Markery
Markery
nowotworowe
nowotworowe
Dr n. med. Maria Wiśniewska-Jarosińska
Dr n. med. Maria Wiśniewska-Jarosińska
Markery
Markery
nowotworowe
nowotworowe
Dr n. med. Maria Wiśniewska-Jarosińska
Dr n. med. Maria Wiśniewska-Jarosińska
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
Substancje biologiczne wytwarzane
Substancje biologiczne wytwarzane
przez komórki nowotworowe lub
przez komórki nowotworowe lub
komórki gospodarza w odpowiedzi
komórki gospodarza w odpowiedzi
na obecność komórek
na obecność komórek
nowotworowych
nowotworowych
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Antygeny swoiste dla nowotworów
Antygeny swoiste dla nowotworów
(neoantygeny)
(neoantygeny)
– mają związek z onkogenezą
– mają związek z onkogenezą
Czynnik rakotwórczy (wirus onkogenny, karcynogen chemiczny,
Czynnik rakotwórczy (wirus onkogenny, karcynogen chemiczny,
promieniowanie jonizujące) powoduje reorganizację informacji
promieniowanie jonizujące) powoduje reorganizację informacji
genetycznej
genetycznej
i syntezę neoantyegenów, którymi mogą być substancje syntetyzowane
i syntezę neoantyegenów, którymi mogą być substancje syntetyzowane
,,de novo” w komórce transformowanej, produkty białkowe o zmiennych
,,de novo” w komórce transformowanej, produkty białkowe o zmiennych
właściwościach biologicznych, fragmenty substancji prawidłowych , np.:
właściwościach biologicznych, fragmenty substancji prawidłowych , np.:
produkty ich niekompletnej syntezy
produkty ich niekompletnej syntezy
•
Antygeny towarzyszące nowotworom
Antygeny towarzyszące nowotworom
Występują zarówno w komórkach nowotworowych jak i w tkankach płodu
Występują zarówno w komórkach nowotworowych jak i w tkankach płodu
(nowotworowo-płodowe), łożyska (nowotworowo-łożyskowe) i dojrzałych
(nowotworowo-płodowe), łożyska (nowotworowo-łożyskowe) i dojrzałych
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
mogą być białkami, glikoproteidami,
mogą być białkami, glikoproteidami,
glikolipidami
glikolipidami
•
pełnią funkcję enzymów, hormonów lub
pełnią funkcję enzymów, hormonów lub
są biologicznie nieaktywne
są biologicznie nieaktywne
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
odzwierciedlają następujące
odzwierciedlają następujące
zjawiska:
zjawiska:
•
Proliferację komórek nowotworowych
Proliferację komórek nowotworowych
–
–
są pochodną szybkości podziałów komórkowych
są pochodną szybkości podziałów komórkowych
(np.: TPS)
(np.: TPS)
•
Różnicowanie komórek nowotworowych
Różnicowanie komórek nowotworowych
–
–
większość markerów wykazuje zależność od masy
większość markerów wykazuje zależność od masy
żywych komórek rakowych.
żywych komórek rakowych.
