Starsi ludzie zazwyczaj chorują na cukrzycę typu II niezależną od
insuliny (
NIDDM- non insulin dependent diabetes mellitus
).
Cechą charakterystyczna jest to, że niedobór insuliny nie
występuje albo ma inne przyczyny niż w cukrzycy I typu.
Przedwczesne występowanie zaniku mięśni
szkieletowych i zaćmy.
Strukturalne zmiany błon podstawnych i ścian małych
naczyń
powoduje powstawanie mikroangiopatii
przyczyniającej się do
niewydolności wielu narządów i układów.
Cukrzyca sprzyja miażdżycy naczyń ze wszystkimi jej
następstwami.
Podłoże cukrzycy II typu
:
1. Czynniki inwolucyjne
2. Czynniki genetyczne.
3. Czynniki środowiskowe.
Zmiany w tkankach ludzi starszych powstałe w wyniku cukrzycy
:
W starości zmniejsza się wrażliwość komórek beta trzustki na wzrost
stężenia glukozy w surowicy krwi np. po posiłku.
Jest to wyrazem niewydolności tych komórek, zaniku zdolności do
reagowania na wyższe stężenia glukozy.
Paradoksalnie ogólna ilość insuliny jest zwykle wyższa z powodu
receptorowej i pozareceptorowej insulinooporności komórek, między
innymi: tucznych, mięśni szkieletowych i komórek wątrobowych.
Predyspozycje do insulinooporności są uwarunkowane
genetycznie, a
jej ujawnienie następuje pod wpływem czynników
środowiskowych np. otyłość u 80% chorych, błędy
żywieniowe, zmniejszona aktywność ruchowa, leki
zwiększające zawartość glukozy we krwi
( moczopędne, L-dopa, estrogeny, hydrokortison).
Przedłużająca się hyperglikemia i pozostawanie w
komórkach beta glukozy hamuje sekrecję insuliny,
której poziom z czasem maleje.
Pierwsze objawy i cechy cukrzycy II mogą być
niecharakterystyczne:
1. Neuralgia, zakażenie skóry, świąd krocza.
2. Duże stężenie glukozy we krwi może nie powodować
wystąpienia
pragnienia ani glukozurii.
3. Groźna w skutkach jest hypoglikemia i przewlekła
neuroglikopenia,
która bywa przyczyną śpiączki.
4. Objawy hypoglikemii u osób starszych: zaburzenia
pamięci, bóle
głowy zwłaszcza w godzinach rannych, osłabienie i
depresja.
Głód, poty, drgawki i pobudzenie psychomotoryczne
mogą nie wystąpić nawet przy niskich poziomach
glukozy we krwi.
5. Osłabienie odporności- zakażenia dróg moczowych.
Powikłania NIDDM są najczęściej skutkiem
mikroangiopatii i neuropatii
1. Retinopatia i nefropatia.
2. Nadciśnienie tętnicze.
3. Polineuropatia - zaburzenia czucia powierzchownego,
parestezje,
bóle niekiedy porażenie kończyn.
4. Neuropatia autonomiczna: pocenie twarzy, głowy i
karku pod
wpływem bodźców smakowych, hypotonia
ortostatyczna, może
dochodzić nawet do zatrzymania akcji serca i/lub
oddychania.
5. Stopa cukrzycowa- to współistnienie objawów jałowej
martwicy
kości, polineuropatii, angiopatii ze zgorzelą oraz
grzybicy skóry i
paznokci.
U osób otyłych należy dążyć do obniżenia masy
ciała - dietą i
ćwiczeniami ruchowymi. 4-6 małych objętościowo
posiłków z
ograniczeniem tłuszczu i cukrów prostych, 15-20
kcal/ kg
należnej mc.
Leczenie farmakologiczne: najmniejsza skuteczna
dawka
leków.Leczenie insuliną
Edukacja chorego.
Leczenie cukrzycy II typu.
• W wieku starszym możemy
spotkać cukrzycę typu 1, 2 oraz
inne
typy
cukrzycy.
Wobec
wydłużania się czasu życia, liczba
chorych na cukrzycę typu 1 w
wieku
podeszłym
będzie
wzrastać,
obecnie
jednak
problemem wiodącym zaburzeń
gospodarki węglowodanowej w
wieku starszym jest cukrzyca
typu 2.
