Finanse
samorządów
terytorialnych
Finanse
samorządów
terytorialnych
Podstawy finansów
2
Samorząd terytorialny
Samorząd terytorialny w modelu
trójszczeblowym
jest
obligatoryjnym
związkiem mieszkańców gmin, powiatów i
województw samorządowych utworzonym
dla realizowania zadań o charakterze
lokalnym przez gminy i powiaty oraz o
charakterze regionalnym przez województwa
samorządowe, w celu zapewnienia rozwoju
danego terenu i zaspokojenia potrzeb
zbiorowych z zakresu użyteczności publicznej
ludności owego terenu.
Podstawy finansów
3
Samorząd terytorialny
W modelu trójszczeblowym samorządu
terytorialnego gmina jest szczeblem
podstawowym, powiat – szczeblem
pośrednim (powiat ziemski – PZ i powiat
grodzki – PG), a województwo – szczeblem
najwyższym.
Podział taki został dokonany z uwagi na
zakres zadań jednostek samorządu
terytorialnego, a nie ze względu na zakres
podległości.
Podstawy finansów
4
Województwo
Liczba
powiatów
Liczb
a
gmin
Ludnoś
ć w tys.
Powierzchn
ia
PZ
PG
dolnośląskie
(Wrocław)
26
4
169
2 985
19 948
kujawsko-
pomorskie
(Bydgoszcz)
19
4
144
2 098
17 970
lubelskie
(Lublin)
20
4
213
2 241
25 155
lubuskie
(Gorzów Wlk.)
11
2
83
1 020
13 984
łódzkie
(Łódź)
20
3
177
2 673
18 219
małopolskie
(Kraków)
19
3
182
3 207
15 144
mazowieckie
(Warszawa)
38
4
325
5 065
35 597
opolskie
(Opole)
11
1
71
1 091
9 412
podkarpackie
(Rzeszów)
20
4
160
2 117
17 926
podlaskie
(Białystok)
14
3
118
1 224
20 180
Podstawy finansów
5
Województwo
Liczba
powiatów
Liczb
a
gmin
Ludnoś
ć w tys.
Powierzchn
ia
PZ
PG
pomorskie
(Gdańsk)
15
4
123
2 179
18 298
śląskie
(Katowice)
17
19
166
4 894
12 294
świętokrzyskie
(Kielce)
13
1
102
1 328
11 672
warmińsko-
mazurskie
(Olsztyn)
17
2
116
1 460
24 202
wielkopolskie
(Poznań)
31
4
226
3 346
29 826
zachodnio -
pomorskie
(Szczecin)
17
3
114
1 730
22 901
Podstawy finansów
6
Samorząd terytorialny
Gmina, powiat, województwo jako jednostki samorządu
terytorialnego, stanowią szczególnego rodzaju
system społeczno – gospodarczy (tzw. terytorialną
korporację samorządową, tj. korporację prawa
publicznego), na który składają się następujące
elementy:
obszar, który zajmuje gmina, powiat, województwo,
mieszkańcy tworzący wspólnotę samorządową,
władza, tj. wybieralne demokratycznie organy
gminy, powiatu i województwa,
jednostki organizacyjne gminy, powiatu,
województwa, tj. jednostki budżetowe gospodarstwa
pomocnicze, środki specjalne, zakłady budżetowe,
fundusze celowe.
Podstawy finansów
7
Funkcje samorządu
terytorialnego
upodmiotowienie społeczności lokalnej i
regionalnej,
organizowanie rozwoju społecznego,
formułowanie i realizowanie polityki
gospodarczej na terenie danej gminy,
powiatu, województwa samorządowego,
uczestnictwo w przedsięwzięciach
gospodarczych.
Podstawy finansów
8
Sfery autonomii j.s.t.
1/2
własny majątek i prawa majątkowe,
stanowienie prawa,
osobowość prawna,
ochrona sądowa samodzielności,
prawo do podejmowania działań własnych,
przyznane źródła dochodów,
Podstawy finansów
9
Sfery autonomii j.s.t.
2/2
formalne
i
merytoryczne
oddzielenie
budżetów gmin, budżetów powiatów i
budżetów województw od budżetu państwa,
prawo do zarządzania własnymi sprawami,
ograniczony zakres nadzoru nad ich
działalnością,
utworzenie administracji samorządowej.
Podstawy finansów
10
Finanse j.s.t.
Finanse samorządu terytorialnego
to publiczne zasoby pieniężne gmin,
powiatów, województw
samorządowych, operacje tymi
zasobami i normy prawne je
regulujące.
Podstawy finansów
11
Gospodarka finansowa
j.s.t.
