Zarządzanie finansami w
Zarządzanie finansami w
sektorze finansów
sektorze finansów
publicznych
publicznych
Zarządzanie finansami w
Zarządzanie finansami w
sektorze finansów
sektorze finansów
publicznych
publicznych
Reguły gospodarki budżetowej
Reguły gospodarki budżetowej
poszczególnych jednostek samorządu
poszczególnych jednostek samorządu
terytorialnego stanowi ustawa z dnia
terytorialnego stanowi ustawa z dnia
27
27
sierpnia 2009 r. o finansach
sierpnia 2009 r. o finansach
publicznych
publicznych
( Dz. U., Nr 157 , poz. 1241 )
( Dz. U., Nr 157 , poz. 1241 )
Budżet jednostek samorządu terytorialnego jest
Budżet jednostek samorządu terytorialnego jest
podstawowym planem finansowym danej jednostki, o czym
podstawowym planem finansowym danej jednostki, o czym
świadczy jego zakres podmiotowy i przedmiotowy, forma,
świadczy jego zakres podmiotowy i przedmiotowy, forma,
w jakiej jest uchwalony i wyłączna właściwość organu
w jakiej jest uchwalony i wyłączna właściwość organu
stanowiącego do jego uchwalenia. To plan finansowy
stanowiącego do jego uchwalenia. To plan finansowy
uchwalony w drodze uchwały przez radę gminy na okres
uchwalony w drodze uchwały przez radę gminy na okres
jednego roku kalendarzowego, o charakterze dyrektywnym
jednego roku kalendarzowego, o charakterze dyrektywnym
i jednostkowym, na podstawie, którego gmina prowadzi w
i jednostkowym, na podstawie, którego gmina prowadzi w
sposób jawny i samodzielny swoją gospodarkę finansową.
sposób jawny i samodzielny swoją gospodarkę finansową.
Budżet obejmuje:
Budżet obejmuje:
dochody i wydatki organów gmin,
dochody i wydatki organów gmin,
dochody i wydatki komunalnych jednostek
dochody i wydatki komunalnych jednostek
budżetowych i zadań własnych gmin,
budżetowych i zadań własnych gmin,
wpłaty jednostek organizacyjnych
wpłaty jednostek organizacyjnych
rozliczających się z budżetami gmin,
rozliczających się z budżetami gmin,
dochody z podatków, opłat i innych
dochody z podatków, opłat i innych
należności gmin określonych ustawami,
należności gmin określonych ustawami,
dochody z majątku gmin,
dochody z majątku gmin,
subwencje z budżetu państwa,
subwencje z budżetu państwa,
wyodrębnione wydatki na
wyodrębnione wydatki na
finansowanie zleconych gminom
finansowanie zleconych gminom
zadań z zakresu administracji
zadań z zakresu administracji
rządowej,
rządowej,
dotacje celowe i dochody związane
dotacje celowe i dochody związane
z realizacją tych zadań.
z realizacją tych zadań.
W budżecie mogą być również tworzone
W budżecie mogą być również tworzone
rezerwy
rezerwy
(art. 173 ustawy z dnia 30 czerwca 2005r. o
(art. 173 ustawy z dnia 30 czerwca 2005r. o
finansach publicznych)
finansach publicznych)
ogólna
ogólna
– na wydatki nieprzewidziane, która
– na wydatki nieprzewidziane, która
nie może przekraczać
nie może przekraczać
1% wydatków ogółem,
1% wydatków ogółem,
celowa
celowa
– na wydatki, których szczegółowy
– na wydatki, których szczegółowy
podział nie może być dokonany
podział nie może być dokonany
w okresie opracowywania budżetu, nie może
w okresie opracowywania budżetu, nie może
przekroczyć 5%.
przekroczyć 5%.
Różnica między dochodami, a wydatkami budżetu
Różnica między dochodami, a wydatkami budżetu
stanowi
stanowi
jego nadwyżkę lub deficyt. Deficyt może być pokryty
jego nadwyżkę lub deficyt. Deficyt może być pokryty
przychodami pochodzącymi z (art. 168, ust 2., ustawy o
przychodami pochodzącymi z (art. 168, ust 2., ustawy o
finansach publicznych):
finansach publicznych):
sprzedaży papierów wartościowych wyemitowanych
sprzedaży papierów wartościowych wyemitowanych
przez jednostki samorządu terytorialnego,
przez jednostki samorządu terytorialnego,
kredytów zaciąganych w bankach krajowych,
kredytów zaciąganych w bankach krajowych,
pożyczek,
pożyczek,
prywatyzacji majątku danej jednostki,
prywatyzacji majątku danej jednostki,
nadwyżki budżetu z lat ubiegłych.
nadwyżki budżetu z lat ubiegłych.
Zasady wykonywania
Zasady wykonywania
budżetu
budżetu
gminy
gminy
Wykonywanie budżetu polega przede wszystkim na
Wykonywanie budżetu polega przede wszystkim na
pobieraniu dochodów i dokonywania wydatków w nim
pobieraniu dochodów i dokonywania wydatków w nim
zaplanowanych. Należy do kompetencji zarządu
zaplanowanych. Należy do kompetencji zarządu
gminy.
gminy.
Jest to proces obejmujący wiele różnych czynności
Jest to proces obejmujący wiele różnych czynności
faktycznych i prawnych, których przedmiotem jest
faktycznych i prawnych, których przedmiotem jest
realizacja zadań finansowych ustalonych w budżecie.
realizacja zadań finansowych ustalonych w budżecie.
