5.
Wprowadzenie do nauki o
języku
Studium Zaoczne Filologii Polskiej
2006/2007
Prof. dr hab. Marek Świdziński
Zakład Językoznawstwa Komputerowego
Instytut Języka Polskiego UW
e-mail: m.r.swidzinski@uw.edu.pl
Konsultacje: pon 13-14, śr 16.30-17.30,
pok. 1
Strona przedmiotu — szukaj pod:
www.mswidz.republika.pl/
2
Program wykładu:
1.
Przedmiot językoznawstwa.
2.
Cechy definicyjne języka naturalnego.
3.
Formalne rozumienie języka.
4.
Struktura języka I: słownik i gramatyka.
5.
Struktura języka II: morfologia i składnia.
6.
Podstawy leksykologii. Leksykografia.
7.
Zróżnicowanie języków świata. Podstawy
typologii.
8.
Typy badań lingwistycznych.
9.
Kolokwium.
3
Wykład 5
Wykład 5
Struktura
Struktura
j
j
ę
ę
zyka
zyka
II:
II:
morfologia i składnia
morfologia i składnia
4
Przypomnienie
1. Znajomość języka A: znajomość słówek i reguł
budowy / rozbioru wyrażeń.
2. Słownik to zbiór leksemów (= haseł
słownikowych).
3. Dla „słownika” morfemów – gramatyka słów:
morfologia.
4. Dla „słownika” słów – gramatyka wyrażeń:
składnia.
5. Polski – język wysoce fleksyjny (HIL =
H
ighly
I
nflecting
L
anguage).
6. Terminy: słowo – forma wyrazowa – leksem.
7. Gramatyka języka polskiego obejmuje morfologię
(= fleksję) i składnię.
5
Składnia a morfologia
Co można zrobić z następującego surowca:
1. kot-, grat-, łut-, -a, -em, -y, -ami, -ach
2. PISAĆ, MALOWAĆ, LICZYĆ, -NIE,
-ARSTWO,
-ENIE, -ARZ, -YDŁO, DO-, OD-
3. S = {dyskretną, dziś, przeczytały,
kochanków, od, studentki, wiadomość}
6
Składnia
— podstawowy fragment gramatyki:
• zbiór konstrukcji morfologicznych —
zamknięty,
• zbiór konstrukcji składniowych — otwarty.
Podstawowy komunikat:
wypowiedzenie
.
Składnia
jako fragment gramatyki — zbiór reguł
budowania wypowiedzeń.
Składnia
jako część opisu danego języka — opis
budowy wypowiedzeń i, po drodze,
składników wypowiedzeń: zdań i fraz różnych
typów.
7
Problemy składni
:
• jak się buduje wypowiedzenie (
synteza
) i
jak się je rozkłada (
analiza
);
• z jakiego surowca tworzy się
wypowiedzenia (
składniki
);
• co stanowi spoiwo wyrażeń językowych
(
mechanizmy zdaniotwórcze
).
8
Opis składniowy wyrażenia
językowego to:
• przypisanie mu struktury i
• ujawnienie oddziaływań
gramatycznych między
składnikami.
9
Dwie teorie strukturalne
Dwie teorie strukturalne
• gramatyka
zależnościowa
: Tesniére,
Mel’čuk, Czesi, szkoła podstawowa
Polsce
• gramatyka
składników bezpośrednich
:
dystrybucjonizm amerykański,
lingwistyka formalna i informatyczna
Obie teorie posługują się drzewami.
10
The nice boy hit the black girl.
11
The nice boy hit the black
girl.
12
Struktura składnikowa
Trzy typy konstrukcji składniowych:
1.
konstrukcje
podrzędne
, czyli redukowalne
do dokładnie jednego składnika; ten
składnik to nadrzędnik i reprezentant
zarazem;
2.
konstrukcje
współrzędne
, czyli
redukowalne do dowolnego składnika
niespójnikowego; składniki te to
reprezentanty (ale nie nadrzędniki);
3.
konstrukcje nieredukowalne, czyli
egzocentryczne
; konstrukcje takie nie
mają reprezentanta.
