Żywienie w
Żywienie w
rozwoju i
rozwoju i
leczeniu
leczeniu
miażdżycy
miażdżycy
Żywienie w
Żywienie w
rozwoju i
rozwoju i
leczeniu
leczeniu
miażdżycy
miażdżycy
W.B. Szostak i A. Cichocka,
2011
Spożycie kwasów tłuszczowych w Polsce
w latach 1989-2004
na
głowę/dzień
Lata
Sekuła i wsp., IŻŻ, 2005
B.Cybulska
Spożycie owoców w Polsce
w latach 1989-2004
Lata
na głowę/rok
Sekuła i wsp., IŻŻ, 2005
B.Cybulska
Spożycie drobiu w Polsce
w latach 1989-2004
na głowę/rok
Lata
Sekuła i wsp., IŻŻ, 2005
B.Cybulska
Spożycie mięsa czerwonego w Polsce
w latach 1989-2004
na głowę/rok
Lata
Sekuła i wsp., IŻŻ, 2005
B.Cybulska
Styl życia i inne cechy związane z
Styl życia i inne cechy związane z
ryzykiem sercowo-naczyniowym
ryzykiem sercowo-naczyniowym
ESC i in., 2003
ESC i in., 2003
Styl życia
Styl życia
Cechy
Cechy
biochemiczne i
biochemiczne i
fizjologiczne
fizjologiczne
Pozostałe cechy
Pozostałe cechy
indywidualne
indywidualne
Dieta
Dieta
Palenie
Palenie
tytoniu
tytoniu
Aktywnoś
Aktywnoś
ć
ć
fizyczna
fizyczna
TC (LDL-chol)
TC (LDL-chol)
HR
HR
TG/HDL-C
TG/HDL-C
Glikemia/DM
Glikemia/DM
Nadwaga/Otyłość
Nadwaga/Otyłość
Czynniki
Czynniki
trombogenne
trombogenne
Markery zapalenia
Markery zapalenia
Wiek
Wiek
Płeć
Płeć
Rodzinne
Rodzinne
obciążenie ChNS
obciążenie ChNS
Obecność ChNS
Obecność ChNS
Markery
Markery
genetyczne
genetyczne
B.Cybulska
W.B. Szostak i A. Cichocka,
2011
Wątroba
Wątroba
VLDL
Akumulacja
cholesterolu
w komórce
Remnanty VLDL LDL
Triglicerydy
Hipertrójglicerydemia
Hipertrójglicerydemia
Czynniki ryzyka związane z
hipertrójglicerodemią
Bogate w cholesterol
Bogate w cholesterol
remnanty
remnanty
Małe,
Małe,
gęste LDL
gęste LDL
Otyłość
Otyłość
trzewna
trzewna
ciśnienie
ciśnienie
tętnicze
tętnicze
Oporność
Oporność
na insulinę
na insulinę
Stan
Stan
prokoagulacyjny
prokoagulacyjny
cholesterol HDL
cholesterol HDL
B.Cybulska
Zaburzenia lipidowe
Zaburzenia lipidowe
ESC i in., 2003
ESC i in., 2003
<
<
40
40
(M)
(M)
<
<
1,0
1,0
<
<
45
45
(K)
(K)
<
<
1,2
1,2
HDL-chol
HDL-chol
150
150
1,7
1,7
TG
TG
190
190
5,0
5,0
115
115
3,0
3,0
TC
TC
LDL-chol
LDL-chol
mmol/l
mmol/l
mg/dl
mg/dl
B.Cybulska
●
Podstawą oceny ryzyka (%
prawdopo-
dobieństwa
) zgonu S-N jest tabela SCORE
●
U pacjentów z ChSN, u chorych na
cukrzycę lub na przewlekłą chorobę nerek
nie korzysta się z tabeli SCORE. Od
początku są kwalifikowani do kategorii
bardzo dużego ryzyka
Dyslipidemia aterogenna
Dyslipidemia aterogenna
– współistnienie
– współistnienie
we krwi, niskiego
stężenia frakcji cholesterolu
stężenia frakcji cholesterolu
cząsteczek tzw. małych gęstych
cząsteczek tzw. małych gęstych
. Występuje u osób z
. Występuje u osób z
lub u chorych z
Stężenie TG ≥150 mg%
Stężenie TG ≥150 mg%
Stężenie HDL-C <40 mg% u mężczyzn i < 45 mg% u kobiet
Stężenie HDL-C <40 mg% u mężczyzn i < 45 mg% u kobiet
Obecność nieprawidłowych cząsteczek LDL (małe gęste
Obecność nieprawidłowych cząsteczek LDL (małe gęste
LDL)
LDL)
Wyżej wymienione objawy tworzą tak zwaną
Wyżej wymienione objawy tworzą tak zwaną
triadę
triadę
lipidową
lipidową
.
.