Organem odpowiedzialnym za prawidłową realizację
Organem odpowiedzialnym za prawidłową realizację
budżetu jest organ wykonawczy - wójt i zarząd.
budżetu jest organ wykonawczy - wójt i zarząd.
Przysługuje mu wyłączne prawo dokonywania wydatków
Przysługuje mu wyłączne prawo dokonywania wydatków
budżetowych, zaciągania zobowiązań mających pokrycie
budżetowych, zaciągania zobowiązań mających pokrycie
w ustalonych w budżecie kwotach wydatków i emitowania
w ustalonych w budżecie kwotach wydatków i emitowania
papierów wartościowych. W przypadku stwierdzenia
papierów wartościowych. W przypadku stwierdzenia
niegospodarności w określonych jednostkach, opóźnień
niegospodarności w określonych jednostkach, opóźnień
w realizacji zadań, nadmiaru posiadanych środków oraz
w realizacji zadań, nadmiaru posiadanych środków oraz
naruszenia zasad gospodarki finansowej zarząd gminy
naruszenia zasad gospodarki finansowej zarząd gminy
może podjąć decyzję o zablokowaniu planowanych
może podjąć decyzję o zablokowaniu planowanych
wydatków budżetowych.
wydatków budżetowych.
W toku wykonywania budżetu może dojść do
W toku wykonywania budżetu może dojść do
konieczności dokonania zmian w zaplanowanych
konieczności dokonania zmian w zaplanowanych
dochodach i wydatkach budżetowych. Zmiany te
dochodach i wydatkach budżetowych. Zmiany te
mogą polegać na zmianach budżetu (zmiany
mogą polegać na zmianach budżetu (zmiany
ogólnej kwoty planowanych dochodów lub
ogólnej kwoty planowanych dochodów lub
wydatków) oraz na zmianach w budżecie (zmiany
wydatków) oraz na zmianach w budżecie (zmiany
przeznaczenia lub wielkości wydatków
przeznaczenia lub wielkości wydatków
planowanych w poszczególnych podziałkach
planowanych w poszczególnych podziałkach
klasyfikacji bez zmiany ogólnej sumy wydatków).
klasyfikacji bez zmiany ogólnej sumy wydatków).
Zmiany budżetu należą w zasadzie do wyłącznej
Zmiany budżetu należą w zasadzie do wyłącznej
kompetencji organu stanowiącego. Mogą być
kompetencji organu stanowiącego. Mogą być
jednak dokonywane tylko z inicjatywy organu
jednak dokonywane tylko z inicjatywy organu
wykonawczego. Następują one w formie uchwały.
wykonawczego. Następują one w formie uchwały.
Uchwały organów gminy dotyczące zobowiązań
Uchwały organów gminy dotyczące zobowiązań
finansowych muszą jednocześnie wskazywać
finansowych muszą jednocześnie wskazywać
źródło ich pokrycia. Nie zrealizowane kwoty
źródło ich pokrycia. Nie zrealizowane kwoty
planowanych wydatków budżetowych wygasają z
planowanych wydatków budżetowych wygasają z
upływem roku budżetowego.
upływem roku budżetowego.
W trakcie realizacji budżetu ważną role odgrywa skarbnik
W trakcie realizacji budżetu ważną role odgrywa skarbnik
gminy. Sprawdza on ważne czynności prawne pod
gminy. Sprawdza on ważne czynności prawne pod
względem legalności oraz budżetowego ich
względem legalności oraz budżetowego ich
zabezpieczenia.
zabezpieczenia.
Czyni to przez odmowę tzw. kontrasygnaty, tj. podpisu pod
Czyni to przez odmowę tzw. kontrasygnaty, tj. podpisu pod
dokumentem nie spełniającym wyżej wymienionych
dokumentem nie spełniającym wyżej wymienionych
wymogów. Jeżeli jednak jego zwierzchnik wyda mu
wymogów. Jeżeli jednak jego zwierzchnik wyda mu
pisemne polecenie podpisania takiego dokumentu, to
pisemne polecenie podpisania takiego dokumentu, to
wprawdzie dokonuje kontrasygnaty, ale powiadamia o tym
wprawdzie dokonuje kontrasygnaty, ale powiadamia o tym
rade gminy i regionalna izbę obrachunkową.
rade gminy i regionalna izbę obrachunkową.
Ostatnim etapem procedury budżetowej jest
Ostatnim etapem procedury budżetowej jest
kontrola. Całościowa kontrola wykonania
kontrola. Całościowa kontrola wykonania
budżetu gminy podlega Radzie Gminy.
budżetu gminy podlega Radzie Gminy.
Zarząd gminy przedstawia radzie gminy
Zarząd gminy przedstawia radzie gminy
i Regionalnej Izbie Obrachunkowej sprawozdanie
i Regionalnej Izbie Obrachunkowej sprawozdanie
z wykonania budżetu gminy za pierwsze
z wykonania budżetu gminy za pierwsze
półrocze
półrocze
w terminie do dnia 31 sierpnia.
w terminie do dnia 31 sierpnia.
Roczne sprawozdanie z wykonania budżetu
Roczne sprawozdanie z wykonania budżetu
gminy, zestawione według działów,
gminy, zestawione według działów,
rozdziałów i paragrafów opracowywane jest
rozdziałów i paragrafów opracowywane jest
przez zarząd gminy i przesyłane radzie
przez zarząd gminy i przesyłane radzie
gminy do dnia 31 marca roku następnego
gminy do dnia 31 marca roku następnego
oraz RIO i wojewódzkiemu urzędowi
oraz RIO i wojewódzkiemu urzędowi
statystycznemu.
statystycznemu.