13
Emerytowany nauczyciel na zastępstwie
bardzo elegancko i efektownie wytłumaczył
nam indukcję, bo miała być wizytacja.
1. konstrukcje podrzędne:
emerytowany
nauczyciel na zastępstwie
nauczyciel
na zastępstwie
wytłumaczył
nam
elegancko i efektownie
wytłumaczył
nam
miała
być
nauczyciel
wytłumaczył
14
2. konstrukcje współrzędne:
elegancko i efektownie
3. konstrukcje egzocentryczne:
na zastępstwie
bo miała być wizytacja
15
teściowie, których wszak lekceważy, nie powinni na niego ani na nią łożyć
1
teściowie, których wszak lekceważy,
11 teściowie
12 E
których wszak lekceważy
121
których
122
wszak lekceważy
1221
wszak
1222
lekceważy
2
nie powinni na niego ani na nią łożyć
21 nie powinni
211
nie
212
powinni
22 na niego ani na nią łożyć
221 W na niego ani na nią
(lub:
na niego ani na nią)
2211 E na niego
22111
na
22112
niego
2212 ani
2213 E na nią
22131
na
22132
nią
222
łożyć
16
17
Mechanizmy zdaniotwórcze
Zdanie — sekwencja składników z siecią
powiązań.
Trzy typy oddziaływań składniowych:
•
wymaganie składniowe (
UNIWERSALNE
),
•
uzgodnienie (
OGRANICZONE
),
•
uporządkowanie linearne
(
UNIWERSALNE
).
18
Wymaganie składniowe
W wyrażeniach są:
• składniki konieczne (najważniejszy:
CENTRUM
)
• składniki usuwalne.
Są terminale samodzielne składniowo.
19
Jednostki tekstu – zwłaszcza terminale – są
niesamodzielne (składniowo, a także
semantycznie).
Wymaganie składniowe
— warunek
konieczny pełności (
nieeliptyczności
)
wyrażenia.
Uzupełnienie konieczne — człon wymagany
człon wymagany
(= complement, dopełnienie).
Składniki swobodnie pomijalne (bez szkody
dla struktury) — człony luźne
człony luźne
(=
adjuncts). To m.in. szkolne okoliczniki i
przydawki.
20
Intuicja „pustych miejsc”, slotów:
•
__________ umarł. > Jaś umarł.
•
To było w _________. > To było w Łodzi.
•
____ dała ________ ___________. > Ona dała
mu forsę.
•
Jaś biegnie i ___________. > Jaś biegnie i
Marysia się cieszy.
•
Oni _________ przewyższyli. Oni _________
przewyższyli.
•
_______ kissed _________. > John kissed
Mary.
21
Wymaganie – semantycznie:
Ag
PIĆ
Pacj Miejsce
Sposób
Czas
PIĆ
Pacj Miejsce
Sposób
Czas
PIĆ
Pacj Miejsce
Sposób
22
Wymaganie – składniowo:
(a) Zdanie za pełne:
Kot pił wódkę duszkiem wczoraj w moim
domu na stole.
PIĆ => FNO, FNO
(b) Zdania pełne:
Kot pił mleko.
Kot pił.
(c) Zdanie niepełne:
Pił.
23
Uzgodnienie
Uzgodnienie
(mechanizm tekstotwórczy
typowy dla języków fleksyjnych):
dostosowanie charakterystyki
gramatycznej jednej jednostki
składniowej do oczekiwań innej jednostki.
24
Z
Z
goda
goda
Jednostka składniowa A dziedziczy po
jednostce B jej własną wartość pewnej
kategorii fleksyjnej:
emerytowany
emerytowany
nauczyciel:
nauczyciel:
ZGODA emerytowany(mian)
nauczyciel(mian)
ZGODA emerytowany(poj) nauczyciel(poj)
25
uczniowi
dobry
dobra
......
...
dobre
dobreg
o
dobrej
......