7
7
8
8
9
9
10
10
1
1
2
2
5
5
5
5
6
6
7
7
8
8
3
3
3
3
4
4
5
5
6
6
2
2
2
2
3
3
3
3
4
4
1
1
3
3
1
1
5
5
1
1
7
7
19
19
2
2
2
2
9
9
1
1
0
0
1
1
2
2
13
13
1
1
6
6
6
6
7
7
8
8
9
9
1
1
1
1
4
4
5
5
5
5
6
6
7
7
1
1
4
4
1
1
6
6
1
1
9
9
22
22
2
2
6
6
9
9
1
1
1
1
1
1
3
3
15
15
1
1
6
6
6
6
8
8
9
9
11
11
1
1
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
9
9
9
9
1
1
1
1
1
1
3
3
15
15
1
1
8
8
6
6
7
7
9
9
10
10
1
1
2
2
4
4
5
5
6
6
7
7
9
9
3
3
3
3
4
4
5
5
6
6
8
8
9
9
1
1
0
0
11
11
1
1
3
3
5
5
6
6
7
7
8
8
9
9
3
3
4
4
5
5
5
5
6
6
2
2
3
3
3
3
4
4
4
4
4
4
4
4
5
5
6
6
7
7
3
3
3
3
3
3
4
4
5
5
2
2
2
2
2
2
3
3
3
3
1
1
1
1
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
3
3
3
3
4
4
1
1
2
2
2
2
2
2
3
3
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
4
4
5
5
5
5
6
6
7
7
3
3
3
3
4
4
4
4
5
5
2
2
2
2
2
2
3
3
3
3
1
1
1
1
2
2
2
2
2
2
6
6
7
7
8
8
10
10
1
1
2
2
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
3
3
3
3
4
4
5
5
6
6
2
2
2
2
3
3
3
3
4
4
1
1
2
2
1
1
3
3
1
1
6
6
19
19
2
2
2
2
8
8
9
9
1
1
1
1
13
13
1
1
6
6
5
5
6
6
8
8
9
9
1
1
1
1
4
4
4
4
5
5
6
6
8
8
1
1
2
2
1
1
7
7
2
2
4
4
3
3
3
3
10
10
14
14
20
20
28
28
8
8
1
1
2
2
1
1
7
7
2
2
4
4
7
7
1
1
0
0
1
1
4
4
2
2
1
1
6
6
1
1
2
2
8
8
1
1
8
8
2
2
2
2
3
3
3
3
4
4
1
1
2
2
2
2
2
2
3
3
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
1
2
2
0
0
0
0
1
1
1
1
1
1
4
4
4
4
5
5
6
6
7
7
2
2
3
3
3
3
4
4
5
5
2
2
2
2
2
2
3
3
3
3
1
1
1
1
2
2
2
2
2
2
7
7
8
8
1
1
0
0
12
12
1
1
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
1
1
0
0
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
2
2
3
3
3
3
4
4
5
5
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
1
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
1
1
1
0
0
0
0
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
1
1
1
0
0
0
0
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
3
3
3
3
4
4
1
1
2
2
2
2
2
2
3
3
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
7
7
2
2
4
4
3
3
4
4
4
4
7
7
14
14
20
20
29
29
41
41
1
1
2
2
1
1
7
7
2
2
5
5
3
3
5
5
1
1
0
0
1
1
5
5
2
2
1
1
3
3
0
0
9
9
1
1
8
8
1
1
3
3
2
2
6
6
kobiety
kobiety
mężczyźni
mężczyźni
niepalący
niepalący
palący
palący
niepalące
niepalące
palące
palące
wiek
wiek
65
65
60
60
55
55
50
50
40
40
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
(mg/dl)
(mg/dl)
cholesterol (mmol/l)
cholesterol (mmol/l)
180
180
160
160
140
140
120
120
180
180
160
160
140
140
120
120
180
180
160
160
140
140
120
120
180
180
160
160
140
140
120
120
180
180
160
160
140
140
120
120
c
iś
n
ie
n
ie
t
ę
tn
ic
ze
s
k
u
rc
zo
w
e
c
iś
n
ie
n
ie
t
ę
tn
ic
ze
s
k
u
rc
zo
w
e
15%
15%
10-14%
10-14%
5-9%
5-9%
3-4%
3-4%
2%
2%
1%
1%
<1%
<1%
150
150
200
200
250
250
300
300
ESC i inne tow., 2003
ESC i inne tow., 2003
10-letnie ryzyko
10-letnie ryzyko
zgonu
zgonu
sercowo-
sercowo-
naczyniowego
naczyniowego
w populacjach
w populacjach
obciążonych dużym
obciążonych dużym
ryzykiem
ryzykiem
Od kategorii ryzyka (
małe,
umiarkowane
,
duże
,
bardzo duże
) zależy
docelowe stężenie
LDL-C
,
a co za tym idzie
intensywność leczenia
dyslipidemii
Kategoria ryzyka i docelowy LDL-C
Kategoria
ryzyka
Co to znaczy?
LDL-C
(mg/dl)
Małe
ryzyko zgonu S-N <1%
-
Umiar-
kowane
Ryzyko zgonu S-N ≥1% i < 5%
Może być większe, jeśli występują
jeszcze inne cz. ryzyka niż w tabeli
<115
<3,0
Duże
Ryzyko zgonu S-N ≥5% i <10%
Silny pojedynczy cz. ryzyka np.
rodzinna dyslipidemia lub ciężkie NT
<100
<2,5
Bardzo
duże
Rozpoznana ChSN
Cukrzyca t.2 i t.1 z uszk.
narządowym
Umiarkowana i ciężka PChN
(GFR<60ml/min)
Ryzyko zgonu S-N ≥10%
<70
<1,8
W
leczeniu
dyslipidemii istotne
znaczenie
ma
zmiana stylu życia,
w
szczególności
dieta
Wpływ zmiany stylu życia na korektę
zaburzeń lipidowych
LDL-chol
LDL-chol
trójglicerydy
trójglicerydy
HDL-chol
HDL-chol
spożycie SFA i izomerów
spożycie SFA i izomerów
trans
trans
nienasyconych kwasów
nienasyconych kwasów
tłuszczowych
tłuszczowych
spożycie MUFA i PUFA n-6
spożycie MUFA i PUFA n-6
spożycie cholesterolu
spożycie cholesterolu
masy ciała
masy ciała
spożycie błonnika
spożycie błonnika
sterole i stanole roślinne