• Rozpowszechnienie cukrzycy typu
2 w ostatnich dekadach przybiera
charakter
epidemii.
Częstość
występowania cukrzycy narasta
wraz z wiekiem. Ze względu na
wydłużanie się czasu trwania życia
rośnie odsetek osób starszych. Stąd
problemy związane z cukrzycą u
osób starszych są coraz bardziej
istotne w codziennej praktyce
lekarskiej.
Standaryzowany wskaźnik chorobowości z
powodu cukrzycy typu 2 dla całej populacji Polski
wynosi 5,37%
• Badania
epidemiologiczne
populacji
powyżej 35r.ż. przeprowadzone w Polsce w
2000 roku wskazują na coraz większe
rozpowszechnienie i duże zróżnicowanie
występowania
cukrzycy
typu
2
w
poszczególnych regionach.
• W
populacji
Warszawy
wskaźnik
chorobowości z powodu cukrzycy w grupie
osób powyżej 65 roku życia wynosi 8,6%, a
z powodu upośledzonej tolerancji glukozy
14,2%
• W regionie lubelskim w populacji wiejskiej
osób powyżej 65r.ż. cukrzyca występowała u
31,3% kobiet i u 21,1% mężczyzn, kolejne
30% badanej populacji osób starszych
stanowiły osoby z upośledzoną tolerancją
glukozy.
• W populacji miejskiej osób powyżej 65r.ż.
cukrzycę stwierdzono u 21% kobiet i u
27,8% mężczyzn oraz upośledzoną
tolerancję glukozy u średnio 25% kolejnych
badanych w tej grupie wiekowej. Tak więc
ponad połowa badanych w wieku powyżej
65r.ż. ma zaburzenia gospodarki
węglowodanowej
Według prognoz Światowej Organizacji Zdrowia,
w latach 2000-2025 nastąpi podwojenie liczby
chorych na cukrzycę typu 2 na świecie.
• Jak wynika z prognoz demograficznych
wzrost występowania cukrzycy będzie
dotyczył w największym stopniu
najstarszych grup wiekowych.
Patogeneza
• Głównymi mechanizmami prowadzącymi
do zaburzeń gospodarki
węglowodanowej w wieku starszym są
zaburzenia wydzielania insuliny oraz
narastająca insulinooporność.
• Upośledzone jest wydzielanie insuliny w
odpowiedzi na bodziec glikemiczny, tzn.
stężenie wydzielanej insuliny jest za
niskie w stosunku do poziomu glikemii.
• Stopniowemu zanikowi ulega także pierwsza,
tzw. wczesna faza wydzielania insuliny.
Konsekwencją jest opóźnienie wydzielania
insuliny po posiłku, co prowadzi do
charakterystycznej dla wieku starszego
hieperglikemii poposiłkowej.
• Zmiany fizyko-chemiczne tkanek, związane np. z
przebudową kolagenu, mają także wpływ na
rozwój insulinooporności.
• Ulegają zatem zaburzeniu mechanizmy
receptorowe, wskutek czego dochodzi do
osłabienia penetracji insuliny do tkanek, jak
również mechanizmy postreceptorowe, czyli jest
słabsza odpowiedź komórki na sygnał błonowo-
jądrowy dla czynników transkrypcyjnych.
Efektem tych mechanizmów jest zmniejszenie
zużycia glukozy.
• W patogenezie cukrzycy wieku starszego
odgrywa także rolę przedłużona
biotransformacja insuliny w wątrobie. Jej
wynikiem jest upośledzenie hamowania
przez insulinę uwalniania glukozy z wątroby
oraz nasilenie powstawania glukozy w
procesie glukoneogenezy i glukogenolizy.
• Efektem powyższych mechanizmów są
obserwowane wraz z wiekiem zmiany
poziomu glikemii. Po 30 roku życia dochodzi
do wzrostu glikemii na czczo o 1-2 mg/dl
(0,05-0,09mmol/l) na każdą dekadę oraz
wzrostu glikemii poposiłkowej o 15mg/dl
(0,8mmol/l) na każdą dekadę
Czynniki ryzyka występowania
cukrzycy w wieku starszym
• Najważniejszymi czynnikami ryzyka
predysponującymi do wystąpienia
cukrzycy w wieku starszym są otyłość
trzewna oraz spadek aktywności
fizycznej. Na zaburzenia gospodarki
węglowodanowej wpływają również
nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia,
upośledzona funkcja nerek, hipokaliemia
(indukowana przez leki moczopędne).