...
dobryc
h
dobrem
u
dobrej
......
...
dobry
m
dobreg
o
dobrą
......
...
dobre
..............
....
..............
....
.......
..
............
....
26
R
R
ząd
ząd
:
:
Jednostka składniowa A narzuca jednostce
składniowej B określoną wartość jakiejś
cechy składniowej — ale nie wartość
własną kategorii fleksyjnej.
emerytowany
emerytowany
nauczyciel:
nauczyciel:
RZĄD
nauczyciel
nauczyciel(MOS)
emerytowany
emerytowany(mos)
na
na
zastępstwie
zastępstwie
:
:
RZĄD
na
na(MJS)
zastępstwie
zastępstwie(mjs)
27
na
zastępst
wo
zastępstwa
zastępst
wa
zastępstw
zastępst
wie
zastępstwo
m
......
......
zastępst
wie
zastępstwa
ch
28
chcieli
piję
piłem
piłam
.....
...
pit
o
pi
ć
pijes
z
piłeś
piłaś
pije
pił
piła
pijem
y
piliśm
y
piłyśm
y
........ .......
.......
29
Uporządkowanie linearne
Uporządkowanie linearne — wzajemne
usytuowanie składników danej jednostki
składniowej.
Jaś ma grypę.
Jaś grypę ma.
Ma grypę Jaś.
Ma Jaś grypę.
Grypę Jaś ma.
Grypę ma Jaś.
Mary kissed Peter.
Peter kissed Mary.
*Peter Mary kissed.
*Kissed Mary Peter.
30
Zdanie
Standardowa postać wyrażenia
samodzielnego (= wypowiedzenia):
zdanie
.
A. Zdanie to konstrukcja oparta na jednej
formie finitywnej — o strukturze
wyznaczonej przez wymagania
składniowe tej formy.
Jest to konstrukcja podrzędna.
31
Czego wymagają poniższe czasowniki?
PIĆ:
fraza nominalna (FNO)
ZALEŻEĆ:
BYĆ:
UCHODZIĆ:
MIESZKAĆ:
ZACZĄĆ:
WIEDZIEĆ:
32
Reprezentacja struktury zdania
elementarnego przez zbiór fraz
wymaganych —
schemat zdaniowy
.
W tradycji anglosaskiej:
verb pattern
subcategorization (frame)
33
Przykładowe schematy zdaniowe (dla
polszczyzny)
Zeromiejscowe
V-0 N I C [Jan] <śpi>.
Jednomiejscowe
V-1.1 FNO [Kowalscy] <kupują> (dom).
V-1.2 FPN [One] <pytają> (o Marię).
V-1.3 FPM (Głupi) <jest> [ten Jan].
V-1.4 FPP [Jan] <wygląda> (na zmęczonego).
V-1.5 FPS <Mieszkamy> (w Krakowie).
V-1.6 FWB [Ewa] <chce> (spać).
V-1.7 FZD (Że oni tu byli, ) <nie wiedzieliście>.
34
LDOCE (1978)
35
ISJP (2001)
36
Inny typ zdania:
B. Zdanie to konstrukcja zorganizowana
wokół jednego spójnika współrzędnego
— o strukturze wyznaczonej przez
wymagania składniowe tego spójnika.
Jest to konstrukcja współrzędna.
Te dwa typy zdań
wyczerpują uniwersum
.
37
Podsumowanie
1. Składnia jako fragment gramatyki — zbiór
reguł budowania wypowiedzeń.
2. Opis składniowy wyrażenia: przypisanie mu
struktury (drzewa) oraz ujawnienie powiązań
między składnikami.
3. Gramatyka zależnościowa a gramatyka
składników bezpośrednich.
4. Trzy klasy konstrukcji: podrzędne –
współrzędne – egzocentryczne.
5. Trzy mechanizmy zdaniotwórcze: wymaganie
–uzgodnienie – uporządkowanie linearne.
6. Uzgodnienie: zgoda – rząd.
7. Dwa typy zdań: pojedyncze – złożone.