sterole i stanole roślinne
antyoksydanty
antyoksydanty
→
→
ochrona
ochrona
LDL
LDL
przed utlenianiem
przed utlenianiem
masy ciała
masy ciała
unikanie alkoholu
unikanie alkoholu
spożycie cukru
spożycie cukru
wysiłku
wysiłku
fizycznego
fizycznego
PUFA n-3
PUFA n-3
(suplementy)
(suplementy)
wysiłku
wysiłku
fizycznego
fizycznego
masy ciała
masy ciała
zaprzestanie
zaprzestanie
palenia
palenia
alkohol
alkohol
unikanie izomerów
unikanie izomerów
trans
trans
1,6
1,6
27,0
27,0
16
16
12
12
60,0
60,0
Flora
Flora
1,5
1,5
15,0
15,0
43
43
17
17
80,0
80,0
Palma
Palma
4,0
4,0
9,5
9,5
58
58
23
23
100,0
100,0
Planta
Planta
2,0
2,0
22,0
22,0
36
36
17
17
80,0
80,0
Masło roślinne
Masło roślinne
1,2
1,2
55,7
55,7
26
26
12
12
100,0
100,0
Olej kukurydziany
Olej kukurydziany
0,6
0,6
64,0
64,0
19
19
11
11
100,0
100,0
Olej
Olej
słonecznikowy
słonecznikowy
8,0
8,0
54,0
54,0
23
23
15
15
100,0
100,0
Olej sojowy
Olej sojowy
11,0
11,0
20,0
20,0
58
58
7
7
100,0
100,0
Olej rzepakowy
Olej rzepakowy
0,8
0,8
9,8
9,8
70
70
15
15
99,6
99,6
Oliwa z oliwek
Oliwa z oliwek
0,7
0,7
6,6
6,6
44
44
44
44
99,5
99,5
Smalec
Smalec
1,0
1,0
7,6
7,6
20
20
31
31
64
64
Mlemiks
Mlemiks
zambrowski
zambrowski
83
83
Tłuszc
Tłuszc
z
z
ogółe
ogółe
m
m
26
26
MUFA
MUFA
49
49
NKT
NKT
1,2
1,2
n-3
n-3
n-6
n-6
1,1
1,1
PUFA
PUFA
Masło
Masło
Produkt
Produkt
Zawartość kwasów tłuszczowych (w g)
Zawartość kwasów tłuszczowych (w g)
w 100 g wybranych produktów
w 100 g wybranych produktów
wg H. Kunachowicz i wsp.: Tabele wartości odżywczych produktów spożywczych, Warszawa, 1998
wg H. Kunachowicz i wsp.: Tabele wartości odżywczych produktów spożywczych, Warszawa, 1998
Zawartość izomerów trans nienasyconych kwasów
Zawartość izomerów trans nienasyconych kwasów
tłuszczowych w produktach żywnościowych
tłuszczowych w produktach żywnościowych
Grupa produktów
Grupa produktów
Liczba
Liczba
prób
prób
Mediana
Mediana
Q1-Q4
Q1-Q4
Zupy w proszku i sosy
Zupy w proszku i sosy
20
20
18,86
18,86
(5,32
(5,32
÷
÷
28,66)
28,66)
Wyroby przemysłu
Wyroby przemysłu
cukierniczego
cukierniczego
15
15
10,14
10,14
(1,23
(1,23
÷
÷
30,36)
30,36)
Wyroby czekoladowe
Wyroby czekoladowe
12
12
7,86
7,86
(1,54
(1,54
÷
÷
14,76)
14,76)
Chipsy ziemniaczane
Chipsy ziemniaczane
15
15
1,75
1,75
(0,57
(0,57
÷
÷
2,03)
2,03)
„
„
Fast foods” *
Fast foods” *
15
15
1,56
1,56
(0,31
(0,31
÷
÷
9,75)
9,75)
Margaryny twarde
Margaryny twarde
15
15
0,14
0,14
(0,00
(0,00
÷
÷
20,51)
20,51)
Margaryny miękkie
Margaryny miękkie
15
15
0,00
0,00
(0,00
(0,00
÷
÷
6,45)
6,45)
* frytki, hamburgery, chieseburger,
pizza
Mojska H. i wsp., 2006
Nasycone kwasy tłuszczowe
o
Silny dowód wskazuje, że spożycie nasyconych
kwasów tłuszczowych (SFA) jest związane ze
zwiększonym stężeniem LDL-C i ryzykiem ChSN
oraz z opornością na insulinę i ryzykiem
cukrzycy typu 2 (T2D).
o
Odwrotnie, zmniejszone spożycie SFA łączy się z
mniejszym ryzykiem ChSN i cukrzycy typu 2.
o
Spadek spożycia SFA o 5% i zastąpienie ich
przez MUFA lub PUFA powoduje znaczną
redukcję ryzyka ChSN i T2D.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Jednonienasycone kwasy
tłuszczowe (MUFA)
o
Silny
dowód
wskazuje,
że
MUFA
,
zastępując
SFA
, poprawiają profil lipidów.
o
Zastąpienie 5% energii z
SFA
przez
MUFA
zmniejsza ryzyko ChSN i T2D u zdrowych
ludzi oraz poprawia wrażliwość na
insulinę u osób z insulinoopornością i T2D.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Wielonienasycone kwasy tłuszczowe
n-6 (PUFA n-6)
o
Silny i stały dowód wykazuje, że
PUFA n-6
poprawiają profil lipidów zastępując
SFA
lub
kwasy tłuszczowe trans.
o
PUFA
znamiennie zmniejszają ryzyko ChSN.
Wykazano także redukcję ryzyka T2D.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Cholesterol pokarmowy
o
Umiarkowany dowód z badań epidemiologicznych łączy
spożycie cholesterolu pokarmowego z ChSN.
o
Nie wydaje się, że spożycie 1 jajka dziennie,
niezależnie od innych składników pokarmowych, jest
związane z ryzykiem ChNS lub udaru mózgu u ludzi
zdrowych.
o
Spożycie więcej niż 7 jajek na tydzień zwiększa ryzyko.