• Wzmożone napięcie układu współczulnego jest
silnym bodźcem do glikogenolizy.
• Nieracjonalne odżywianie ze zmniejszonym
spożyciem węglowodanów stanowi dodatkowy
czynnik upośledzający tolerancję glukozy
• Również wiele leków ma charakter
diabetogenny. Należą do nich leki
moczopędne, głównie tiazydy, beta-blokery,
glikokortykosteroidy, trójcykliczne leki
antydepresyjne, kwas nikotynowy,
sympatykomimetyki. Fakt ten ma szczególne
znaczenie biorąc pod uwagę niekorzystne
zjawisko polipragmazji u starszych pacjentów.
Rozpoznawanie cukrzycy
• Postawienie rozpoznania cukrzycy w wieku
starszym stwarza wiele problemów ze
względu na częsty brak typowych
objawów, częstsze występowanie objawów
nietypowych, przypadkowość rozpoznania
np. w okresie przygotowywania do
operacji, współistnienie objawów
wynikających ze schorzeń towarzyszących.
Stąd rozpoznanie cukrzycy często jest
stawiane z opóźnieniem w fazie powikłań
przewlekłych
Kryteria laboratoryjne rozpoznawania cukrzycy
są niezależne od wieku i opierają się na
zaleceniach WHO:
• glikemia na czczo w osoczu krwi żylnej
wyższa lub równa 126mg/dl (potwierdzona
podobnym wynikiem dnia następnego) lub
• glikemia przygodna większa lub równa
200mg/dl z towarzyszącymi objawami
klinicznymi: wielomocz, wzmożone
pragnienie, niewyjaśniony spadek masy ciała
lub
• glikemia w drugiej godzinie testu tolerancji
glukozy większa lub równa 200mg/dl
Preferowanym badaniem służącym do
rozpoznania cukrzycy jest oznaczanie glikemii na
czczo
• Uważa się, że jest to najlepsze badanie
przesiewowe w cukrzycy ze względu na łatwość i
szybkość wykonania oraz nieduży koszt. Jednak
badanie tylko glikemii na czczo nie wykrywa około
50% chorych z cukrzycą typu 2 w grupie osób
powyżej 60r.ż.
• Dlatego nabiera znaczenia oznaczanie glikemii w
drugiej godzinie testu tolerancji glukozy.
Umożliwia wykrycie około 50% chorych z cukrzycą
typu 2 w starszych grupach wiekowych, u których
stwierdza się izolowaną hiperglikemię
poposiłkową lub nieprawidłowa glikemię w 120
min. testu.
• Następujące stany uważa się za
przeciwwskazania do wykonywania
testu: uprzednio rozpoznana cukrzyca,
kliniczne objawy hiperglikemii, zabieg
operacyjny, stany zagrożenia życia,
przewlekłe niedożywienie, zaburzenia
wchłaniania jelitowego, stan po resekcji
żołądka. U chorych unieruchomionych w
łóżku dłużej niż trzy dni dochodzi do
upośledzenia tolerancji glukozy, a zatem
wykonywanie u nich testu jest
niezasadne.
Odrębności przebiegu
klinicznego cukrzycy w
wieku starszym
• W wieku starszym typowe objawy
cukrzycy mogą nie występować,
dominują objawy nietypowe lub
objawów nie ma.
• Klasyczne objawy, takie jak pragnienie,
cukromocz, chudnięcie, ketoza i
ketonuria mogą nie występować lub
mogą być błędnie interpretowane.
• Objawy nietypowe występują bardzo często i
mogą wynikać nie tylko z zaburzeń gospodarki
węglowodanowej, co utrudnia rozpoznanie.
Chorzy skarżą się na osłabienie,
zmęczenie, apatię, senność, zaburzenia
pamięci, zmiany nastroju, bóle głowy,
rzadziej pocenie się, jako skutki
epizodycznej hipoglikemii. Mogą
występować kurcze mięśni szkieletowych w
wyniku zaburzeń wodno-elektrolitowych, czy
nagłe osłabienie wzroku, jako efekt
zmienionego napięcia soczewki. Objawy
odwodnienia, czy obecność zmian skórnych
(czyraki, świąd skóry), należy weryfikować
pod kątem cukrzycy.