Zarząd gminy opracowuje również, a wójt lub
Zarząd gminy opracowuje również, a wójt lub
burmistrz przesyła RIO i wojewodzie, odrębne
burmistrz przesyła RIO i wojewodzie, odrębne
roczne, zbiorcze sprawozdanie z wykonania
roczne, zbiorcze sprawozdanie z wykonania
planów
planów
finansowych zadań z zakresu administracji
finansowych zadań z zakresu administracji
rządowej zleconych gminie w układzie działów,
rządowej zleconych gminie w układzie działów,
rozdziałów i paragrafów. Informacja o wykonaniu
rozdziałów i paragrafów. Informacja o wykonaniu
budżetu powinna zawierać zestawienie dochodów i
budżetu powinna zawierać zestawienie dochodów i
wydatków wynikające z zamknięć rachunków
wydatków wynikające z zamknięć rachunków
budżetu gminy.
budżetu gminy.
Rada gminy rozpatruje powyższe sprawozdania z
Rada gminy rozpatruje powyższe sprawozdania z
wykonania budżetów w terminie do dnia 30 kwietnia roku
wykonania budżetów w terminie do dnia 30 kwietnia roku
następującego po roku budżetowym. W tym też terminie
następującego po roku budżetowym. W tym też terminie
podejmuje decyzję w przedmiocie udzielenia zarządowi
podejmuje decyzję w przedmiocie udzielenia zarządowi
absolutorium. Uchwała w przedmiocie udzielenia zarządowi
absolutorium. Uchwała w przedmiocie udzielenia zarządowi
absolutorium jest przedkładana przez wójta lub burmistrza
absolutorium jest przedkładana przez wójta lub burmistrza
RIO. Za naruszenie dyscypliny budżetowej przy
RIO. Za naruszenie dyscypliny budżetowej przy
wykonywaniu budżetu gminy grozi odpowiedzialność.
wykonywaniu budżetu gminy grozi odpowiedzialność.
Karami są: upomnienie, nagana i kara pieniężna.
Karami są: upomnienie, nagana i kara pieniężna.
Istota zarządzania
Istota zarządzania
finansami
finansami
w gminie.
w gminie.
Podstawowym obszarem zainteresowania
Podstawowym obszarem zainteresowania
finansami samorządowymi jest poszukiwanie
finansami samorządowymi jest poszukiwanie
odpowiedzi na pytania związane ze skutecznością i
odpowiedzi na pytania związane ze skutecznością i
efektywnością pobierania i gromadzenia
efektywnością pobierania i gromadzenia
dochodów
dochodów
budżetowych jednostek samorządu terytorialnego,
budżetowych jednostek samorządu terytorialnego,
zasadniczością i racjonalnością wydatków
zasadniczością i racjonalnością wydatków
ponoszonych przez organy tych jednostek oraz
ponoszonych przez organy tych jednostek oraz
pytania dotyczące poziomu i struktury długu
pytania dotyczące poziomu i struktury długu
jednostek samorządu terytorialnego.
jednostek samorządu terytorialnego.
Finanse gminy są częścią finansów
Finanse gminy są częścią finansów
publicznych. Są zjawiskami i procesami
publicznych. Są zjawiskami i procesami
pieniężnymi.
pieniężnymi.
Mają obiektywny charakter. Finanse to
Mają obiektywny charakter. Finanse to
stosunki społeczne powstające w związku z
stosunki społeczne powstające w związku z
gromadzeniem i wydatkowaniem środków
gromadzeniem i wydatkowaniem środków
pieniężnych.
pieniężnych.
Obejmują zjawiska i procesy związane z
Obejmują zjawiska i procesy związane z
gromadzeniem oraz rozdysponowaniem środków
gromadzeniem oraz rozdysponowaniem środków
publicznych przez gminy i podległe im jednostki
publicznych przez gminy i podległe im jednostki
organizacyjne. Taka polityka finansowa odnosi się
organizacyjne. Taka polityka finansowa odnosi się
do odpowiedniego gospodarowania funduszami
do odpowiedniego gospodarowania funduszami
własnymi i obcymi w celu zapewnienia gminie
własnymi i obcymi w celu zapewnienia gminie
środków niezbędnych w jej działalności.
środków niezbędnych w jej działalności.
Gospodarka finansowa
Gospodarka finansowa
Z kolei, gospodarka finansowa polega na
Z kolei, gospodarka finansowa polega na
pozyskiwaniu funduszów pieniężnych z różnych
pozyskiwaniu funduszów pieniężnych z różnych
źródeł i na ich wykorzystaniu. Obejmuje
źródeł i na ich wykorzystaniu. Obejmuje
wszystkie
wszystkie
formy działań związanych z przygotowaniem
formy działań związanych z przygotowaniem
przeprowadzenia wszelkiego rodzaju operacji
przeprowadzenia wszelkiego rodzaju operacji
pieniężnych, faktyczną realizację operacji
pieniężnych, faktyczną realizację operacji
pieniężnych, rewidencję i analizę operacji
pieniężnych, rewidencję i analizę operacji
pieniężnych w przeszłości w celu kształtowania
pieniężnych w przeszłości w celu kształtowania
przyszłych działań.
przyszłych działań.
