw czaszkowy. Dzieli się na 3 gałęzie V-1 nerw oczny, V-2 nerw szczękowy, V-3 
nerw  żuchwowy.  Część  czuciowa  nerwu  trójdzielnego  jest  częścią  większą,  a  część  ruchowa 
nerwu jest mniejsza. 

31 | 

S t r o n a

 

 



 

Nerw oczny jest nerwem czuciowym. Powstaje z nerwu czołowego, nosowo-rzęskowego 
i łzowego. Unerwia skórę czoła i nosa, gałkę oczną i jej otoczenie, gruczoł łzowy i oponę 
twardą. 



 

Nerw szczękowy jest nerwem czuciowym. Unerwia zęby szczęki i błonę śluzową jamy 
nosowej i zatok przynosowych, podniebienia i policzków. 



 

Nerw  żuchwowy  jest  nerwem  mieszanym  i  największym  z  gałęzi  nerwu  trójdzielnego. 
Unerwia częściowo skórę głowy zęby żuchwy błonę śluzową dziąseł i policzków. 

VI. 

Nerw odwodzący 
Jądro początkowe znajduje się w moście, nerw wnika do oczodołu przez szczelinę oczodołową 
górną, unerwia mięsień prosty boczny. Jego uszkodzenie powoduje zez zbieżny. 

VII. 

Nerw twarzowy 
Zawiera trzy rodzaje włókien. Ruchowe tworzą splot przyuszniczy i unerwiają mięśnie wyrazo-
we.  Przywspółczulne  są  włóknami  wydzielniczymi  dla  gruczołów  łzowych,  ślinianki  podżu-
chwowej i innych. Czuciowe przewodzą wrażenia smakowe z ⅔ przednich języka. 

VIII. 

Nerw przedsionkowo-ślimakowy. 
Przebiega w uchu wewnętrznym. Składa się z części ślimakowej i przedsionkowej. 



 

Część ślimakowa rozpoczyna się w zwoju spiralnym, położonym we wrzecionku a koń-
czy w jądrach czuciowych położonych w moście. Jest nerwem słuchu, przewodzi impul-
sy nerwowe z komórek słuchowych do narządu spiralnego. 



 

Część przedsionkowa rozpoczyna się w zwoju przesionka. Przewodzi impulsy nerwowe 
z nabłonka zmysłowego grzebieni bańkowych przewodów półkolistych oraz plamki wo-
reczka  i  plamki  łagiewki.  Informuje  o  położeniu  i  ruchach  głowy  w  przestrzeni.  Jest 
nerwem zmysłu równowagi. 

IX. 

Nerw językowo-gardłowy. 
Jest najważniejszym nerwem biorącym udział w połykaniu. Unerwia błonę śluzową gardła, ja-
my bębenkowej, trąbki słuchowej, prowadzą również wrażenia smakowe z 1/3 tylnej języka. 

X. 

Nerw błędny 
Najdłuższy z nerwów czaszkowych i największy z nerwów części przywspółczulnej układu au-
tonomicznego. Przebiega przez szyję, klatkę piersiową i jamę brzuszną. Włókna czuciowe uner-
wiają błonę śluzową gardła i krtani Włókna przywspółczulne unerwiają narządy głowy. Nerw 
językowo-gardłowy i nerw błędny biorą udział w odruchu kaszlu i odruchu wymiotnym. 

XI. 

Nerw dodatkowy 
Unerwia mięśnie szyi. 

XII. 

Nerw podjęzykowy 
Unerwia mięśnie języka. Odgrywa dużą rolę przy żuciu pokarmu, połykaniu i artykulacji. 

N

ERWY RDZENIOWE

 

Każdy nerw rdzeniowy powstaje w kanale kręgowym, w pobliżu otworu międzykręgowego z połącze-
nia dwu korzeni – brzusznego i grzbietowego (o powstawaniu korzeni – powyżej). Powstały tak pień 
nerwu  rdzeniowego  ma  długość  około  1  cm  i  jest  nerwem  mieszanym,  dzieli  się  na  cztery  gałęzie: 
brzuszną, grzbietową, oponową i łączącą. 