•
Obumieranie komórek nowotworowych
Obumieranie komórek nowotworowych
(apoptozę)
(apoptozę)
- martwica powoduje wydzielanie produktów rozpadu
- martwica powoduje wydzielanie produktów rozpadu
nowotworu (np.:TPA, fragmenty cytokeratyn – CK-8,
nowotworu (np.:TPA, fragmenty cytokeratyn – CK-8,
CK-18, CK-19)
CK-18, CK-19)
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Krążące markery nowotworowe (KMN) lub
Krążące markery nowotworowe (KMN) lub
biochemiczne markery nowotworowe
biochemiczne markery nowotworowe
(BMN)
(BMN)
Wydzielane do krwi lub innych płynów ustrojowych
Wydzielane do krwi lub innych płynów ustrojowych
•
Markery cytoplazmatyczne (MC)
Markery cytoplazmatyczne (MC)
Występują w cytoplazmie komórek
Występują w cytoplazmie komórek
•
Markery powierzchniowe (MP)
Markery powierzchniowe (MP)
Występują na błonie komórki nowotworowej
Występują na błonie komórki nowotworowej
Zastosowanie markerów
Zastosowanie markerów
nowotworowych
nowotworowych
•
Wykrywanie nowotworów
Wykrywanie nowotworów
•
Rozpoznawanie
Rozpoznawanie
•
Lokalizowanie (radioimmunodetekcja)
Lokalizowanie (radioimmunodetekcja)
•
Określenie stopnia zaawansowania (prognoza)
Określenie stopnia zaawansowania (prognoza)
•
Kontrola doszczętności zabiegu operacyjnego
Kontrola doszczętności zabiegu operacyjnego
•
Pooperacyjne monitorowanie przebiegu
Pooperacyjne monitorowanie przebiegu
klinicznego
klinicznego
•
Wskazania do reoperacji (second look surgery)
Wskazania do reoperacji (second look surgery)
•
Monitorowanie skuteczności chemio- i radioterapii
Monitorowanie skuteczności chemio- i radioterapii
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
CEA (antygen karcinoembrionalny) N <
CEA (antygen karcinoembrionalny) N <
3,0-5,0 ng/ml
3,0-5,0 ng/ml
•
Glikoproteina wykryta w 1965 r. przez Golda i
Glikoproteina wykryta w 1965 r. przez Golda i
Freedmana
Freedmana
•
W diagnostyce r.j.g. (czułość 71%), żołądka i
W diagnostyce r.j.g. (czułość 71%), żołądka i
trzustki (30-45%)
trzustki (30-45%)
•
10-15% r.j.g nie wydziela CEA z komórki, mimo
10-15% r.j.g nie wydziela CEA z komórki, mimo
jego wytwarzania
jego wytwarzania
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Antygen CA 19-9 (GICA – Gastrointestinal
Antygen CA 19-9 (GICA – Gastrointestinal
Cancer-associated Antigen) N < 37 U/ml
Cancer-associated Antigen) N < 37 U/ml
•
Węglowodorowy antygen surowiczy wykryty przez
Węglowodorowy antygen surowiczy wykryty przez
Koprowskiego w 1979r
Koprowskiego w 1979r
•
Sialowana grupa krwi Lewisa
Sialowana grupa krwi Lewisa
•
Wzrasta w raku trzustki (70-80%), wątroby i dróg
Wzrasta w raku trzustki (70-80%), wątroby i dróg
żółciowych (60%), żołądka (50-60%), jelita grubego (30-
żółciowych (60%), żołądka (50-60%), jelita grubego (30-
40%), rzadziej obserwuje się wzrost tego markera w
40%), rzadziej obserwuje się wzrost tego markera w
raku płuca, sutka i prostaty.
raku płuca, sutka i prostaty.
•
Inne przyczyny wzrostu CA 19-9: nchzj, marskość
Inne przyczyny wzrostu CA 19-9: nchzj, marskość
wątroby, choroby autoimmunologiczne – rzs (33%),
wątroby, choroby autoimmunologiczne – rzs (33%),
toczeń układowy (32%) oraz twardzina układowa (33%).
toczeń układowy (32%) oraz twardzina układowa (33%).