o
U chorych na cukrzycę typu 2 spożycie 1 jajka dziennie
ma negatywny wpływ na stężenie cholesterolu w
lipoproteinach i zwiększa ryzyko ChSN.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Zawartość cholesterolu (mg) w
100 g wybranych produktów
spożywczych
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Jajka (2 sztuki)
Wątróbki z
kurczaka
Wątroba wieprzowa
Nerki wieprzowe
Pasztet
Pasztetowa
Salceson wloski
313
380
234
375
370
137
111
Błonnik pokarmowy
lignin
lignin
a
a
celulo
celulo
za
za
hemicelulo
hemicelulo
za
za
-glu
-glu
k
k
an
an
płesznik
płesznik
pe
pe
k
k
t
t
y
y
n
n
a
a
żywica
żywica
guar
guar
owa
owa
otręby pszenne
otręby pszenne
pełne ziarno
pełne ziarno
warzywa
warzywa
owies
owies
,
,
jęczmień
jęczmień
owoce, warzywa
owoce, warzywa
strączkowe
strączkowe
Nierozpuszczalny
Nierozpuszczalny
Rozpuszczalny
Rozpuszczalny
Zawartość błonnika (g) w 100 g
wybranych warzyw i owoców
Groszek zielony
Cykoria
Fasola
szparagowa
Cukinia
Dynia
Orzechy włoskie
Orzechy laskowe
Morele suszone
Śliwki suszone
Porzeczki
6,0
4,1
3,9
3,2
2,8
6,5
8,9
10,
3
9,4
7,7
Maliny
Banan
Pomarańcza
Mandarynka
Grejpfrut
Jabłko
Winogrona
Truskawki
6,7
1,7
1,9
1,9
1,9
1,5
1,5
1,7
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Zawartość błonnika (g) w 100 g
wybranych produktów
zbożowych
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Kunachowicz H., Tabele składu i wartości odżywczej żywności, 2005
Otręby pszenne
Musli z suszonymi owocami
Musli z suszonymi owocami i
orzechami
Płatki owsiane
Chrupki kukurydziane
Płatki kukurydziane
Kasza gryczana
Chleb pełnoziarnisty
Chleb pszenny jasny (zwykły)
Bułki pszenne jasne
Ryż biały
42,4
8,0
9,7
6,9
7,6
6,6
5,9
9,1
4,2
2,4
2,4
Roślinne stanole/sterole
zalecane spożycie w diecie leczniczej
2
g/d
źródła: sterole roślinne są izolowane z
ziarna soi i pinii
uwodornione sterole = stanole roślinne
źródła pokarmowe
: margaryny
wzbogacone w te związki oraz jogurty
dzienne spożycie
2-3
g LDL-chol o
6-
15
%
ATP III, 2001
ATP III, 2001
Dieta AHA 2006 i zalecenia stylu życia, w
Dieta AHA 2006 i zalecenia stylu życia, w
celu redukcji ryzyka chorób sercowo-
celu redukcji ryzyka chorób sercowo-
naczyniowych (1)
naczyniowych (1)
1.
1.
Spożycie energii i aktywność fizyczna aby osiągnąć lub
Spożycie energii i aktywność fizyczna aby osiągnąć lub
utrzymać zdrową masę ciała
utrzymać zdrową masę ciała
2.
2.
Dieta bogata w warzywa i owoce
Dieta bogata w warzywa i owoce
3.
3.
Wybieranie produktów z pełnego ziarna, bogatych w
Wybieranie produktów z pełnego ziarna, bogatych w
błonnik
błonnik
4.
4.
Spożywanie ryb, szczególnie tłustych, przynajmniej 2x w
Spożywanie ryb, szczególnie tłustych, przynajmniej 2x w
tygodniu
tygodniu
5.
5.
Ograniczenie spożycia
Ograniczenie spożycia
SAFA <7%
SAFA <7%
energii,
energii,
nienasyconych kwasów tłuszczowych
nienasyconych kwasów tłuszczowych
trans < 1%
trans < 1%
energii
energii
i
i
cholesterolu < 300 mg/dzień
cholesterolu < 300 mg/dzień
–
Wybieranie chudego mięsa i alternatywnych posiłków
Wybieranie chudego mięsa i alternatywnych posiłków
warzywnych
warzywnych
–
Wybieranie odtłuszczonych, zawierających 1% tłuszczu lub
Wybieranie odtłuszczonych, zawierających 1% tłuszczu lub
ubogo tłuszczowych produktów mlecznych
ubogo tłuszczowych produktów mlecznych
–
Zminimalizowanie spożycia częściowo uwodornionych tłuszczów
Zminimalizowanie spożycia częściowo uwodornionych tłuszczów
Dieta AHA 2006 i zalecenia stylu życia, w
Dieta AHA 2006 i zalecenia stylu życia, w
celu redukcji ryzyka chorób sercowo-
celu redukcji ryzyka chorób sercowo-
naczyniowych (2)
naczyniowych (2)
6.
6.
Zminimalizowanie spożycia napojów i
Zminimalizowanie spożycia napojów i
żywności z dodatkiem cukru
żywności z dodatkiem cukru
7.
7.
Wybieranie i przygotowanie żywności z
Wybieranie i przygotowanie żywności z
małą ilością soli lub bezsolnych
małą ilością soli lub bezsolnych
8.
8.
Jeśli spożywa się alkohol, należy to
Jeśli spożywa się alkohol, należy to
robić z umiarem
robić z umiarem
9.
9.
W razie żywienia się poza domem,
W razie żywienia się poza domem,
należy przestrzegać wytycznych AHA
należy przestrzegać wytycznych AHA
Zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych
(SAFA) w porcjach wybranych produktów
spożywczych
Produkt
Produkt
Ilość
Ilość
(ml,
(ml,
g)
g)
SAFA
SAFA
(g)
(g)
Produkt
Produkt
Ilość
Ilość
(g)
(g)
SAFA
SAFA
(g)
(g)
Mleko
Mleko
0% tł.
0% tł.
0,5% tł.
0,5% tł.
1,5% tł.
1,5% tł.
3,2% tł.
3,2% tł.
Masło
Masło
Margaryna miękka 60%
Margaryna miękka 60%
tł.
tł.