Gospodarka finansowa
jednostek samorządu
terytorialnego to wszystkie
czynności gromadzenia i
wydatkowania części publicznych
zasobów pieniężnych przez
jednostki samorządu terytorialnego
na realizację ich zadań i funkcji.
Podstawy finansów
12
System finansowy j.s.t.
System finansowy jednostek
samorządu terytorialnego to ogół
norm prawnych i procedur
określających formy organizacyjne
oraz zasady gromadzenia i
wydatkowania środków pieniężnych
przez jednostki samorządu
terytorialnego w celu realizacji ich
zadań i funkcji.
Podstawy finansów
13
Budżet samorządu
terytorialnego
Budżet gminy, budżet powiatu, budżet
województwa
jest
podstawą
prowadzenia samodzielnej gospodarki
finansowej
gminy,
powiatu,
województwa.
Uchwalany jest odpowiednio przez radę
gminy, powiatu i sejmik województwa,
jako część uchwały budżetowej na rok
budżetowy (rok kalendarzowy).
Podstawy finansów
14
Budżet samorządu
terytorialnego
Budżet jednostki samorządu terytorialnego
jest rocznym planem:
dochodów i wydatków oraz przychodów i
rozchodów tej jednostki,
przychodów i wydatków zakładów
budżetowych, gospodarstw pomocniczych
jednostek budżetowych, środków
specjalnych oraz funduszy celowych
jednostki samorządu terytorialnego.
Podstawy finansów
15
Dochody własne j.s.t.
Dochody podatkowe
Dochody niepodatkowe
Podstawy finansów
16
Dochody podatkowe
podatki lokalne stanowiące dochód gminy,
których elementy konstrukcyjne mogą być
kształtowane przez władze gminy, tj. podatek
od nieruchomości, podatek od środków
transportowych i podatek od posiadania psów,
podatki w całości pobierane przez gminę, ale
rada gminy nie kształtuje ich stawek oraz nie
ma prawa wprowadzania generalnych zwolnień,
czy przyznawania ulg: podatek rolny, podatek
leśny, podatek od spadków i darowizn, podatki
dochodowe opłacane na zasadzie uproszczonej,
tj. w formie karty podatkowej,
Podstawy finansów
17
Dochody podatkowe
dochody z samoopodatkowania się
mieszkańców gminy w drodze
referendum,
dochody z udziałów w podatkach
stanowiących dochód budżetu państwa,
tj. w podatku dochodowym od osób
fizycznych i w podatku dochodowym od
osób prawnych.
Podstawy finansów
18
Dochody niepodatkowe
opłata skarbowa, opłata eksploatacyjna,
opłaty lokalne: opłata targowa, opłata
miejscowa, opłata administracyjna,
opłaty z tytułu oddania gruntu w
użytkowanie wieczyste na rzecz osób
fizycznych lub osób prawnych, albo w
zarząd na rzecz jednostek
organizacyjnych nie mających
osobowości prawnej,
Podstawy finansów
19
Dochody niepodatkowe
opłaty adiacenckie pobierane od
właścicieli gruntów zobowiązanych
do wnoszenia udziału w kosztach
budowy urządzeń komunalnych,
energetycznych i gazowych
odpowiednio do wzrostu wartości
nieruchomości w wyniku
wybudowania na nich tych urządzeń;
Podstawy finansów
20
Dochody niepodatkowe
opłaty za niezabudowanie lub niezagospodarowanie
gruntów w określonym czasie,
opłaty za korzystanie z obiektów i urządzeń
użyteczności publicznej z zakresu: ochrony środowiska,
dróg, mostów, placów i organizacji ruchu, wodociągów i
zaopatrzenia w wodę, kanalizacji i oczyszczania
ścieków, utrzymania czystości oraz urządzeń
sanitarnych i utylizacji odpadów, zaopatrzenia w
energię elektryczną i cieplną, lokalnego transportu
zbiorowego, ochrony zdrowia, pomocy społecznej,
komunalnego budownictwa mieszkaniowego, oświaty,
kultury, kultury fizycznej, zieleni komunalnej, porządku
publicznego i ochrony przeciwpożarowej,
Podstawy finansów
21
Dochody niepodatkowe
wpływy z najmu i dzierżawy lokalu, budynku,
gruntu lub innych rzeczy bądź praw będących
własnością gminy, powiatu, województwa,
wpływy ze sprzedaży nieruchomości
stanowiących własność gminy, powiatu,
województwa,
dywidendy od przedsiębiorstw komunalnych i
wpłaty z zysku,
dochody związane z przepisami o
prywatyzacji przedsiębiorstw komunalnych,
Podstawy finansów
22
Dochody niepodatkowe
dochody z dywidend z tytułu
posiadanych akcji w S.A. oraz zyski z
tytułu posiadanych udziałów w sp. z
o.o., a także część nadwyżek
finansowych wpłacanych przez zakłady
budżetowe,
dochody z tytułu sprzedaży akcji i
udziałów w spółkach prawa handlowego,
Podstawy finansów
23
Dochody niepodatkowe
zapisy, darowizny, spadki,
kary i grzywny,
odsetki od środków na rachunkach
bankowych,
odsetki od pożyczek udzielonych
przez gminy, powiaty,
województwa.