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
CA-125 N < 35 U/ml
CA-125 N < 35 U/ml
•
Mucynopodobna glikoproteina, antygen raka jajnika
Mucynopodobna glikoproteina, antygen raka jajnika
•
Stężenie CA-125 może także wzrastać w raku trzustki
Stężenie CA-125 może także wzrastać w raku trzustki
(ok.50%) i raku wątrobowo-komórkowym
(ok.50%) i raku wątrobowo-komórkowym
•
AFP – alfa-fetoproteina N < 10 IU/ml
AFP – alfa-fetoproteina N < 10 IU/ml
•
Glikoproteina produkowana w płodowej wątrobie i pęcherzyku
Glikoproteina produkowana w płodowej wątrobie i pęcherzyku
żółciowym
żółciowym
•
Diagnostyka pierwotnego raka wątroby (czułość ok. 85%)
Diagnostyka pierwotnego raka wątroby (czułość ok. 85%)
•
Może wzrastać w raku żołądka
Może wzrastać w raku żołądka
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
SCC-Ra – squamous cell carcinoma antigen
SCC-Ra – squamous cell carcinoma antigen
•
Obecny u 40-50%chorych z płaskonabłonkowym rakiem
Obecny u 40-50%chorych z płaskonabłonkowym rakiem
przełyku
przełyku
•
Mutacja w obrębie genu supresorowego Rb,
Mutacja w obrębie genu supresorowego Rb,
produktem jest fosfoproteina
produktem jest fosfoproteina
•
Obecna w raku płaskonabłonkowym przełyku
Obecna w raku płaskonabłonkowym przełyku
•
Ekspresja onkogenu c-erbB2
Ekspresja onkogenu c-erbB2
•
Gruczolakorak przełyku
Gruczolakorak przełyku
•
Marker ten może być stosowany w ocenie wrażliwości
Marker ten może być stosowany w ocenie wrażliwości
gruczolakoraka przełyku na przedoperacyjną chemio- i
gruczolakoraka przełyku na przedoperacyjną chemio- i
radioterapię
radioterapię
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Ca 72-4
Ca 72-4
•
Wydzielany przez komórki rakowe żołądka
Wydzielany przez komórki rakowe żołądka
•
Wzrost Ca 72-4 wyprzedza objawy kliniczne i radiologiczne
Wzrost Ca 72-4 wyprzedza objawy kliniczne i radiologiczne
u chorych z przerzutami do płuc i kości
u chorych z przerzutami do płuc i kości
•
Izoferrytyna kwaśna – frakcja ferrytyny
Izoferrytyna kwaśna – frakcja ferrytyny
•
Wzrasta w raku wątrobowokomórkowym
Wzrasta w raku wątrobowokomórkowym
•
CO 17-1A
CO 17-1A
•
Występuje na prawie wszystkich komórkach rakowych
Występuje na prawie wszystkich komórkach rakowych
okrężnicy
okrężnicy
•
Podawanie przeciwciał anty CO 17-1A służy zarówno
Podawanie przeciwciał anty CO 17-1A służy zarówno
wykrywaniu, jak i leczeniu raka
wykrywaniu, jak i leczeniu raka
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Specyficzna enolaza neuronowa (NSE) – izomer
Specyficzna enolaza neuronowa (NSE) – izomer
enzymu glikolitycznego enolazy
enzymu glikolitycznego enolazy
•
Występuje wyłącznie w endokrynnych komórkach nerwowych
Występuje wyłącznie w endokrynnych komórkach nerwowych
•
Wzrasta w nowotworach tarczycy, czerniaku złośliwym i
Wzrasta w nowotworach tarczycy, czerniaku złośliwym i
guzach skóry z komórek Merkela
guzach skóry z komórek Merkela
•
Pomiary NSE mają znaczenie prognostyczne w ocenie
Pomiary NSE mają znaczenie prognostyczne w ocenie
złośliwości i monitorowaniu chorych na drobnokomórkowego
złośliwości i monitorowaniu chorych na drobnokomórkowego
raka płuc, raka trzustki i nerwiaka zarodkowego
raka płuc, raka trzustki i nerwiaka zarodkowego
(neuroblastoma)
(neuroblastoma)
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Kinaza kreatyninowa BB (CK-BB)
Kinaza kreatyninowa BB (CK-BB)
•