Gałęzie brzuszne nerwów szyjnych, lędźwiowych, krzyżowych i guzicznych, zespalając się między sobą 
tworzą sploty nerwowe, które dzielą się na szereg nerwów. Jedynie gałęzie brzuszne nerwów piersio-
wych nie tworzą splotów. 

A

UTONOMICZNY UKŁAD NERWOWY

 

Autonomiczny  układ  nerwowy  –  część  układu  nerwowego,  którego  nerwy  unerwiają  narządy  we-
wnętrzne. Wyodrębniony ze względu na pełnione przez siebie funkcje i budowę. W przeciwieństwie do 

32 | 

S t r o n a

 

 

somatycznego  układu  nerwowego,  działanie  układu  autonomicznego  powoduje  reakcje  niezależne  od 
naszej woli, czyli np. wydzielanie soku żołądkowego, ruchy perystaltyczne jelit itd. Układ autonomiczny 
dzieli  się  na  układ  współczulny,  inaczej  sympatyczny  (pobudzający)  i  przywspółczulny,  inaczej  para-
sympatyczny  (hamujący).  Wszystkie  narządy  wewnętrzne  są  unerwione  jednocześnie  przez  oba  te 
układy - ich działanie jest względem siebie antagonistyczne. W sytuacjach stresowych działanie układu 
współczulnego przeważa nad działaniem układu przywspółczulnego. Część sympatyczna i parasympa-
tyczna wzajemnie uzupełniają się w działaniu. 

Autonomiczny układ nerwowy składa się z: 



 

zespołu ośrodków nerwowych, 



 

dróg nerwowych odśrodkowych, 



 

dróg nerwowych dośrodkowych. 

Wyróżnia się następujące różnice w stosunku do somatycznego układu nerwowego: 



 

nierównomierne rozmieszczenie ośrodków w OUN, 



 

występowanie włókien nerwowych przed- i zazwojowych, 



 

odmienna budowa, 



 

względnie wolne przewodzenie impulsów nerwowych – 0,5 m/s, 



 

wydzielanie w synapsach eferentnych nie tylko acetylocholiny, ale również noradrenali-
ny, 



 

efektory, którymi są: mięśnie gładkie, mięsień sercowy i gruczoły. 

Różnice części współczulnej i przywspółczulnej: 

1)  W części współczulnej włókna nerwowe tworzą najczęściej odrębne nerwy mające własne mia-

na,  jak  np.  nerwy  trzewne,  podczas  gdy  włókna  części  przywspółczulnej  wchodzą  najczęściej 
w skład innych nerwów, jak np. w nerwie błędnym. 

2)  W części współczulnej włókna nerwowe przedzwojowe są krótsze niż w części przywspółczul-

nej 

3)  Obie części cechuje antagonizm czynnościowy, który może być: 

a)  bezpośredni – gdy te same efektory są unerwione przez obie części układu autonomicz-

nego np. mięśnie gładkie oskrzeli 

b)  pośredni – gdy na przykład dwa różne mięśnie mają antagonistyczne działanie, ale każdy 

z nich jest unerwiony tylko przez jedną części układu autonomicznego np. mięsień zwie-
racz i mięsień rozwieracz źrenicy, wpływający na jej średnicę 

C

ZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA

 