Smalec
Smalec
Słonina
Słonina
Olej rzepakowy
Olej rzepakowy
uniwersalny
uniwersalny
Wieprzowa łopatka
Wieprzowa łopatka
Wołowa polędwica
Wołowa polędwica
Cielęcina udziec
Cielęcina udziec
Pierś indyka
Pierś indyka
500
500
500
500
500
500
500
500
25
25
25
25
30
30
50
50
30
30
100
100
100
100
100
100
100
100
0
0
1,6
1,6
4,8
4,8
9,6
9,6
13,7
13,7
3,4
3,4
14,0
14,0
13,8
13,8
2,1
2,1
7,6
7,6
1,7
1,7
1,2
1,2
0,2
0,2
Morszczuk
Morszczuk
Mintaj
Mintaj
Pasztetowa
Pasztetowa
Parówki popularne
Parówki popularne
Salceson włoski
Salceson włoski
Baleron gotowany
Baleron gotowany
Szynka
Szynka
Polędwica sopocka
Polędwica sopocka
Polędwica z indyka
Polędwica z indyka
Ser tylżycki tłusty
Ser tylżycki tłusty
Ser edamski
Ser edamski
topiony
topiony
Ser twarogowy
Ser twarogowy
tłusty
tłusty
Ser twarogowy
Ser twarogowy
chudy
chudy
100
100
100
100
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
50
0,5
0,5
0,1
0,1
6,2
6,2
5,8
5,8
5,7
5,7
3,5
3,5
3,2
3,2
1,6
1,6
0,6
0,6
8,3
8,3
4,0
4,0
3,0
3,0
0,14
0,14
Kunachowicz H. I wsp.,
Kunachowicz H. I wsp.,
2005
2005
Przykładowe spożycie SAFA/dzień, w zależności od
Przykładowe spożycie SAFA/dzień, w zależności od
wyboru produktów spożywczych w diecie o wartości
wyboru produktów spożywczych w diecie o wartości
energetycznej 2000 kcal
energetycznej 2000 kcal
Przykład 1
Przykład 1
Przykład 2
Przykład 2
Przykład 3
Przykład 3
Produkt
Produkt
ml
ml
g
g
SAFA
SAFA
(g)
(g)
Produkt
Produkt
ml
ml
g
g
SAFA
SAFA
(g)
(g)
Produkt
Produkt
ml
ml
g
g
SAFA
SAFA
(g)
(g)
Mleko 3.2%
Mleko 3.2%
50
50
0
0
9,6
9,6
Mleko 1,5%
Mleko 1,5%
50
50
0
0
4,8
4,8
Mleko 0,5%
Mleko 0,5%
500
500
1,6
1,6
Masło
Masło
25
25
13,7
13,7
Margaryna
Margaryna
miękka 60%
miękka 60%
tł.
tł.
25
25
3,4
3,4
Margaryna
Margaryna
miękka 60%
miękka 60%
tł.
tł.
25
25
3,4
3,4
Smalec
Smalec
30
30
14,0
14,0
Olej
Olej
oliwkowy
oliwkowy
30
30
4,5
4,5
Olej
Olej
rzepakowy
rzepakowy
30
30
2,1
2,1
Wieprzowin
Wieprzowin
a łopatka
a łopatka
10
10
0
0
7,6
7,6
Polędwica
Polędwica
wołowa
wołowa
10
10
0
0
1,7
1,7
Morszczuk
Morszczuk
100
100
0,5
0,5
Parówki
Parówki
50
50
5,8
5,8
Szynka
Szynka
50
50
3,2
3,2
Polędwica
Polędwica
sopocka
sopocka
50
50
1,6
1,6
Ser
Ser
edamski
edamski
topiony
topiony
tłusty
tłusty
50
50
4,0
4,0
Ser edamski
Ser edamski
topiony tł.
topiony tł.
50
50
4,0
4,0
Ser
Ser
twarogowy
twarogowy
tł.
tł.
50
50
3,0
3,0
54,
54,
7
7
21,
21,
6
6
12,2
12,2
SAFA < 10% en. (22 g)
SAFA < 10% en. (22 g)
SAFA < 7% en. (15,5 g)
SAFA < 7% en. (15,5 g)
Kwasy tłuszczowe
Kwasy tłuszczowe
o
o
mega 3
mega 3
Potencjalne mechanizmy poprzez które kwasy
Potencjalne mechanizmy poprzez które kwasy
tłuszczowe omega-3 mogą zmniejszać ryzyko
tłuszczowe omega-3 mogą zmniejszać ryzyko
chorób sercowo-naczyniowych
chorób sercowo-naczyniowych
podatności serca na komorowe zaburzenia
podatności serca na komorowe zaburzenia
rytmu
rytmu
działanie antyzakrzepowe
działanie antyzakrzepowe
stężenia TG (na czczo i po posiłku)
stężenia TG (na czczo i po posiłku)
wzrostu blaszki miażdżycowej
wzrostu blaszki miażdżycowej
ekspresji cząstek adhezyjnych
ekspresji cząstek adhezyjnych
czynników wzrostu
czynników wzrostu
–
działanie przeciwzapalne
działanie przeciwzapalne
korzystny wpływ na rozkurcz tętnic
korzystny wpływ na rozkurcz tętnic
łagodny efekt hipotensyjny
łagodny efekt hipotensyjny
Connor, 2000
Connor, 2000
Spożycie ryb i zgony wieńcowe
Spożycie ryb i zgony wieńcowe
Meta-analiza badań kohortowych
Meta-analiza badań kohortowych
n=222 364; średni okres obserwacji: 11,8 lat
n=222 364; średni okres obserwacji: 11,8 lat
Względne ryzyko (RR), w porównaniu z tymi, którzy albo
Względne ryzyko (RR), w porównaniu z tymi, którzy albo
w ogóle ryb nie jedzą, albo spożywają je rzadziej niż 1x
w ogóle ryb nie jedzą, albo spożywają je rzadziej niż 1x
w miesiącu
w miesiącu
RR
RR
ryzyka
ryzyka
Spożycie
Spożycie
ryb:
ryb:
1-3x
1-3x
/miesiąc
/miesiąc
1x / tydzień
1x / tydzień
2-4x /
2-4x /
tydzień
tydzień
5x /
5x /
tydzień
tydzień
0,89 (-
0,89 (-
11%)
11%)
0,85 (-
0,85 (-
15%)
15%)
0,77 (-
0,77 (-
23%)
23%)
0,62 (-
0,62 (-
38%)
38%)
Większe spożycie o każde 20g/d łączyło się ze spadkiem
Większe spożycie o każde 20g/d łączyło się ze spadkiem
ryzyka zgonu wieńcowego o 7%
ryzyka zgonu wieńcowego o 7%
Spożycie ryb 2x w tygodniu lub więcej może
Spożycie ryb 2x w tygodniu lub więcej może
zmniejszyć zgony wieńcowe
zmniejszyć zgony wieńcowe
Ka He i wsp., 2004
Ka He i wsp., 2004
Wielonienasycone kwasy
tłuszczowe n-3 (PUFA n-3)
o
Umiarkowany dowód wykazuje, że spożycie 2
porcji tłustych ryb morskich (2x 200g) na
tydzień, które dostarczają 250 mg PUFA n-3
na dzień łączy się ze zmniejszeniem zgonów
na ChNS lub nagłych zgonów u osób z i bez
ChSN.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Zalecenia AHA na temat spożycia kwasów
tłuszczowych omega-3
2-4 g EPA + DHA
/dzień w
kapsułkach
pod kontrolą lekarza
Pacjenci
z TG
1 g EPA + DHA
dziennie,
preferowane z tłustych ryb
Suplementy po konsultacji z
lekarzem
Pacjenci
z ChNS
Ryby (preferowane tłuste)
przynajmniej 2x w tygodniu
Oleje i żywność bogata w ALA
(siemie lniane, oleje rzepakowy i
sojowy,
orzechy włoskie)
Zalecenie
Ludzie
zdrowi
Populacj
a
Circulation, 2002
Circulation, 2002
Kwasy tłuszczowe i cholesterol
Podsumowanie
1.