Konstytucyjne zabezpieczenie
Konstytucyjne zabezpieczenie
interesów
interesów
finansowych gmin polega m.in. na:
finansowych gmin polega m.in. na:
zapewnieniu jednostkom samorządu
zapewnieniu jednostkom samorządu
terytorialnego udziału w dochodach
terytorialnego udziału w dochodach
publicznych odpowiednio do
publicznych odpowiednio do
przypadających mu zadań,
przypadających mu zadań,
dochodami jednostek samorządu
dochodami jednostek samorządu
terytorialnego są ich dochody własne
terytorialnego są ich dochody własne
oraz subwencje ogólne i dotacje
oraz subwencje ogólne i dotacje
celowe
celowe
z budżetu państwa,
z budżetu państwa,
źródła dochodów jednostek samorządu
źródła dochodów jednostek samorządu
terytorialnego mają być określone
terytorialnego mają być określone
ustawami,
ustawami,
wszelkie zmiany w zakresie zadań
wszelkie zmiany w zakresie zadań
i kompetencji jednostek samorządu
i kompetencji jednostek samorządu
terytorialnego winny następować wraz
terytorialnego winny następować wraz
z odpowiednimi zmianami w podziale
z odpowiednimi zmianami w podziale
dochodów publicznych.
dochodów publicznych.
Zarządzanie finansowe
Zarządzanie finansowe
Zarządzanie finansowe to perspektywiczne
Zarządzanie finansowe to perspektywiczne
i bieżące zapewnienie środków, pozwalając
i bieżące zapewnienie środków, pozwalając
skutecznie i ekonomicznie realizować zamierzenia
skutecznie i ekonomicznie realizować zamierzenia
wynikające ze strategii rozwoju jednostki poprzez:
wynikające ze strategii rozwoju jednostki poprzez:
wyznaczenie zakresu możliwości finansowych
wyznaczenie zakresu możliwości finansowych
w perspektywie wieloletniej,
w perspektywie wieloletniej,
określenie standardów przygotowania
określenie standardów przygotowania
programów i zadań do finansowania,
programów i zadań do finansowania,
z uwzględnieniem sposobów ich pomiaru,
z uwzględnieniem sposobów ich pomiaru,
zestawienie rocznych i wieloletnich
zestawienie rocznych i wieloletnich
planów jako sumy projektów i zadań
planów jako sumy projektów i zadań
bilansujących się z możliwościami
bilansujących się z możliwościami
finansowania,
finansowania,
powiązanie środków z celami
powiązanie środków z celami
(planowanie, monitorowanie,
(planowanie, monitorowanie,
sprawozdawczość, ocena).
sprawozdawczość, ocena).
Wyjściową funkcją zarządzania jest
Wyjściową funkcją zarządzania jest
planowanie,
planowanie,
po niej następuje organizowanie i kontrola.
po niej następuje organizowanie i kontrola.
Elementami zarządzania finansami gminy są:
Elementami zarządzania finansami gminy są:
planowanie budżetowe, w którym zapisane są
planowanie budżetowe, w którym zapisane są
bieżące dochody oraz bieżące wydatki.
bieżące dochody oraz bieżące wydatki.
planowanie finansowe o charakterze średnio
planowanie finansowe o charakterze średnio
i długookresowym związane jest z
i długookresowym związane jest z
zaciągnięciem kredytu.
zaciągnięciem kredytu.
Ustawa o finansach publicznych przewiduje
Ustawa o finansach publicznych przewiduje
ograniczenia w tym zakresie:
ograniczenia w tym zakresie:
łączny poziom zadłużenia na koniec roku nie może
łączny poziom zadłużenia na koniec roku nie może
przekraczać 60% dochodów budżetu jednostki
przekraczać 60% dochodów budżetu jednostki
samorządowej (art. 170, ust. 1, ustawy)
samorządowej (art. 170, ust. 1, ustawy)
przypadająca w danym roku spłata długu nie może
przypadająca w danym roku spłata długu nie może
przekroczyć 15% dochodów (art. 169, ust. 3
przekroczyć 15% dochodów (art. 169, ust. 3
ustawy)
ustawy)
W tym celu sporządza się prognozy wielkości
W tym celu sporządza się prognozy wielkości
obsługi długu i wielkość dochodów budżetowych
obsługi długu i wielkość dochodów budżetowych
w kolejnych latach.
w kolejnych latach.
Finansowanie inwestycji ukazuje z jednej strony
Finansowanie inwestycji ukazuje z jednej strony
dochody kapitałowe – dotacje na zadania
dochody kapitałowe – dotacje na zadania
inwestycyjne i dochody z majątku, a z drugiej,
inwestycyjne i dochody z majątku, a z drugiej,
wydatki o charakterze majątkowym (Przede
wydatki o charakterze majątkowym (Przede
wszystkim inwestycyjnym). Znaczna część
wszystkim inwestycyjnym). Znaczna część
wydatków budżetu inwestycyjnego finansowana
wydatków budżetu inwestycyjnego finansowana
jest przez środki dłużne – kredyty, obligacje.
jest przez środki dłużne – kredyty, obligacje.
Badanie płynności finansowej oraz zarządzanie długiem
Badanie płynności finansowej oraz zarządzanie długiem
związane jest głównie z koniecznością zasilania
związane jest głównie z koniecznością zasilania
finansowego jednostki samorządu terytorialnego. Dług
finansowego jednostki samorządu terytorialnego. Dług
publiczny może zostać zaciągnięty jedynie wówczas, gdy
publiczny może zostać zaciągnięty jedynie wówczas, gdy
planowane wydatki budżetowe są większe od dochodów
planowane wydatki budżetowe są większe od dochodów
budżetu. Zgodnie z art. 114 łączna kwota długu jednostki
budżetu. Zgodnie z art. 114 łączna kwota długu jednostki
samorządu terytorialnego na koniec roku nie może
samorządu terytorialnego na koniec roku nie może
przekroczyć 60% dochodów budżetu tej jednostki.
przekroczyć 60% dochodów budżetu tej jednostki.