Miano to określa skupienia komórek nerwowych tworzące jądro pośrednio-boczne w rogach bocznych 
rdzenia kręgowego, zwoje pnia współczulnego i nerwy odchodzące od tych zwojów. Jądra pośrednio-
boczne występują w części Th1-L3 słupów bocznych. Wypustki tworzących go komórek jako włókna 
przedzwojowe  (gałązki  łączące białe)  drogą  korzeni  brzusznych  dochodzą  do zwojów  przykręgowych 
tworząc  pień  współczulny.  Gałązki  łączące  białe  posiadają  białawą  osłonkę  mielinową.  W  zwojach 
pnia współczulnego następuje styk pierwszego neuronu z drugim neuronem, którego włókna nerwowe 
zazwojowe  (gałęzie  łączące  szare)  biegną  w  nerwach  obwodowych.  Po  przebiegu  włókna  zazwojowe 
dochodzą do efektorów. Istnieje też inna droga przewodząca impulsy na obwód tj. istnieją zwoje leżące 
lub  zewnątrz  albo  wewnątrz  korzeni  brzusznych.  W  tych  zwojach  może  również  nastąpić  zespolenie 
włókien przedzwojowych i z nich włókna zazwojowe mogą przenikać do nerwu rdzeniowego bez po-
średnictwa gałązki białej łączącej. 

W pniach współczulnych wyróżnić można: część szyjną, część piersiową, brzuszną i miedniczną. 

Funkcje układu współczulnego: 

33 | 

S t r o n a

 

 



 

wydzielanie małej ilości gęstej śliny, 



 

szybsza praca serca, 



 

rozszerzenie źrenic, 



 

rozkurcz mięśnia rzęskowego oka (zwolnienie akomodacji), 



 

stroszenie włosów, 



 

wydzielanie potu na dłoniach, 



 

reakcja "walcz albo uciekaj", 



 

rozkurcz  mięśnia  wypieracza  moczu  i  jednoczesny  skurcz  mięśnia  zwieracza  cewki  moczowej 
(trzymanie moczu), 



 

pobudzenie nadnerczy do produkcji adrenaliny (hormonu walki), 



 

wzmaga skurcz mięśni gładkich, 



 

zwiększa agregację płytek krwi (trombocytów), 



 

zahamowanie perystaltyki jelit, 



 

podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi poprzez zwężenie naczyń krwionośnych mięśni szkiele-
towych, 



 

rozkurcz mięśni gładkich naczyń skórnych (skóra ciepła i czerwona), 



 

skurcz mięśni gładkich naczyń mięśni szkieletowych (szybsze zaopatrywani mięśni w tlen), 



 

zwiększenie oporu obwodowego w naczyniach tętniczych, 



 

wydzielanie łez, 



 

rozszerzenie mięśni oskrzeli w płucach, 



 

zwiększenie wydzielania reniny, 

U

KŁAD PRZYWSPÓŁCZULNY

 

Układ  przywspółczulny, parasympatyczny,  cholinergiczny  –  podukład  autonomicznego  układu nerwo-
wego odpowiedzialny za odpoczynek organizmu i poprawę trawienia. W uproszczeniu można powie-
dzieć,  że  działa  on  antagonistycznie  (odwrotnie)  do  układu  współczulnego.  Włókna  nerwowe  układu 
przywspółczulnego wychodzą z pnia mózgu. 

Pień  mózgu  –  struktura  anatomiczna  ośrodkowego  układu  nerwowego,  obejmująca  wszystkie  twory 
leżące na podstawie czaszki. 

Części składowe pnia mózgu:  



 

rdzeń przedłużony 



 

most 



 

śródmózgowie 



 

wzgórze 



 

podwzgórze 

W pniu mózgu znajdują się liczne pierwotne ośrodki odpowiedzialne za utrzymanie funkcji życiowych. 
Znajduje  się  tam  ośrodek  oddychania,  ośrodek  regulujący  pracę  serca,  ośrodek  regulujący  ciśnienie 
tętnicze, ośrodek regulujący temperaturę organizmu, ośrodek regulujący metabolizm, przysadka 

Większość  włókien  nerwowych  przebiega  wspólnie  z  nerwem  błędnym,  dochodząc  do  płuc,  serca, 
żołądka, jelit, wątroby itp. W układzie tym, podobnie jak w układzie współczulnym, występują zwoje, 
leżące w pobliżu unerwianych narządów lub w samych narządach oraz sploty (np. splot sercowy, płuc-
ny), natomiast w przeciwieństwie do niego układ przywspółczulny nie reaguje jako całość, lecz aktywi-
zuje tylko te funkcje, które są niezbędne w danym czasie. 