Limitowane spożycia SFA < 7% energii, zastąpienie raczej MUFA lub
PUFA niż węglowodanami.
Pośrednim krokiem do celu SFA < 7% energii jest natychmiastowe
zmniejszenie ich spożycia < 10% energii.
2.
Ograniczenie spożycia cholesterolu pokarmowego < 300 mg/d, z
dalszą redukcją < 200 mg/d u osób z dużym ryzykiem ChSN lub T2D.
3.
Unikanie spożycia kwasów tłuszczowych trans pochodzenia
przemysłowego.
2.
Spożywanie 2 porcji ryb morskich na tydzień, które dostarczają 250
mg PUFA n-3/d.
5.
Zachęcanie kobiet w ciąży i karmiących piersią do spożywania PUFA
n-3 (dwie lub więcej porcji ryb morskich z małą zawartością rtęci).
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Witaminy antyoksydacyjne –
Witaminy antyoksydacyjne –
suplementy
suplementy
Suplementy witaminy E, witaminy C i
Suplementy witaminy E, witaminy C i
beta-karotenu
w
randomizowanych
beta-karotenu
w
randomizowanych
badaniach klinicznych nie wykazują
badaniach klinicznych nie wykazują
protekcyjnego działania w odniesieniu
protekcyjnego działania w odniesieniu
do zachorowań lub zgonów z powodu
do zachorowań lub zgonów z powodu
ChSN
ChSN
Duże
dawki
witaminy
E
(
Duże
dawki
witaminy
E
(
400
IU/d)
400
IU/d)
spowodowały wzrost zgonów ogółem
spowodowały wzrost zgonów ogółem
Mead A. i wsp., 2006
Miller i wsp., 2005
Żródła pokarmowe
Żródła pokarmowe
flawonoidów
flawonoidów
Flaw
Flaw
a
a
nole
nole
(katechina, epikatechina):
(katechina, epikatechina):
czekolada, herbata, czerwone wino,
czekolada, herbata, czerwone wino,
fasole, morele, winogrona, gruszka, jeżyny, jabłka
fasole, morele, winogrona, gruszka, jeżyny, jabłka
Flawano
Flawano
ny
ny
(hesperetyna, naringenina, eriodyktiol):
(hesperetyna, naringenina, eriodyktiol):
owoce cytrusowe i
owoce cytrusowe i
soki
soki
Flawony
Flawony
(apigenina, luteolina):
(apigenina, luteolina):
pietruszka, seler
pietruszka, seler
Izoflawony
Izoflawony
* (daidzeina, genisteina):
* (daidzeina, genisteina):
produkty sojowe
produkty sojowe
Flawonole
Flawonole
(kwercetyna, kampferol, mirycetyna):
(kwercetyna, kampferol, mirycetyna):
cebula, włoska kapusta,
cebula, włoska kapusta,
brokuły, pomidory, jabłka, herbata, czerwone wino
brokuły, pomidory, jabłka, herbata, czerwone wino
Antocyjan
Antocyjan
idyn
idyn
y
y
(cianidyna, pelargonidyna, peonidyna, delfinidyna,
(cianidyna, pelargonidyna, peonidyna, delfinidyna,
malwidyna):
malwidyna):
ciemne winogrona, wiśnie, borówka amerykańska,
ciemne winogrona, wiśnie, borówka amerykańska,
czarne porzeczki, rabarbar, truskawki, czerwone wino, śliwki, czerwona
czarne porzeczki, rabarbar, truskawki, czerwone wino, śliwki, czerwona
kapusta
kapusta
Flawonoidy
Flawonoidy
mają właściwości antyoksydacyjne,
mają właściwości antyoksydacyjne,
n
n
aczyniorozkurczowe,
aczyniorozkurczowe,
przeciwpłytkowe, przeciwzapalne i zmniejszające ciśnienie krwi
przeciwpłytkowe, przeciwzapalne i zmniejszające ciśnienie krwi
*
*
Izoflawony
Izoflawony
soi
soi
(fitoestrogeny) nie redukują ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych
(fitoestrogeny) nie redukują ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych
Warzywa i owoce
•
Stały dowód sugeruje umiarkowaną odwrotną zależność
pomiędzy spożyciem warzyw i owoców i występowaniem
zawału serca i udaru mózgu. Znamiennie większy
korzystny wpływ zaobserwowano przy spożyciu 5 lub
więcej porcji.
•
Silny i stały dowód wykazuje, że indeks glikemiczny (GI)
nie ma związku z masą ciała i niski GI nie prowadzi do
większej jej redukcji.
•
Silny przekonywujący dowód istnieje na małe powiązanie
pomiędzy GI i występowaniem cukrzycy typu 2.
•
Wybierając produkty węglowodanowe nie ma potrzeby
zwracać uwagi na indeks glikemiczny. Ważna jest ich
kaloryczność, gęstość kaloryczna i zawartość błonnika.
Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC)
2010
Nadciśnienie tętnicze
Nadciśnienie tętnicze
Ciśnienie tętnicze - rokowanie
Ciśnienie tętnicze - rokowanie
80
60
40
20
0
80
60
40
20
0
%
%
80 120 160 200 240 40 60 80 100 120
140
Skurczowe
(mmHg)
Rozkurczowe
(mmHg)
Ryzyko
zgonu
Ryzyko
zgonu
R. Sega al. Circulation,
2005
n=2051, populacja ogólna, wiek 25-74. Obserwacja
11 lat.
Częstość występowania
nadciśnienia w Polsce w 2002
(NATPOL III Plus)
* SBP
* SBP
140 mmHg
140 mmHg
i
i
/
/
lub
lub
DBP
DBP
90 mmHg
90 mmHg
*
*
*
*
wysokie prawidłowe
wysokie prawidłowe
BP: SBP
BP: SBP
:
:
130-139
130-139
mmHg
mmHg
DBP
DBP
:
:
85-89 mmHg
85-89 mmHg
nadciśnienie
nadciśnienie
*
*
-
-
29%
29%
(8,6
(8,6
mln)
mln)
ciśnienie
ciśnienie
wysokie
wysokie
prawidłowe
prawidłowe
**
**
-
-
30%
30%
(8,9
(8,9
mln)
mln)
Wpływ diety DASH (zmodyfikowana dieta
śródziemnomorska) na ciśnienie tętnicze
S
B
P
(
m
m
H
g
)
S
B
P
(
m
m
H
g
)
tygodnie interwencji
tygodnie interwencji
D
B
P
(
m
m
H
g
)
D
B
P
(
m
m
H
g
)
dieta kontrolna
dieta kontrolna
dieta owocowo
dieta owocowo
-warzywna
-warzywna
Dieta
Dieta
DASH
DASH
132
132
-
-
130
130
-
-
128
128
-
-
126
126
-
-
124
124
-
-
0
0
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
7&8
7&8
86
86
-
-
84
84
-
-
82
82
-
-
80
80
-
-
78
78
-
-
Dieta DASH oznacza dietę bogatą w warzywa i owoce, z ograniczeniem
Dieta DASH oznacza dietę bogatą w warzywa i owoce, z ograniczeniem
spożycia produktów bogato tłuszczowych.
spożycia produktów bogato tłuszczowych.
Leczenie niefarmakologiczne
nadciśnienia tętniczego
Modyfikacja stylu życia
redukcja masy ciała
redukcja masy ciała
redukcja spożycia soli <
redukcja spożycia soli <
6
6
g/d
g/d
restrykcja w spożyciu alkoholu
restrykcja w spożyciu alkoholu
do nie więcej niż
do nie więcej niż
10-30 g/d
10-30 g/d
u M i
u M i
10-20 g/d
10-20 g/d
u K
u K
spożycia warzyw i owoców
spożycia warzyw i owoców
regularna aktywność fizyczna
regularna aktywność fizyczna
Szczególnie polecana jest dieta
Szczególnie polecana jest dieta
DASH
DASH
(
(
bardzo zbliżona do diety
bardzo zbliżona do diety
śródziemnomorskiej
śródziemnomorskiej
)
)
Otyłość
Otyłość
Częstość występowania nadwagi i
otyłości w Polsce
NATPOL III Plus, 2002
Wszysc
Wszysc
y
y
Kobiety
Kobiety
Mężczyźn
Mężczyźn
i
i
Otyłość
Otyłość
x/
x/
19%
19%
19%
19%
19%
19%
Nadwaga
Nadwaga
xx/
xx/
34%
34%
29%
29%
39%
39%
Zdrojewski
Zdrojewski
i wsp
i wsp
., 2004
., 2004
n=3051
n=3051
x/
BMI: 30
xx/
BMI: 25-
29,9
Częstość występowania (%) nadwagi
i otyłości w Polsce w zależności od wieku
wiek
nadwaga* otyłość**
Razem
18-39
K
15,3
6,2
M
32,4
11,6
razem
23,8
8,9
32,7
40-59
K
36,5
21,8
M
44,4
22,0
razem
40,4
21,9
62,3
60
K
37,5
34,7
M
43,5
28,3
razem
39,9
32,2
72,1
Zdrojewski
Zdrojewski
i wsp
i wsp
., 2004
., 2004
* definiowana jako wartość BMI=25-30 kg/m
* definiowana jako wartość BMI=25-30 kg/m
2
2
**
**
definiowana jako wartość BMI
definiowana jako wartość BMI
30 kg/m
30 kg/m
2
2
Rozpowszechnianie poza lipidowych czynników
ryzyka ChSN w Polsce w roku 2002 i 2011
NATPOL -
Ogółem
NATPOL-K
NATPOL-M
2002
2011
2002
2011
2002
2011
BMI (kg/m
2
)
25,93
26,46
25,61
25,94 26,27 27,03
Otyłość (%)
18,9
21,7
19,1
20,0
18,7
23,6
Nadwaga (%)
33,0
35,2
27,7
28,9
38,6
41,9
Obwód w talii
(cm)
88,5
91,2
84,4
85,9
92,9
96,8
Glikemia na
czczo (mg/dl)
89,5
93,6
88,1
91,2
90,9
96,2
Wiek: 18-79 lat
Prof. T. Zdrojewski i wsp.,
2011
Częstość występowania otyłości (BMI
Częstość występowania otyłości (BMI
30 kg/m
30 kg/m
2
2
) u
) u
mężczyzn w poszczególnych latach badania POL-
mężczyzn w poszczególnych latach badania POL-
MONICA
MONICA
Uwaga wiek badanych 35-64 lata
Uwaga wiek badanych 35-64 lata
1984
1984
1988
1988
1993
1993
2001
2001
40 -
40 -
-
-
20 -
20 -
-
-
0 -
0 -
1984
1984
1988
1988
1993
1993
2001
2001
15,0
15,0
%
%
Warszawa
Warszawa
30,8
30,8
22,4
22,4
19,7
19,7
18,6
18,6
40 -
40 -
-
-
20 -
20 -
-
-
0 -
0 -
%