Gmina może prowadzić działalność gospodarczą przez
Gmina może prowadzić działalność gospodarczą przez
w formie zakładu budżetowego. Zakłady te świadczą
w formie zakładu budżetowego. Zakłady te świadczą
usługi na zasadzie pełnej lub częściowej odpłatności.
usługi na zasadzie pełnej lub częściowej odpłatności.
Działalność oparta jest o roczny plan finansowy,
Działalność oparta jest o roczny plan finansowy,
zatwierdzony w ramach budżetu gminy, zawiera on:
zatwierdzony w ramach budżetu gminy, zawiera on:
przychody: własne i dotacje, nie większe jednak niż
przychody: własne i dotacje, nie większe jednak niż
50% planowanych przychodów,
50% planowanych przychodów,
wydatki na wynagrodzenia i inwestycje.
wydatki na wynagrodzenia i inwestycje.
Gmina może również prowadzić działalność
Gmina może również prowadzić działalność
w formie gospodarstwa pomocniczego, np.
w formie gospodarstwa pomocniczego, np.
gospodarstwo rolne, warsztaty przy szkole.
gospodarstwo rolne, warsztaty przy szkole.
Gospodarka finansowa gospodarstwa
Gospodarka finansowa gospodarstwa
pomocniczego wyodrębnia dochody i wydatki
pomocniczego wyodrębnia dochody i wydatki
tego
tego
gospodarstwa z dochodów i wydatków jednostki
gospodarstwa z dochodów i wydatków jednostki
macierzystej (gminy). Z osiągniętego zysku 50%
macierzystej (gminy). Z osiągniętego zysku 50%
gospodarstwo musi odprowadzić do budżetu.
gospodarstwo musi odprowadzić do budżetu.
Zagadnienia kontroli i nadzoru nad działalnością finansową
Zagadnienia kontroli i nadzoru nad działalnością finansową
uregulowane są w ustawie z 8 marca 1990 roku o
uregulowane są w ustawie z 8 marca 1990 roku o
samorządzie gminnym (np. kontrola sprawowana przez
samorządzie gminnym (np. kontrola sprawowana przez
radę gminy, skarbnika), ustawie z 13 listopada 2003 roku o
radę gminy, skarbnika), ustawie z 13 listopada 2003 roku o
dochodach jednostek samorządu terytorialnego (m.in.
dochodach jednostek samorządu terytorialnego (m.in.
konstrukcja absolutorium za wykonanie budżetu), ustawie z
konstrukcja absolutorium za wykonanie budżetu), ustawie z
30 czerwca 2005 roku o finansach publicznych (m.in.
30 czerwca 2005 roku o finansach publicznych (m.in.
odpowiedzialność kierownika jednostki sektora finansów
odpowiedzialność kierownika jednostki sektora finansów
publicznych za całość gospodarki finansowej).
publicznych za całość gospodarki finansowej).
Wiodącym aktem prawnym regulującym
Wiodącym aktem prawnym regulującym
kwestie zewnętrznej kontroli finansowej
kwestie zewnętrznej kontroli finansowej
jest
jest
ustawa z 7 października 1992 roku
ustawa z 7 października 1992 roku
(Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.)
(Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.)
o Regionalnych Izbach Obrachunkowych.
o Regionalnych Izbach Obrachunkowych.
Gospodarka finansowa gminy podlega
Gospodarka finansowa gminy podlega
również kontroli jej mieszkańców,
również kontroli jej mieszkańców,
którzy w
którzy w
wyborach samorządowych dokonują
wyborach samorządowych dokonują
wyboru
wyboru
rady gminy i których podatki stanowią
rady gminy i których podatki stanowią
źródło dochodów budżetu gminnego.
źródło dochodów budżetu gminnego.
Zarządzanie w jednostkach
Zarządzanie w jednostkach
samorządu terytorialnego
samorządu terytorialnego
Zarządzanie w jednostkach samorządu
Zarządzanie w jednostkach samorządu
terytorialnego jest procesem decyzyjnym, który
terytorialnego jest procesem decyzyjnym, który
wymusza podejmowanie działań na rzecz
wymusza podejmowanie działań na rzecz
zwiększenia efektywności funkcjonowania oraz
zwiększenia efektywności funkcjonowania oraz
lepszego i racjonalnego wykorzystania
lepszego i racjonalnego wykorzystania
publicznych
publicznych
zasobów pieniądza tak, aby przy danych środkach
zasobów pieniądza tak, aby przy danych środkach
zadanie zostało wykonane celowo, oszczędnie
zadanie zostało wykonane celowo, oszczędnie
i terminowo.
i terminowo.
Szczególne miejsce pełni analiza finansowa.
Szczególne miejsce pełni analiza finansowa.
Zajmuje się przede wszystkim wielkościami
Zajmuje się przede wszystkim wielkościami
ekonomicznymi w ujęciu pieniężnym, a w tym
ekonomicznymi w ujęciu pieniężnym, a w tym
sytuacją finansową jednostki samorządu
sytuacją finansową jednostki samorządu
terytorialnego w określonym momencie
terytorialnego w określonym momencie
czasowym
czasowym
oraz wynikami osiąganymi w analizowanym
oraz wynikami osiąganymi w analizowanym
okresie.
okresie.
Zajmuje się badaniem stanu i rozwoju szeroko
Zajmuje się badaniem stanu i rozwoju szeroko
rozumianych finansów JST oraz analizą i diagnozą
rozumianych finansów JST oraz analizą i diagnozą
finansowych skutków podejmowanych działań
finansowych skutków podejmowanych działań
oraz
oraz
realizowanych zadań przez JST. Można stwierdzić,
realizowanych zadań przez JST. Można stwierdzić,
że analiza finansowa dotyczy dwóch aspektów:
że analiza finansowa dotyczy dwóch aspektów:
efektywności gospodarowania publicznymi
efektywności gospodarowania publicznymi
zasobami pieniężnymi oraz oceny sytuacji
zasobami pieniężnymi oraz oceny sytuacji
finansowej.
finansowej.