• Stopień nasilenia typowych objawów starzenia
powinien nasuwać podejrzenie cukrzycy. Osłabienie
zdolności motorycznych wskutek osłabienia mięśni,
zaburzenia widzenia, upośledzenie funkcji
poznawczych, zaburzenia pamięci, spadek masy ciała,
nie otrzymanie moczu stanowią elementy procesu
starzenia się, ale mogą ulec gwałtownemu
przyspieszeniu, gdy dołączy się cukrzyca.
• Nierzadko cukrzyca w wieku podeszłym rozpoznawana
jest w fazie obecności powikłań przewlekłych, stąd
będą obecne dolegliwości i objawy podmiotowe zależne
od mikro- i makroangiopatii cukrzycowej oraz od
retinopatii, neuropatii, czy nefropatii cukrzycowej.
• Chorzy skarżą się na zaburzenia widzenia, zaburzenia
czucia w zakresie obwodowych odcinków kończyn
(objaw"skarpetek i rękawiczek"), neuralgie nerwów
obwodowych, zmiany bakteryjno-grzybicze skóry.
Obserwuje się nawracające zakażenia dróg
moczowych.
• Objawami neuropatii autonomicznej są
niedociśnienie ortostatyczne, sztywna
tachykardia spoczynkowa.
• Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego
bywają bardzo uciążliwe: problemy z połykaniem,
okresowe zaleganie treści pokarmowej w żołądku
(gastropareza), napadowe biegunki, szczególnie
nocne (enteropatia). Cukrzyca jest określana jako
ekwiwalent choroby niedokrwiennej serca, stąd
chorego na cukrzycę trzeba traktować jak
chorego z chorobą wieńcową. Trzeba pamiętać
zatem o występowaniu bezbólowych zawałów
serca u cukrzyków, niemym niedokrwieniu sera, o
zjawisku kardiomiopatii cukrzycowej, czy o
bezbólowym niedokrwieniu kończyn dolnych.
• Powikłania ostre cukrzycy pod postacią kwasicy
ketonowej, która jest relatywnie rzadsza, oraz
śpiączki nieketonowej, która występuje
częściej, są obarczone wysoką śmiertelnością
sięgającą 40% chorych po 50 roku życia.
• Cukrzyca jest czynnikiem przyśpieszającym
miażdżycę, stąd objawy miażdżycy tętnic
wieńcowych (zawały serca), naczyń mózgowych
(udary mózgowe), naczyń kończyn dolnych
(zespół stopy cukrzycowej).
• Wszystkie powyższe procesy decydują o
niespotykanym w innych grupach wiekowych
zjawisku polipatologii (wielości skarg i
objawów) u starszych chorych z cukrzycą.
Leczenie cukrzycy typu 2 w wieku starszym
•
Leczenie cukrzycy w wieku starszym jest w zasadzie
podobne jak w młodszych grupach wiekowych, przy czym
wymaga ono modyfikacji wynikających z wieku, chorób
współistniejących oraz zwiększonego ryzyka hipoglikemii, a
zatem indywidualizacji w stosunku do konkretnego chorego.
•
Należy sobie uświadomić, że starsze osoby mają coraz
większą liczbę problemów związanych z codziennym
funkcjonowaniem. Stąd rozpoznanie nowej choroby -
cukrzycy, budzi lęk, niepokój, może prowadzić do depresji
reaktywnej, gdyż jest związane z perspektywą nowych
obowiązków, wynikających z zaleceń dietetycznych,
zwiększenia aktywności fizycznych, konieczności
regularnego przyjmowania leków, poddawania się
systematycznym badaniom laboratoryjnym oraz wizytom
lekarskim w określonych terminach. Wszystkie zalecenia
należy formułować prosto i zrozumiale.
Leczenie dietetyczne
• Zalecenia dietetyczne u większości
starszych chorych nie znajdują zrozumienia.
Zalecając zmianę sposobu odżywiania należy
zwrócić uwagę na indywidualne preferencje
i dotychczasowe nawyki żywieniowe.
• Trudności w dokonywaniu zakupów,
przygotowywaniu posiłków, przestrzeganiu
godzin ich spożywania, dodatkowe
niedyspozycje i dolegliwości (kłopoty z
uzębieniem, wzdęcia, zaparcia), pogłębiają
problemy związane z przestrzeganiem
zaleceń dietetycznych.
• Celem leczenia dietetycznego powinna być
teoretycznie normalizacja masy ciała.