%
20,7
20,7
15,7
15,7
12,9
12,9
Polska Płd-wsch
Polska Płd-wsch
Korzyści z redukcji masy ciała o
10 kg
zgonów ogółem o
zgonów ogółem o
>
>
20
20
%
%
zgonów na cukrzycę
zgonów na cukrzycę
>
>
30
30
%
%
stężenia glukozy o
stężenia glukozy o
50
50
%
%
SBP o
SBP o
10
10
mmHg
mmHg
i DBP o
i DBP o
20
20
mmHg
mmHg
stężenia triglicerydów o
stężenia triglicerydów o
30
30
%
%
stężenia
stężenia
HDL-
HDL-
chol o
chol o
8
8
%
%
Stężęnia LDL-chol o
Stężęnia LDL-chol o
15
15
%
%
Cechy zespołu metabolicznego
Cechy zespołu metabolicznego
Zespół metaboliczny rozpoznaje się jeśli występują
Zespół metaboliczny rozpoznaje się jeśli występują
3 cechy
3 cechy
Otyłość brzuszna
Otyłość brzuszna
–
obwód w talii
obwód w talii
M
M
>
>
102
102
cm
cm
K
K
>
>
88
88
cm
cm
Trójglicerydy
Trójglicerydy
150
150
mg/dl
mg/dl
HDL-chol
HDL-chol
M
M
<
<
40
40
mg/dl
mg/dl
K
K
<
<
50
50
mg/dl
mg/dl
RR
RR
130/85
130/85
mmHg
mmHg
Glukoza
Glukoza
110
110
mg/dl (
mg/dl (
100
100
mg/dl)
mg/dl)
na czczo
na czczo
otyłość brzuszna
otyłość brzuszna
obwód w talii
obwód w talii
+ co najmniej dwa czynniki spośród poniższych
+ co najmniej dwa czynniki spośród poniższych
TG
TG
> 150
> 150
mg/dl (1,7 mmol/l)
mg/dl (1,7 mmol/l)
lub leczenie z tego powodu
lub leczenie z tego powodu
HDL-chol
HDL-chol
SBP
SBP
130
130
lub
lub
DBP
DBP
85
85
mmHg
mmHg
lub leczenie z tego powodu
lub leczenie z tego powodu
glukoza w osoczu na czczo
glukoza w osoczu na czczo
100
100
mg/dl (5,6
mg/dl (5,6
mmol/l)*
mmol/l)*
lub leczenie z tego powodu
lub leczenie z tego powodu
*Jeśli zwiększona glikemia na czczo zalecany jest doustny test tolerancji
*Jeśli zwiększona glikemia na czczo zalecany jest doustny test tolerancji
glukozy, badanie to nie jest jednak konieczne do rozpoznania ZM
glukozy, badanie to nie jest jednak konieczne do rozpoznania ZM
Cechy zespołu metabolicznego
Cechy zespołu metabolicznego
wg
wg
IDF (2005)
IDF (2005)
M:
M:
94
94
cm
cm
K:
K:
80
80
cm
cm
M:
M:
< 40
< 40
mg/dl (0,9 mmol/l)
mg/dl (0,9 mmol/l)
K:
K:
< 50
< 50
mg/dl (1,1 mmol/l)
mg/dl (1,1 mmol/l)
51,8
%
30%
23,3
%
58%
15%
Dynamikę zwiększania się
częstości
zespołu
metabolicznego
w Polsce
wykazano w badaniu POL-
MONICA, stwierdzając w ciągu
13 lat
(1988-2001) wzrost
częstości tego zespołu
:
•z
5,7
% do
18,8
% u kobiet,
3X
•z
9,3
% do
19,9
% u mężczyzn,
2X
Wyniki powyższe wskazują na
konieczność podjęcia
intensywnych działań
prewencyjnych i
terapeutycznych.
Rozpowszechnienie ZM w Polsce
Rozpowszechnienie ZM w Polsce
NATPOL III Plus, 2002
NATPOL III Plus, 2002
40 -
40 -
30 -
30 -
20 -
20 -
10 -
10 -
0 -
0 -
20,3%
20,3%
26,2%
26,2%
22,6%
22,6%
26,8%
26,8%
18,0%
18,0%
25,8%
25,8%
Wszyscy
Wszyscy
Kobiety
Kobiety
Mężczyźni
Mężczyźni
%
%
kryteria łagodniejsze (NCEP, ATP III, 2001)
kryteria łagodniejsze (NCEP, ATP III, 2001)
kryteria ostrzejsze (IDF, 2005)
kryteria ostrzejsze (IDF, 2005)
Cukrzyca
Cukrzyca
Rozpoznawanie zaburzeń
Rozpoznawanie zaburzeń
węglowodanowych
węglowodanowych
Glikemia na czczo
Glikemia na czczo
mg/dl (mmol/l)
mg/dl (mmol/l)
prawidłowa
prawidłowa
<
<
100
100
(5,6)
(5,6)
nieprawidłowa (IFG)
nieprawidłowa (IFG)
100-125
100-125
(5,6-
(5,6-
6,9)
6,9)
cukrzyca
cukrzyca
126
126
(7,0)
(7,0)
Glikemia w 120 min
Glikemia w 120 min
doustnego testu tolerancji
doustnego testu tolerancji
glukozy
glukozy
prawidłowa
prawidłowa
<
<
140
140
(7,8)
(7,8)
nieprawidłowa (IGT)
nieprawidłowa (IGT)
140-199
140-199
(7,8-
(7,8-
11,0)
11,0)
cukrzyca
cukrzyca
200
200
(11,1)
(11,1)
Standardy PTD, 2007
Standardy PTD, 2007
Występowanie cukrzycy w Polsce,
2010
Populacja
20-79 lat
Cukrzyca
Upośledzona tolerancja
glukozy
Tys.
Częstość
(%)
Liczba
(tys.)
Częstość
(%)
Liczba
(tys.)
28 618,0
9,3
2 674,6
16,9
4 843,8
Cechy diety
śródziemnomorskiej
produkty zbożowe (pieczywo,
makaron)
obfitość owoców i warzyw
nasiona roślin strączkowych
ryby i inne owoce morza
oliwa z oliwek
sery
wino
mało tłuszczów zwierzęcych