Wskaźniki dochodowe
Wskaźniki dochodowe
Wygodnym narzędziem analizy finansowej jest
Wygodnym narzędziem analizy finansowej jest
metoda wskaźnikowa, która sprowadza się do
metoda wskaźnikowa, która sprowadza się do
obliczenia szeregu relacji między wielkościami
obliczenia szeregu relacji między wielkościami
występującymi w bilansie.
występującymi w bilansie.
Podstawą do opracowania wskaźników są
Podstawą do opracowania wskaźników są
dochody gminy (ogółem i własne), wydatki
dochody gminy (ogółem i własne), wydatki
ogółem i inwestycyjne, zadłużenie gminy oraz
ogółem i inwestycyjne, zadłużenie gminy oraz
wolne środki.
wolne środki.
Wyróżniamy trzy rodzaje wskaźników
Wyróżniamy trzy rodzaje wskaźników
finansowych- dochodowe, wydatkowe
finansowych- dochodowe, wydatkowe
i zadłużenia, których właściwa ocena
i zadłużenia, których właściwa ocena
pozwala na określenie wiarygodności
pozwala na określenie wiarygodności
kredytowej oraz pozwala zidentyfikować te
kredytowej oraz pozwala zidentyfikować te
obszary zarządzania, które wymagają
obszary zarządzania, które wymagają
poprawy.
poprawy.
Jednym ze wskaźników dochodowych jest
Jednym ze wskaźników dochodowych jest
wskaźnik dochodów ogółem z wyłączeniem
wskaźnik dochodów ogółem z wyłączeniem
dotacji celowych przeznaczonych na
dotacji celowych przeznaczonych na
finansowanie inwestycji.
finansowanie inwestycji.
Dochody ogółem = dochód ogółem
Dochody ogółem = dochód ogółem
–
–
dotacje celowe
dotacje celowe
Rosnące dochody wpływają korzystnie na
Rosnące dochody wpływają korzystnie na
sytuację
sytuację
gminy.
gminy.
Kolejnym wskaźnikiem z grupy dochodowej jest
Kolejnym wskaźnikiem z grupy dochodowej jest
wskaźnik dochodów na jednego mieszkańca gminy.
wskaźnik dochodów na jednego mieszkańca gminy.
dochody
dochody
ogółem
ogółem
Dochód na 1 mieszkańca = ----------------------- x
Dochód na 1 mieszkańca = ----------------------- x
100
100
liczba mieszkańców ogółem
liczba mieszkańców ogółem
Aby przekonać się o wrażliwości gminy i jej
Aby przekonać się o wrażliwości gminy i jej
budżetu na ewentualne zmiany w wielkości
budżetu na ewentualne zmiany w wielkości
poszczególnych rodzajów dochodów oblicza
poszczególnych rodzajów dochodów oblicza
się wskaźnik udziału subwencji ogólnych
się wskaźnik udziału subwencji ogólnych
i dotacji celowych w dochodach ogółem.
i dotacji celowych w dochodach ogółem.
Udział subwencji ogólnych
Udział subwencji ogólnych
w dochodach ogółem
w dochodach ogółem
subwencje ogółem
subwencje ogółem
=
=
------------------ x 100
------------------ x 100
dochody ogółem
dochody ogółem
Większy udział subwencji w strukturze dochodów
Większy udział subwencji w strukturze dochodów
budżetu J.S.T. stwarza zagrożenie zmniejszania się
budżetu J.S.T. stwarza zagrożenie zmniejszania się
możliwości realizacji przez nie zadań wraz
możliwości realizacji przez nie zadań wraz
z postępującymi kłopotami budżetu państwa ze
z postępującymi kłopotami budżetu państwa ze
względu na braki środków.
względu na braki środków.
Malejący udział subwencji przy rosnącym
Malejący udział subwencji przy rosnącym
dochodzie ogólnym nie powinien stanowić
dochodzie ogólnym nie powinien stanowić
zagrożenia dla budżetu gminy.
zagrożenia dla budżetu gminy.
Innym rodzajem dochodów J.S.T. są dotacje
Innym rodzajem dochodów J.S.T. są dotacje
z budżetu państwa, funduszy celowych
z budżetu państwa, funduszy celowych
i funduszy Unii Europejskiej.
i funduszy Unii Europejskiej.
Udział dotacji celowych w dochodach
Udział dotacji celowych w dochodach
ogółem
ogółem
dotacje celowe
dotacje celowe
= ----------------- x 100
= ----------------- x 100
dochody ogółem
dochody ogółem
Kolejnym wskaźnikiem obrazującym sytuację
Kolejnym wskaźnikiem obrazującym sytuację
finansową gminy jest wskaźnik udziału
finansową gminy jest wskaźnik udziału
wolnych środków w dochodach ogółem.
wolnych środków w dochodach ogółem.