Uważa się, że po 70 r.ż. jest zmniejszone
zapotrzebowanie energetyczne, a zatem
ogólna kaloryczność posiłków powinna być
mniejsza o około 30% niż we
wcześniejszych latach życia. Zapobiega to
rozwojowi niekorzystnej otyłości.
• Zapotrzebowanie energetyczne powinno
być pokryte w 55-60% przez węglowodany,
w 30% przez tłuszcze, w 20% przez białko.
Zalecana jest eliminacja cukrów prostych.
Aktywność fizyczna
• Zalecenie zwiększenia aktywności fizycznej
starszych chorych powinno być bardzo
ostrożne, indywidualnie rozważone i musi
być poprzedzone aktualną oceną wydolności
układu krążenia, oddychania, narządu
ruchu, kontrolą ciśnienia tętniczego.
• Niewątpliwie aktywność fizyczna przynosi
korzyści, poprawiając tolerancję glukozy,
zapobiegając przyrostowi masy ciała,
poprawiając profil lipidowy, ułatwiając
kontrolę ciśnienia tętniczego
•
• Należy jednak wziąć pod uwagę
zwiększone ryzyko upadków, ryzyko
hipoglikemii, a nawet nagłej śmierci
sercowej u starszych chorych pod
wpływem niekontrolowanego wysiłku
fizycznego.
• Zalecany jest zatem wysiłek fizyczny o
powolnym początku i powolnym
zakończeniu, wykonywany minimum 3
razy w tygodniu. Najprostszą i
najbezpieczniejszą formą aktywności jest
spacer ze stopniowym zwiększaniem
dystansu.
Odrębności leczenia farmakologicznego
• Zalecana jest szczególna ostrożność przy
rozpoczynaniu i monitorowaniu farmakoterapii.
Należy pamiętać o większym w tym wieku ryzyku
hipoglikemii i interakcjach z innymi lekami.
• Najpowszechniej stosowaną grupą leków są pochodne
sulfonylomocznika (SM). Praktycznie nie są stosowane
pochodne SM pierwszej generacji, szczególnie
chlorpropamid, a spośród pochodnych SM drugiej
generacji - glibenklamid, ze względu na niebezpieczeństwo
hipoglikemii. Zalecanymi pochodnymi SM drugiej generacji
są gliklazyd, glipizyd, glikwidon oraz uważany przez
niektórych autorów za pochodną SM trzeciej generacji -
glimepiryd. Korzystne dla starszego chorego są preparaty
podawane raz dziennie. Zasadą podawania leków powinno
być rozpoczęcie terapii od małych dawek, jak również
uwzględnienie przeciwwskazań, do których należy
upośledzenie funkcji wątroby i nerek.
• Pochodne biguanidów nie są zalecane osobom po
75r.ż. U osób młodszych mogą przynieść korzyści
w leczeniu cukrzycy skojarzonej z otyłością. Ze
względu na ryzyko rozwoju kwasicy mleczanowej
są przeciwwskazane u chorych z niewydolnością
krążenia, oddychania, dysfunkcją nerek.
• Uwzględniając możliwe interakcje między różnymi lekami
stosowanymi u starszej osoby należy przede wszystkim
pamiętać o możliwości interakcji pochodnych SM z lekami
nasilającymi efekt hipoglikemizujący. Należą do nich:
niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym kwas
acetylosalicylolowy w dużych dawkach, sulfonamidy, leki
przeciwgrzybicze (mikonazol czy flukonazol), tetracykliny,
ranitydyna, pochodne kumaryny, inhibitory MAO,
fluoksetyna. Beta-adrenolityki z kolei mogą nasilać i
przedłużać objawy hipoglikemii. Przeciwstawnie do
pochodnych SM (osłabienie efektu hipoglikemizującego)
działają: glikokortykosteroidy, tiazydowe leki moczopędne,
pochodne fenotiazyny, fenytoina, hormony tarczycy.
Insulinoterapia
• Najwięcej problemów w terapii cukrzycy u osób starszych
niesie leczenie insuliną ze względu na zwiększone ryzyko
hipoglikemii. Wykazano, że pacjenci powyżej 65 r.ż.
leczeni insuliną częściej są hospitalizowani, a roczna
śmiertelność wynosi u nich 11% i jest blisko dwukrotnie
większa niż u chorych przyjmujących leki doustne.