Występuje w mózgu, układzie pokarmowym i moczowo-
Występuje w mózgu, układzie pokarmowym i moczowo-
płciowym osób zdrowych
płciowym osób zdrowych
•
Wzrasta u chorych z rakiem sutka
Wzrasta u chorych z rakiem sutka
•
CK-BB wraz z kwaśną fosfatazą sterczową wzrasta w raku
CK-BB wraz z kwaśną fosfatazą sterczową wzrasta w raku
prostaty
prostaty
•
Indeks PAP/CK-BB ma znaczenie diagnostyczne i
Indeks PAP/CK-BB ma znaczenie diagnostyczne i
prognostyczne w raku stercza
prognostyczne w raku stercza
•
CK-BB ma znaczenie w rozpoznawaniu i stopniowaniu pod wg
CK-BB ma znaczenie w rozpoznawaniu i stopniowaniu pod wg
złośliwości oraz w rokowaniu raka drobnokomórkowego płuc
złośliwości oraz w rokowaniu raka drobnokomórkowego płuc
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Związany z lipidami kwas sialowy (lipid bound – LBSA)
Związany z lipidami kwas sialowy (lipid bound – LBSA)
•
Wzrasta we krwi u chorych z rakiem sutka, jelita grubego, żołądka
Wzrasta we krwi u chorych z rakiem sutka, jelita grubego, żołądka
chorobą Hodgkina
chorobą Hodgkina
•
Wzrasta w płynie mózgowo-rdzeniowym u chorych z guzami mózgu
Wzrasta w płynie mózgowo-rdzeniowym u chorych z guzami mózgu
•
Rozwój biologii molekularnej pozwala na poszukiwanie
Rozwój biologii molekularnej pozwala na poszukiwanie
nowych, bardziej specyficznych markerów
nowych, bardziej specyficznych markerów
nowotworowych
nowotworowych
•
Białko p21waf1 – wskaźnik apoptozy komórek nowotworowych
Białko p21waf1 – wskaźnik apoptozy komórek nowotworowych
•
Antygen Ki-67 – wskaźnik proliferacji
Antygen Ki-67 – wskaźnik proliferacji
•
Mutacje onkogenów: gen supresorowy p53, onkogeny ras
Mutacje onkogenów: gen supresorowy p53, onkogeny ras
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Rak przełyku
Rak przełyku
•
SCC-Ra – rak płaskonabłonkowy
SCC-Ra – rak płaskonabłonkowy
•
C-erbB2 - gruczolakorak
C-erbB2 - gruczolakorak
•
Rak żołądka
Rak żołądka
•
CEA, Ca 19-9, Ca 72-4
CEA, Ca 19-9, Ca 72-4
•
Rak trzustki
Rak trzustki
•
Ca 19-9, CEA, Ca-125
Ca 19-9, CEA, Ca-125
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
•
Pierwotny rak wątroby
Pierwotny rak wątroby
•
AFP, izoferrytyna kwaśna
AFP, izoferrytyna kwaśna
•
Rak z nabłonka przewodów żółciowych
Rak z nabłonka przewodów żółciowych
(cholangiocarcinoma)
(cholangiocarcinoma)
•
Ca 19-9, CEA
Ca 19-9, CEA
•
Rak jelita grubego
Rak jelita grubego
•
CEA, Ca 19-9, CO 17-1A
CEA, Ca 19-9, CO 17-1A
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
Narząd
Narząd
Typ
Typ
histolog
histolog
Marker
Marker
Wykryci
Wykryci
e
e
Zaawans
Zaawans
o-
o-
wanie
wanie
Prognoz
Prognoz
a
a
Monitor
Monitor
o-wanie
o-wanie
Żołądek
Żołądek
Adenoca
Adenoca
CA 19-9
CA 19-9
CEA
CEA
**
*
***
**
Trzustka
Trzustka
Adenoca
Adenoca
CA 19-9
CA 19-9
CEA
CEA
TPS
TPS
***
*
**
*
***
**
**
J.grube
J.grube
Adenoca
Adenoca
CEA
CEA
CA 19-9
CA 19-9
**
**
**
*
***
***
***
Markery nowotworowe
Markery nowotworowe
Narząd
Narząd
Typ
Typ
histolog
histolog
Marker
Marker
Wykryci
Wykryci
e
e
Zaawans
Zaawans
o-
o-
wanie
wanie
Prognoz
Prognoz
a
a
Monitor
Monitor
o-wanie
o-wanie
Wątroba
Wątroba
Ca
Ca
hepato
hepato
cellular
cellular
e
e
AFP
AFP
***
***
Drogi
Drogi
żółciow
żółciow
e
e
Ca
Ca
cholangi
cholangi
o
o
cellular
cellular
e
e
CEA
CEA
CA 19-9
CA 19-9
**
**
***
***
Przerzut
Przerzut
y
y
Adenoca
Adenoca
CEA
CEA
CA 19-9
CA 19-9
**
**
***
***
Dziękuję za uwagę
Dziękuję za uwagę