Środki te są obliczane w następujący sposób
Środki te są obliczane w następujący sposób
wolne środki = dochody ogółem –
wolne środki = dochody ogółem –
wydatki
wydatki
bieżące –
bieżące –
koszt
koszt
obsługi długu
obsługi długu
Wysokość wolnych środków świadczy o względnej
Wysokość wolnych środków świadczy o względnej
swobodzie finansowej gminy i określa jej zdolność
swobodzie finansowej gminy i określa jej zdolność
kredytową, gdyż środki te mogą zostać
kredytową, gdyż środki te mogą zostać
wykorzystane na spłatę zaciągniętych przez gminę
wykorzystane na spłatę zaciągniętych przez gminę
kredytów. Relacja wolnych środków do dochodów
kredytów. Relacja wolnych środków do dochodów
ogółem informuje, jaka część dochodów zostanie
ogółem informuje, jaka część dochodów zostanie
w budżecie po dokonaniu wydatków bieżących.
w budżecie po dokonaniu wydatków bieżących.
Interpretacja wskaźników dochodowych
Interpretacja wskaźników dochodowych
informuje o samodzielności finansowej danej
informuje o samodzielności finansowej danej
J.S.T. w kreowaniu i generowani dochodów
J.S.T. w kreowaniu i generowani dochodów
własnych. Wskazuje również na inne rodzaje
własnych. Wskazuje również na inne rodzaje
dochodów, które stanowią największy udział
dochodów, które stanowią największy udział
w puli dochodów.
w puli dochodów.
Wskaźniki wydatkowe
Wskaźniki wydatkowe
Wskaźniki wydatkowe uwzględniają
Wskaźniki wydatkowe uwzględniają
całkowite możliwość realizowania
całkowite możliwość realizowania
wydatków
wydatków
prorozwojowych finansowanych
prorozwojowych finansowanych
dochodami i
dochodami i
przychodami budżetowymi.
przychodami budżetowymi.
Jednym z tych wskaźników jest wskaźnik
Jednym z tych wskaźników jest wskaźnik
udziału wydatków bieżących w wydatkach
udziału wydatków bieżących w wydatkach
ogółem:
ogółem:
wydatki bieżące
wydatki bieżące
Udział wydatków bieżących
Udział wydatków bieżących
w wydatkach ogółem
w wydatkach ogółem
wydatki bieżące
wydatki bieżące
= ----------------- x 100
= ----------------- x 100
wydatki ogółem
wydatki ogółem
Wysoki udział wydatków bieżących
Wysoki udział wydatków bieżących
w wydatkach ogółem może się wiązać
w wydatkach ogółem może się wiązać
np.
np.
z utrzymaniem rozbudowanej
z utrzymaniem rozbudowanej
administracji,
administracji,
a także wynagrodzeniami działu oświaty
a także wynagrodzeniami działu oświaty
i opieki społecznej.
i opieki społecznej.
Innym wskaźnikiem tej grupy jest wskaźnik
Innym wskaźnikiem tej grupy jest wskaźnik
wydatków majątkowych ogółem.
wydatków majątkowych ogółem.
Udział wydatków majątkowych
Udział wydatków majątkowych
w wydatkach ogółem
w wydatkach ogółem
wydatki majątkowe
wydatki majątkowe
= ------------------------ x 100
= ------------------------ x 100
wydatki ogółem
wydatki ogółem
Innym wskaźnikiem obrazującym
Innym wskaźnikiem obrazującym
kondycje
kondycje
finansową gminy jest poziom wydatków
finansową gminy jest poziom wydatków
na
na
1 mieszkańca
1 mieszkańca
wydatki ogółem
wydatki ogółem
=---------------------------
=---------------------------
x100
x100
liczba mieszkańców
liczba mieszkańców
Analiza wskaźników wydatkowych informuje
Analiza wskaźników wydatkowych informuje
o wielkości wydatków przeznaczonych na
o wielkości wydatków przeznaczonych na
zadania bieżące i inwestycje.
zadania bieżące i inwestycje.
Jaki procent wydatków ogółem stanowią
Jaki procent wydatków ogółem stanowią
wydatki bieżące , a jaki -wydatki
wydatki bieżące , a jaki -wydatki
majątkowe.
majątkowe.
Czy pieniądze są wykorzystywane w sposób
Czy pieniądze są wykorzystywane w sposób
racjonalny i właściwy.
racjonalny i właściwy.
Wskaźnik zadłużenia
Wskaźnik zadłużenia
Dokonywanie wydatków publicznych, które
Dokonywanie wydatków publicznych, które
nie mają pokrycia w dochodach
nie mają pokrycia w dochodach
budżetowych może powodować konieczność
budżetowych może powodować konieczność
zaciągania przez gminę zobowiązań.
zaciągania przez gminę zobowiązań.
Brak możliwości ich spłaty na koniec roku
Brak możliwości ich spłaty na koniec roku
budżetowego kreuje w sposób skumulowany
budżetowego kreuje w sposób skumulowany
dług publiczny.
dług publiczny.
Ocena zadłużenia gminy i maksymalnych
Ocena zadłużenia gminy i maksymalnych
jej
jej
granic dokonuje się w oparciu o relacje,
granic dokonuje się w oparciu o relacje,
które wynikają z obowiązujących przepisów.
które wynikają z obowiązujących przepisów.
Przyczyną zadłużania się gmin jest deficyt
Przyczyną zadłużania się gmin jest deficyt
budżetowy, czyli ujemna różnica między
budżetowy, czyli ujemna różnica między
dochodami a wydatkami budżetu.
dochodami a wydatkami budżetu.
Nadwyżka (deficyt) budżetowa = dochody
Nadwyżka (deficyt) budżetowa = dochody
ogółem – wydatki ogółem
ogółem – wydatki ogółem
Przychody gminy umożliwiają pokrycie
Przychody gminy umożliwiają pokrycie
występującego w ciągu roku budżetowego
występującego w ciągu roku budżetowego
niedoboru budżetu. Korzystanie przez
niedoboru budżetu. Korzystanie przez
gminę
gminę
z przychodów o charakterze zwrotnym
z przychodów o charakterze zwrotnym
powoduje wzrost poziomu zadłużenia.
powoduje wzrost poziomu zadłużenia.