Ośrodki układu przywspółczulnego znajdują się w odcinku krzyżowym rdzenia kręgowego (S2-S4) oraz 
w  jądrach  przywspółczulnych  nerwów  czaszkowych  III,  VII,  IX  i  X.  W  odcinku  krzyżowym  tymi 

34 | 

S t r o n a

 

 

ośrodkami są jądra pośrednio-przyśrodkowe, które oddają aksony wchodzące w skład korzeni grzbie-
towych nerwów rdzeniowych. 

Czynności układu: 



 

zwężanie źrenicy, 



 

wydzielanie dużej ilości rzadkiej śliny  



 

hamowanie czynności serca (zmniejszanie siły skurczu), 



 

zwężanie oskrzeli, 



 

rozszerzanie naczyń krwionośnych powodujące spadek ciśnienia tętniczego krwi, 



 

nasilanie skurczów przewodu pokarmowego, 



 

kurczenie pęcherza moczowego, 



 

wzrost wydzielania insuliny, 

N

ARZĄDY ZMYSŁÓW

 

N

ARZĄD WZROKU 

(MM) 

Narząd wzroku składa się z gałki ocznej i narządów dodatkowych oka. Gałka oczna spoczywa w oczo-
dole na ciele tłuszczowym oczodołu. Najbardziej do przodu wysunięty punkt gałki ocznej nosi miano 
bieguna przedniego, a najbardziej wysunięty do tyłu – bieguna tylnego. Oba bieguny łączy oś wzroko-
wa. 

 

B

UDOWA GAŁKI OCZNEJ

: 

Ściany gałki ocznej stanowią trzy błony: włóknista, naczyniowa i wewnętrzna. 

Błona włóknista składa się z części przedniej, przezroczystej – rogówki i z części tylnej, nieprzezro-
czystej  –  twardówki.  Na  pograniczu  między  rogówką  a  twardówką  biegnie  żyła  zwana  zatoką  żylną 
twardówki. 

Błona naczyniowa składa się z tęczówki, ciała rzęskowego i naczyniówki. W środku tęczówki, sta-
nowiącej  przednią  część  błony,  znajduje  się  źrenica  o  zmiennej  średnicy  (3-8mm).  Tęczówka  zawiera 
barwnik, który decyduje o kolorze oczu  oraz mięśnie gładkie (mięsień zwieracz i mięsień rozwieracz 
źrenicy).  Ku  tyłowi  tęczówka  przechodzi  w  ciało  rzęskowe,  mające  kształt  pierścienia  otaczającego 
soczewkę, wewnątrz pofałdowanego i tworzącego wyrostki rzęskowe. W ciele rzęskowym znajdują się 
liczne naczynia krwionośne włosowate oraz mięsień gładki o okrężnym przebiegu – mięsień rzęskowy. 
Część  osocza  filtruje  się  z  naczyń  krwionośnych  włosowatych  ciała  rzęskowego,  wytwarzając  ciecz 

35 | 

S t r o n a

 

 

wodnistą  wypełniającą  komory  oka,  natomiast  mięsień  rzęskowy  wpływa  na  stopień  wypukłości 
soczewki  w  procesie  akomodacji.  Jego  skurcz  powoduje  zwiotczenie  więzadełek  łączących  ciało  rzę-
skowe z soczewką i zwiększenie jej wymiaru przednio-tylnego. Rozkurcz zaś przyczynia się do napięcia 
więzadełek 
i  zmniejszenia  wymiaru  przednio-tylnego  soczewki.  Naczyniówka,  część  tylna  błony  naczyniowej, 
zbudowana jest głównie z naczyń krwionośnych i włókien sprężystych. 