• Przed podjęciem decyzji o insulinoterapii należy
wykluczyć nie rozpoznane, możliwe do usunięcia
przyczyny nieskuteczności dotychczasowego leczenia. Czy
chory właściwie stosuje się do zaleceń lekarskich w
zakresie diety, przyjmowania leków, czy nie otrzymuje
leków, które wchodzą w niekorzystne interakcje, działając
hiperglikemizująco. Czy nie występują stany chorobowe
zwiększające zapotrzebowanie na insulinę (utajone
zakażenia bakteryjne, dekompensacja układu krążenia i
oddychania, dysfunkcja wątroby, nerek)
• Decyzja o konieczności insulinoterapii
jest zwykle niechętnie przyjmowana
przez ludzi starszych. Jest to związane z
występowaniem u osób starszych
upośledzenia sprawności manualnej,
pogorszenia ostrości wzroku, z lękiem
przed iniekcjami. Konieczność podjęcia
nowych obowiązków przez chorego budzi
niepokój, chorzy mogą mieć trudności z
obsługą glukometru, czy wstrzykiwacza
insuliny. Obserwuje się zjawisko
technofobii. Część chorych może nawet
wymagać opieki osób drugich, a zatem
dochodzi do uzależnienia się od rodziny
czy opiekunów.
• Leczeniem ułatwiającym przejście do stosowania insuliny
jest terapia skojarzona, a więc podawanie pochodnych
sulfonylomocznika przed posiłkami oraz iniekcja długo
działającej insuliny wieczorem. Ta forma leczenia jest
lepiej akceptowaną przez starszych formą leczenia, ale
jest wskazana u chorych z istniejącymi jeszcze rezerwami
wydzielniczymi komórek beta, a co za tym idzie, ze
stosunkowo małym zapotrzebowaniem na insulinę.
• Zalecanym modelem insulinoterapii u starszych osób jest
podawanie insuliny dwa razy dziennie przed śniadaniem i
kolacją, z wykorzystaniem gotowych mieszanek
insulinowych. Obserwuje się korzystne efekty działania
insuliny ludzkiej izofanowej (NPH - neutral protamine,
Hagedorn). Nowe możliwości stwarzają długo działające
bezszczytowe analogi insuliny ludzkiej. Przykładem jest
insulina glargine o zmodyfikowanym sposobie
wchłaniania do podawania jeden raz na dobę, dająca
stabilny poziom insuliny przez całą dobę.
• Warunkiem dobrej kontroli
leczenia jest oczywiście
dysponowanie prostym w obsłudze
penem i glukometrem.
Cele leczenia
• Określając cel leczenia u starszego chorego
należy uwzględnić wiek, w którym wystąpiła
cukrzyca, czas jej trwania, wiek biologiczny
pacjenta, przewidywane dalsze trwanie życia,
możliwość rozwoju powikłań przewlekłych oraz
obecność schorzeń towarzyszących. Duże
znaczenie ma również stopień współpracy
chorego.
• Obecnie brak długofalowych badań dotyczących
korzyści z restrykcyjnego przestrzegania
poziomu glikemii u chorych po 65 roku życia.
Diabetycy w tej grupie wiekowej winni być
niezwykle indywidualnie traktowani w zależności
od osobniczej zmienności procesu starzenia.
• Uważa się zatem, że bardziej
restrykcyjna kontrola glikemii może być
zalecana pacjentom, którzy mogą
odnieść korzyści z długoterminowej
kontroli glikemii, a więc chorym z
odpowiednio długim przewidywanym
czasem przeżycia (10-20 lat), którzy
prowadzą aktywny tryb życia, są
sprawni psychoruchowo oraz są zdolni i
chętni do współpracy i
współodpowiedzialności.
Zasady postępowania
• Ludzie starsi chorzy na cukrzycę wymagają
szczególnej troski i opieki, co powinno
angażować lekarzy, pielęgniarki,
rehabilitantów, rodziny i opiekunów chorego.
• Leczenie osób starszych wymaga ogromnej
rozwagi, a dążenie do szybkiej normalizacji
zaburzeń poziomu glikemii nie jest wskazane,
jest wręcz przeciwwskazane.
• Celem postępowania lekarskiego i opieki
zdrowotnej powinno być uzyskanie możliwie
największej poprawy jakości życia chorego na
cukrzycę w starszym wieku.