Podstawy finansów
24
Wydatki budżetów j.s.t.
są
przeznaczone
na
realizację
zadań
określonych w ustawach, tj. na:
• zadania własne jednostek samorządu terytorialnego,
• zadania z zakresu administracji rządowej i inne zadania
zlecone
jednostkom
samorządu
terytorialnego
ustawami,
• zadania
przejęte
przez
jednostki
samorządu
terytorialnego do realizacji w drodze umowy lub
porozumienia,
• zadania realizowane wspólnie z innymi jednostkami
samorządu terytorialnego,
• pomoc rzeczową lub finansową dla innych jednostek
samorządu terytorialnego, określoną przez organ
stanowiący jednostki samorządu terytorialnego.
Podstawy finansów
25
Zadania samorządu
gminy
1/5
Zaspokajania zbiorowych potrzeb
wspólnoty należy do zadań własnych
gminy. W szczególności zadania własne
obejmują sprawy:
1.
Ładu przestrzennego, gospodarki
nieruchomościami, ochrony środowiska
i przyrody oraz gospodarki wodnej,
2.
Gminnych dróg, ulic, mostów, placów
oraz organizacji ruchu drogowego.
Podstawy finansów
26
Zadania samorządu
gminy
2/5
3. Wodociągów i zaopatrzenia w wodę,
kanalizacji, usuwania i oczyszczania
ścieków komunalnych, utrzymania
czystości i porządku oraz urządzeń
sanitarnych, wysypisk unieszkodliwiania
odpadów komunalnych, zaopatrzenia w
energię elektryczną i cieplną oraz gaz;
4. Lokalnego transportu zbiorowego;
5. Ochrony zdrowia.
Podstawy finansów
27
Zadania samorządu
gminy
3/5
6.
Pomocy społecznej, w tym ośrodków i
zakładów opiekuńczych,
7.
Gminnego budownictwa mieszkalnego,
8.
Edukacji publicznej,
9.
Kultury,w tym bibliotek gminnych i innych
placówek upowszechniania kultury,
10.
Kultury fizycznej i turystyki, w tym
terenów rekreacyjnych o urządzeń
sportowych,
11.
Targowisk i hal targowych,
Podstawy finansów
28
Zadania samorządu
gminy
4/5
12. Zieleni gminnej i zadrzewień,
13. Cmentarzy gminnych,
14. Porządku publicznego i bezpieczeństwa
obywateli oraz ochrony
przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej,
15. Utrzymania gminnych obiektów i
urządzeń użyteczności publicznej oraz
obiektów administracyjnych,
16. Polityki prorodzinnej,
Podstawy finansów
29
Zadania samorządu
gminy
5/5
17. Wspierania i upowszechniania idei
samorządowej,
18. Promocji gminy,
19. Współpracy z organizacjami
pozarządowymi,
20. Współpracy ze społecznościami
lokalnymi i regionalnymi innych
państw.
Podstawy finansów
30
Zadania samorządu
powiatowego
1/4
1. Edukacja publiczna,
2. Promocja ochrony zdrowia,
3. Pomoc społeczna,
4. Polityka prorodzinna,
5. Wspieranie osób niepełnosprawnych,
6. Transport zbiorowy i drogi publiczne,
7. Kultura i ochrona dóbr kultury,
8. Kultura fizyczna i turystyka,
Podstawy finansów
31
Zadania samorządu
powiatowego
2/4
9. Geodezja, kartografia i kataster,
10. Gospodarka nieruchomościami,
11. Administracja architektoniczno–budowlana,
12. Gospodarka wodna,
13. Ochrona środowiska i przyrody,
14. Rolnictwo, leśnictwo i rybactwo
śródlądowe,
15. Porządek publiczny i bezpieczeństwo
obywateli,
Podstawy finansów
32
Zadania samorządu
powiatowego
3/4
16. Ochrona przeciwpowodziowa,
przeciwpożarowa i zapobieganie
innym nadzwyczajnym zagrożeniom
życia i zdrowia ludzi oraz środowiska,
17. Przeciwdziałanie bezrobociu oraz
aktywizacja lokalnego rynku pracy,
18. Ochrona praw konsumenta,
19. Utrzymanie powiatowych obiektów i
urządzeń użyteczności publicznej oraz
obiektów administracyjnych,
Podstawy finansów
33
Zadania samorządu
powiatowego
4/4
20. Obronność,
21. Promocja powiatu,
22. Współpraca z organizacjami
pozarządowymi.