Błona  wewnętrzna,  zwana  siatkówką  składa  się  z  warstwy  barwnikowej  i  mózgowej.  Warstwa 
barwnikowa  dzieli  się  na  część  tęczówkową,  część  rzęskową  i  część  siatkówkową.  Warstwa  mó-
zgowa (zabarwienie czerwone od obecności czerwieni wzrokowej w komórkach), zwana częścią wzro-
kową siatkówki, stanowi jej tylne ⅔ i odbiera fale świetlne. Wrażliwość siatkówki nie jest jednak jedna-
kowa.  W  miejscu,  w  którym  siatkówka  opuszcza  nerw  wzrokowy,  występuje  krążek  nerwu  wzro-
kowego,  niemający  w  ogóle  elementów  światłoczułych  (plamka  ślepa).  Największa  wrażliwość  na 
barwy i światło występuje w miejscu, przez które przechodzi oś wzrokowa (plamka żółta). Istota bu-
dowy siatkówki polega na występowaniu w niej komórek światłoczułych nerwowych (fotoreceptorów), 
pręcików i czopków. Pręciki zawierają barwnik czerwień wzrokową (rodopsynę), która zwiększa wraż-
liwość komórek na światło. Odbierają obrazy czarno-białe. Czopki zawierają jodopsynę, odbierają ob-
razy barwne. 

Struktury  w  przednich  częściach  błon,  takie  jak:  rogówka,  komora  przednia  gałki  ocznej,  soczewka, 
komora tylna gałki ocznej i ciało szkliste, są przepuszczalne dla promieni świetlnych. 

Komora przednia gałki ocznej stanowi przestrzeń pomiędzy rogówką a tęczówką, natomiast komo-
ra tylna gałki ocznej jest ograniczona przez soczewkę, tęczówkę i ciało rzęskowe. Komory komuni-
kują się ze sobą przez źrenicę, która jest otworem w tęczówce. Wypełnione są cieczą wodnistą. Z ko-
mory tylnej ciecz odpływa do komory przedniej, a stąd do zatoki żylnej twardówki i do żył oczodołu. 

Ku tyłowi i przyśrodkowo do komory tylnej gałki ocznej znajduje się  soczewka –  dwuwypukła, wy-
różnia się w niej: torebkę, korę i jądro soczewki. Utrzymywana przez obwódkę rzęskową zbudowaną 
z włókien obwódkowych. 

Ciało szkliste – położone między soczewką a siatkówką, otoczone błoną szklistą, wewnątrz ma zrąb 
utworzony z delikatnych włókienek, między którymi znajduje się ciecz szklista. 

N

ARZĄDY DODATKOWE GAŁKI OCZNEJ

 

Do narządów dodatkowych gałki ocznej zalicza się tzw. aparat ruchowy i aparat ochronny gałki.

 

Aparat ruchowy stanowią mięśnie gałki ocznej. Są to cztery mięśnie proste: górny, dolny, przyśrod-
kowy i boczny, dwa mięsnie skośne: górny i dolny, oraz mięsień oczodołowy. Unerwione są przez ner-
wy czaszkowe III, IV i VI oraz część współczulną układu autonomicznego (m. oczodołowy). 

Aparat ochronny stanowią: ciało tłuszczowe oczodołu, brwi, powieki, spojówka i narząd łzowy. 

N

ARZĄD PRZEDSIONKOWO

-

ŚLIMAKOWY 

(MS) 

Narząd przedsionkowo-ślimakowy jest narządem zmysłowym położonym w kości skroniowej, służącym 
do odbioru dźwięków, określania położenia głowy i jego zmian. 

Dzieli się na ucho zewnętrzne, ucho środkowe i ucho wewnętrzne. 

36 | 

S t r o n a

 

 

U

CHO ZEWNĘTRZNE

 

Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny usznej i przewodu słuchowego zewnętrznego. 