Do wskaźników zadłużenia zaliczany jest
Do wskaźników zadłużenia zaliczany jest
wskaźnik udziału długu w dochodach
wskaźnik udziału długu w dochodach
ogółem=
ogółem=
dług ogółem
dług ogółem
------------------------------ x100
------------------------------ x100
dochód ogółem
dochód ogółem
Bariera ustawowa - 60%
Bariera ustawowa - 60%
Wskaźnik obsługi długu,
Wskaźnik obsługi długu,
który informuje, czy
który informuje, czy
istnieją jeszcze rezerwy dla zadłużania
istnieją jeszcze rezerwy dla zadłużania
się.
się.
Wskaźnik kwoty
Wskaźnik kwoty
obsługi długu
obsługi długu
kwota obsługi długu
kwota obsługi długu
= --------------------------- x 100
= --------------------------- x 100
dochody ogółem
dochody ogółem
Łączna kwota obsługi długu nie może przekroczyć
Łączna kwota obsługi długu nie może przekroczyć
w danym roku budżetowym 15%
w danym roku budżetowym 15%
Dobrym źródłem informacji o finansach gminy
Dobrym źródłem informacji o finansach gminy
jest
jest
wskaźnik wydatków inwestycyjnych do wolnych
wskaźnik wydatków inwestycyjnych do wolnych
środków.
środków.
Wskaźnik wydatków inwestycyjnych
Wskaźnik wydatków inwestycyjnych
do wolnych środków
do wolnych środków
wydatki inwestycyjne
wydatki inwestycyjne
= -------------------------- x 100
= -------------------------- x 100
wolne środki
wolne środki
Rosnący poziom relacji wydatków
Rosnący poziom relacji wydatków
inwestycyjnych do wolnych środków
inwestycyjnych do wolnych środków
świadczy o tym, że stopniowo
świadczy o tym, że stopniowo
zmniejszają
zmniejszają
się środki własne w miarę wzrostu
się środki własne w miarę wzrostu
zaangażowania w realizację inwestycji.
zaangażowania w realizację inwestycji.
Zaprezentowane wyżej wskaźniki
Zaprezentowane wyżej wskaźniki
zadłużania
zadłużania
informują z jednej strony o wielkości
informują z jednej strony o wielkości
zadłużenia ogółem gminy oraz o
zadłużenia ogółem gminy oraz o
obciążeniu
obciążeniu
budżetu spłatą długu publicznego,
budżetu spłatą długu publicznego,
natomiast z drugiej spełniają funkcję
natomiast z drugiej spełniają funkcję
ograniczającą możliwość zadłużania się.
ograniczającą możliwość zadłużania się.
Ostatni wskaźnik stanowi efekt ilorazu
Ostatni wskaźnik stanowi efekt ilorazu
dochodów ogółem, łącznie z dotacjami na
dochodów ogółem, łącznie z dotacjami na
inwestycje do wydatków ogółem.
inwestycje do wydatków ogółem.
Efekt ilorazu dochodów ogółem, łącznie
Efekt ilorazu dochodów ogółem, łącznie
z dotacjami na inwestycje do wydatków
z dotacjami na inwestycje do wydatków
dochody ogółem
dochody ogółem
ogółem = -------------------------- x 100
ogółem = -------------------------- x 100
wydatki ogółem
wydatki ogółem
Odwrotnym do omawianego jest wskaźnik
Odwrotnym do omawianego jest wskaźnik
udziału
udziału
wydatków ogółem w dochodach ogółem, który
wydatków ogółem w dochodach ogółem, który
służy do oceny adekwatności środków
służy do oceny adekwatności środków
finansowych
finansowych
przyznanych J.S.T. (środki bezzwrotne) do
przyznanych J.S.T. (środki bezzwrotne) do
zakresu
zakresu
realizowanych przez nie zadań.
realizowanych przez nie zadań.
Jeżeli wskaźnik ten przekracza 100%,
Jeżeli wskaźnik ten przekracza 100%,
świadczy to o tym, że J.S.T. decyduje się na
świadczy to o tym, że J.S.T. decyduje się na
deficytowe finansowanie swoich zadań.
deficytowe finansowanie swoich zadań.
Powstający deficyt związany jest
Powstający deficyt związany jest
z podejmowanym wysiłkiem inwestycyjnym,
z podejmowanym wysiłkiem inwestycyjnym,
kiedy to planowane/ zrealizowane wydatki
kiedy to planowane/ zrealizowane wydatki
przekraczają planowane/wykonane dochody.
przekraczają planowane/wykonane dochody.
Zawartość informacyjna wskaźników to wskazanie
Zawartość informacyjna wskaźników to wskazanie
faktycznych możliwości finansowania nakładów
faktycznych możliwości finansowania nakładów
związanych
związanych
z rozwojem danej jednostki samorządu terytorialnego,
z rozwojem danej jednostki samorządu terytorialnego,
z tym że wskaźnik dochodowy określa możliwości
z tym że wskaźnik dochodowy określa możliwości
wynikające z rzeczywistej nadwyżki wolnych środków
wynikające z rzeczywistej nadwyżki wolnych środków
finansowych, natomiast wskaźnik wydatkowy uwzględnia
finansowych, natomiast wskaźnik wydatkowy uwzględnia
całkowite możliwości realizowania wydatków
całkowite możliwości realizowania wydatków
prorozwojowych finansowanych dochodami budżetowymi.
prorozwojowych finansowanych dochodami budżetowymi.