Podstawy finansów
34
Zadania samorządu
wojewódzkiego
1/2
1. Edukacja publiczna, w tym szkolnictwo
wyższe,
2. Promocja i ochrona zdrowia,
3. Kultura i ochrona jej dóbr,
4. Pomoc społeczna,
5. Polityka prorodzinna,
6. Modernizacja terenów wiejskich,
7. Zagospodarowanie przestrzenne,
Podstawy finansów
35
Zadania samorządu
wojewódzkiego
2/2
8.
Ochrona środowiska,
9.
Gospodarka wodna, w tym ochrona
przeciwpowodziowa,
10.
Transport zbiorowy i dróg publicznych,
11.
Kultura fizyczna i turystyka,
12.
Ochrona praw konsumentów,
13.
Obronność,
14.
Bezpieczeństwo publiczne,
15.
Przeciwdziałanie bezrobociu i aktywizacja
lokalnego rynku pracy.
Podstawy finansów
36
Deficyt budżetu j.s.t.
1/2
Różnica między dochodami a
wydatkami budżetu jednostki
samorządu terytorialnego stanowi
odpowiednio nadwyżkę budżetu
jednostki samorządu terytorialnego
lub deficyt budżetu jednostki
samorządu terytorialnego.
Podstawy finansów
37
Deficyt budżetu j.s.t.
2/2
Może być pokryty przychodami pochodzącymi:
ze
sprzedaży
papierów
wartościowych
wyemitowanych przez jednostkę samorządu
terytorialnego (obligacji, bonów),
kredytów zaciąganych w bankach krajowych,
pożyczek,
prywatyzacji majątku jednostki samorządu
terytorialnego,
nadwyżki budżetu jednostki samorządu
terytorialnego z lat ubiegłych.
Podstawy finansów
38
Przyczyny zaciągania
długu
1/2
zapewnienie płynności finansowej budżetu j.s.t.
Pokrycie zaplanowanego deficytu budżetowego,
dążenie do dostosowania ciężaru finansowania
wydatków publicznych, ponoszonego przez
kolejne pokolenia, do korzyści uzyskiwanych z
tych wydatków,
dążenie do ograniczenia negatywnych skutków
ekonomicznych oraz społecznych, wynikających
ze zmian w poziomie wydatków publicznych
spowodowanych,
np.
wojną,
katastrofą
żywiołową,
Podstawy finansów
39
Przyczyny zaciągania
długu
2/2
wyposażenie jednostek samorządu terytorialnego w
skromne źródła dochodów własnych, a także w zbyt
niskie w stosunku do potrzeb środki z budżetu
państwa w formie subwencji, dotacji i udziałów,
zmusza te jednostki do pozyskiwania nowych
(zwrotnych) źródeł finansowania realizowanych
zadań,
niedopuszczenie do powstania recesji lub jej
przeciwdziałanie, gdy się już pojawi poprzez
uruchomienie
lub
zwiększenie
wydatków
publicznych pobudzających inwestycje publiczne
i prywatne, co z kolei jest warunkiem wzrostu
popytu i wzrostu gospodarczego.
Podstawy finansów
40
Zadłużenie sektora
samorządowego w latach 1999-
2002
0
2 000
4 000
6 000
8 000
10 000
12 000
14 000
16 000
w
m
ln
z
ł
1999
2000
2001
2002
Podstawy finansów
41
Zadłużenie sektora
samorządowego XII 2002
Wyszczególnienie
Wartość w mln
zł
%
Zadłużenie sektora samorządowego
14 058,5
100,00
2.1. Zadłużenie jednostek samorządu terytorialnego
12 002,3
85,37
2.1.1. Zadłużenie krajowe
11 516,5
81,92
Dług z tytułu papierów wartościowych
2 231,3
15,87
Dług z tytułu kredytów i pożyczek
8 778,3
62,44
Pozostałe zadłużenie
506,9
3,61
2.1.2. Zadłużenie zagraniczne
485,8
3,46
Dług z tytułu papierów wartościowych
139,8
0,99
Dług z tytułu kredytów i pożyczek
346,0
2,46
Pozostałe zadłużenie
0,0
0,00
2.2. Pozostałe zadłużenie sektora samorządowego
2 056,2
14,63
Samorządowe fundusze celowe z osobowością
prawną
5,4
0,04
Samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej
1 989,1
14,15
Samorządowe instytucje kultury
32,9
0,23
Samorządowe osoby prawne utworzone na podst.
odrębnych ustaw...
28,7
0,20
Podstawy finansów
42