Małżowina  uszna  jest  owalną,  powyginaną  chrząstką  pokrytą  skórą.  Pomiędzy  chrząstką  a  skórą 
znajdują się szczątkowe mięśnie poprzecznie prążkowane, np. m. skrawka, m. przeciwskarwka. Jedynie 
dolna część małżowiny usznej nie jest wzmocniona zrębem chrzęstnym i nosi nazwę płatka małżowiny. 
Brzeg wolny małżowiny usznej odgięty ku stronie bocznej nosi nazwę obrąbka małżowiny. Chrząstkę 
małżowiny do kości skroniowej mocują więzadła uszne. 

Przewód słuchowy zewnętrzny jest wygięty w kształt litery S, składa się z części chrzęstnej, bocz-
nej 
i z części kostnej, przyśrodkowej. Przewód jest wygięty w płaszczyźnie poziomej i czołowej. Jego dłu-
gość wynosi około 2,5 cm, średnica około 0,5 cm. Otwór doń prowadzący nosi miano otworu słucho-
wego zewnętrznego. 

U

CHO ŚRODKOWE

 

Ucho środkowe składa się z jamy bębenkowej, jamy sutkowej i trąbki słuchowej. 

Jama  bębenkowa  jest  skośnie  ustawioną  szczelinowatą  przestrzenią,  zawartą  w  kości  skroniowej, 
zawierającą kosteczki słuchowe i wypełnioną powietrzem. Strop jamy bębenkowej stanowi ściana po-
krywkowa, ścianę dolną stanowi ściana żyły szyjnej, ścianę przyśrodkową – ściana błędnikowa, ścianę 
przednią – ściana szyjno-tętnicza, a ścianę boczną – ściana bębenkowa. 

Błona  bębenkowa  jest  cienką, napiętą  błoną  łącznotkankową,  ustawioną  pod  kątem  ostrym  w  sto-
sunku do dna przewodu słuchowego zewnętrznego. Mniejsza, górna część błony bębenkowej nosi mia-
no  części  wiotkiej,  dolna  –  części  napiętej.  Od  strony  zewnętrznej  pokryta  jest  nabłonkiem  wielowar-
stwowym płaskim, od strony wewnętrznej wysłana błona śluzową pokrytą jednowarstwowym nabłon-
kiem sześciennym. Osadzona jest w pierścieniu włóknisto-chrzęstnym. 

Do kosteczek słuchowych zalicza się młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Ich zadaniem jest prze-
noszenie drgań z błony bębenkowej do ucha wewnętrznego. Połączone są delikatnymi stawami. 

Trąbka słuchowa jest to przewód o długości 4 cm, o ścianie częściowo chrzęstnej, częściowo kostnej, 
łączący  jamę  bębenkową  z  częścią  nosową  gardła,  doprowadzający  powietrze  do  jamy  bębenkowej. 
Ujście bębenkowe trąbki słuchowej leży w przedniej ścianie jamy bębenkowej. Część chrzęstna trąbki 
otwiera się w czasie połykania i ziewania, przy udziale mięśni podniebienia miękkiego. 

U

CHO WEWNĘTRZNE

 

Ucho  wewnętrzne,  zwane  błędnikiem  dzieli  się  na  część  zewnętrzną  –  błędnik  kostny  i  część  we-
wnętrzną – błędnik błoniasty. 

Błędnik  kostny  składa  się  z  przedsionka,  trzech  kanałów  półkolistych  przedniego,  tylnego 
i bocznego ustawionych w różnych płaszczyznach oraz ślimaka. W miejscach odejścia od przedsionka 
kanałów półkolistych znajdują się rozszerzenia zwane bańkami kostnymi. 

Ślimak  składa  się  z  wrzecionka,  które  stanowi  część  osiową  ślimaka  mającą  kształt  stożka.  Zawiera 
ono kanały podłużne i kanał spiralny wrzecionka. Wokół niego owija się kanał spiralny ślimaka wy-
twarzając  u  człowieka  2½-2¾  zakrętów.  Błędnik  kostny  łączy  się  z  przewodem  słuchowym  we-
wnętrznym, który rozpoczyna się otworem słuchowym wewnętrznym, w tylnej ścianie piramidy kości 
skroniowej. 

37 | 

S t r o n a

 

 

Błędnik  błoniasty  leży  wewnątrz błędnika  kostnego, utrzymując  się  w  tym  położeniu przez więza-
dełka. Jest oddzielony od błędnika kostnego przestrzenią wypełnioną płynem osoczopochodnym zwa-
nym przychłonką, natomiast wewnątrz znajduje się płyn zwany śródchłonką. 

Błędnik błoniasty dzieli się na położone w przedsionku: woreczek i łagiewkę, położone w kanałach 
półkolistych przewody półkoliste i położony w kanale spiralnym przewód ślimakowy. 

W  przewodzie  ślimakowym  znajduje  się  narząd  spiralny  odbierający  drgania  i  przetwarzający  je  na 
impulsy nerwowe. Zbudowany jest z komórek zwysłowych włoskowatych. Każda opleciona jest przez 
liczne włókna nerwowe i ma na powierzchni włoski pokryte błoną. Błona ta uciska włoski w momen-
cie drgań. 

W woreczku i łagiewce znajdują się powierzchnie pokryte nabłonkiem zmysłowym: plamka worecz-
ka i plamka łagiewki. Na włoskach komórek zmysłowych tego nabłonka znajduje się błona kamycz-
kowa, zawierająca kryształki węglanu i fosforanu wapniowego – statokonie. W plamach łagiewki i wo-
reczka nacisk statokonii w zależności od położenia głowy daje poczucie równowagi lub jej utraty, wra-
żenie spadania lub wznoszenia się. 

 

 

38 | 

S t r o n a

 

 

S

PIS TREŚCI

 

Pozycja anatomiczna, osie i płaszczyzny (MS)............................................................................................................... 1 

Układ ruchu (MS) .................................................................................................................................................................. 1 

Kości i ich połączenia ...................................................................................................................................................... 1 

Połączenia kości ............................................................................................................................................................ 2 

Szkielet kończyny górnej ............................................................................................................................................ 2 

Szkielet kończyny dolnej ............................................................................................................................................. 3 

Kręgosłup ........................................................................................................................................................................ 3 

Klatka piersiowa ............................................................................................................................................................ 4 

Czaszka ............................................................................................................................................................................ 4 

Mięśnie ................................................................................................................................................................................. 5 

Układ sercowo-naczyniowy (MS) ...................................................................................................................................... 5 

Serce ..................................................................................................................................................................................... 5 

Krwiobieg ............................................................................................................................................................................ 7 

Krwiobieg mały ............................................................................................................................................................. 7 

Krwiobieg duży.............................................................................................................................................................. 7 

Krążenie wrotne ............................................................................................................................................................ 8 

Układ chłonny (MS) .............................................................................................................................................................. 8 

Naczynia chłonne .............................................................................................................................................................. 8 

Węzły chłonne ................................................................................................................................................................... 8 

Śledziona .............................................................................................................................................................................. 9 

Układ oddechowy (MS) ........................................................................................................................................................ 9 

Nos zewnętrzny i jama nosowa .................................................................................................................................... 9 

Gardło ................................................................................................................................................................................ 10 

Krtań .................................................................................................................................................................................. 10 

Tchawica i oskrzela główne ....................................................................................................................................... 11 

Płuca .................................................................................................................................................................................. 11 

Układ trawienny ................................................................................................................................................................. 11 

Przewód pokarmowy (MS) .......................................................................................................................................... 12 

Jama ustna ................................................................................................................................................................... 12 

Gardziel i gardło ........................................................................................................................................................ 12 

Przełyk .......................................................................................................................................................................... 13 

Żołądek ......................................................................................................................................................................... 13 

Jelito cienkie ................................................................................................................................................................ 14 

Jelito grube .................................................................................................................................................................. 14 

Wątroba (WW) ............................................................................................................................................................... 15 

Umiejscowienie ........................................................................................................................................................... 15 

39 | 

S t r o n a

 

 

Budowa ......................................................................................................................................................................... 15 

Trzustka (AP) ................................................................................................................................................................... 16 

Otrzewna (KO) ..................................................................................................................................................................... 16 

Układ moczowy (RD)......................................................................................................................................................... 17 

Nerki .................................................................................................................................................................................. 17 

Miedniczki nerkowe .................................................................................................................................................. 18 

Moczowody ...................................................................................................................................................................... 18 

Pęcherz moczowy ........................................................................................................................................................... 18 

Cewka moczowa ............................................................................................................................................................. 18 

Wydalanie moczu .......................................................................................................................................................... 19 

Układ rozrodczy żeński (PJ) ............................................................................................................................................ 19 

Budowa narządów rozrodczych żeńskich ............................................................................................................... 19 

Jajnik ............................................................................................................................................................................. 19 

Jajowód ......................................................................................................................................................................... 20 

Macica ........................................................................................................................................................................... 20 

Pochwa .......................................................................................................................................................................... 20 

Srom niewieści ............................................................................................................................................................ 21 

Łechtaczka ................................................................................................................................................................... 21 

Ciąża, poród i połóg ...................................................................................................................................................... 21 

Błony płodowe ............................................................................................................................................................ 21 

Łożysko ......................................................................................................................................................................... 22 

Krążenie płodowe ...................................................................................................................................................... 22 

Układ rozrodczy męski (SD) ............................................................................................................................................ 23 

Jądra .................................................................................................................................................................................. 23 

Najądrza ............................................................................................................................................................................ 24 

Nasieniowody .................................................................................................................................................................. 24 

Pęcherzyki nasienne. ..................................................................................................................................................... 24 

Gruczoł krokowy............................................................................................................................................................ 24 

Gruczoły opuszkowo-cewkowe.................................................................................................................................. 25 

Prącie ................................................................................................................................................................................. 25 

Gruczoły dokrewne (MS).................................................................................................................................................. 25 

Przysadka .......................................................................................................................................................................... 25 

Gruczoł tarczowy ........................................................................................................................................................... 26 

Gruczoły przytarczyczne .............................................................................................................................................. 26 

Wewnątrzwydzielnicza część trzustki ...................................................................................................................... 26 

Układ nerwowy (SD, MS) ................................................................................................................................................. 27 

Ośrodkowy układ nerwowy........................................................................................................................................ 27 

40 | 

S t r o n a

 

 

Mózgowie ..................................................................................................................................................................... 27 

Rdzeń kręgowy ........................................................................................................................................................... 29 

Obwodowy układ nerwowy........................................................................................................................................ 30 

Nerwy czaszkowe ...................................................................................................................................................... 30 

Nerwy rdzeniowe ....................................................................................................................................................... 31 

Autonomiczny układ nerwowy .................................................................................................................................. 31 

Część współczulna ..................................................................................................................................................... 32 

Układ przywspółczulny ............................................................................................................................................ 33 

Narządy zmysłów ............................................................................................................................................................... 34 

Narząd wzroku (MM) .................................................................................................................................................... 34 

Budowa gałki ocznej: ................................................................................................................................................ 34 

Narządy dodatkowe gałki ocznej .......................................................................................................................... 35 

Narząd przedsionkowo-ślimakowy (MS) ................................................................................................................. 35 

Ucho zewnętrzne ........................................................................................................................................................ 36 

Ucho środkowe ........................................................................................................................................................... 36 

Ucho wewnętrzne ...................................................................................................................................................... 36