Strategie wychowania, 

style wychowania

Krystian Fila

Grzegorz Zadkowski

Wstęp

• Pojęcie wychowania 

Aby zrozumieć problematykę wychowawczą, 

a zwłaszcza współczesne zalecenia w 

zakresie oddziaływań pedagogicznych 

należy najpierw wyjaśnić, czym jest 

wychowanie. W literaturze pedagogicznej i 

psychologicznej istnieje wiele definicji tego 

pojęcia. Z niektórych wynika, że rozwojem 

dorastającego człowieka trzeba nieustannie 

kierować, że należy dokonywać zmian w 

osobowości jednostki, aby przygotować ją 

do życia w społeczeństwie. 

• Takie podejście rodzi niebezpieczeństwo 

manipulowania wychowankami, wręcz ich 
uprzedmiotowiania. 
W nowszych definicjach wychowania 
akcentuje się nie tyle wywieranie 
bezpośredniego wpływu na wychowanków, ile 
wspomaganie ich w naturalnym i 
spontanicznym rozwoju. Zgodnie z tym 
postulatem wychowywać znaczy wyzwalać, 
dodawać odwagi, przygotowywać do 
przyszłego życia mobilizując do własnej 
aktywności, pobudzać do zachowań 
zgodnych z oczekiwaniami społecznymi, z 
zasadami moralności.

• Rozumiejąc w ten sposób wychowanie podkreśla 

się wielkie znaczenie współdziałania i współpracy 
między wychowawcą a wychowankiem, a przede 
wszystkim rolę ich porozumiewania się w 
warunkach partnerstwa i demokratyzmu.
Z wielu definicji wychowania najtrafniejszą, 
według mnie, i najlepiej ilustrującą słowa zawarte 
w drugim akapicie jest ta, która mówi, że 
wychowanie to „pomaganie wychowankowi w 
rozwoju i ułatwianie mu realizowania swoich 
możliwości” (H. Rylke, G. Klimowicz, 1982). 
Ponadto wyklucza ona traktowanie wychowanka 
jako bezwolnego przedmiotu w ręku wychowawcy 
i sugeruje, iż w wychowaniu istotną rolę spełnia 
aktywność młodego człowieka. 

Cele i zadania 

wychowania 

• Konsekwencją założenia, że wychowanie jest 

procesem z góry przewidzianym i 

zaplanowanym jest uświadomienie sobie jego 

celów i zadań, czyli tzw. standardów 

wychowawczych wskazujących na pożądane 

cechy osobowości i zachowania. Cele 

wychowania określają pewne ogólne zmiany 

czy przeobrażenia w tym zakresie. Zadaniami 

wychowawczymi zaś zwykło się nazywać cele 

wychowania bardziej uszczegółowione.

Dla teorii i praktyki pedagogicznej najbardziej 

przydatne są koncepcje celów wychowania 

dotyczące różnych cech osobowości. 

• Wystarczy wymienić takie cechy, jak: 

uczciwość, sumienność, pracowitość, 
odpowiedzialność, życzliwość, poczucie 
sprawiedliwości, umiejętność współżycia i 
współdziałania, radzenie sobie z własnymi 
problemami, aby przekonać się, że 
wychowanie uwzględniające je w swym 
repertuarze celów ma głębszy sens i 
odpowiada potrzebom jednostki, jak i szeroko 
pojętego życia społecznego. 
Niezależnie od ostatecznego celu wychowania, 
jakim powinien być przede wszystkim człowiek 
jako istota ludzka, a także oprócz celów 
naczelnych (jednym z nich jest altruizm), 
istnieje wiele zadań będących konkretyzacją 
wspomnianych celów.

Wychowanie w aspekcie 

rozwojowym (biologicznym)

• Wychowanie w aspekcie rozwojowym, czyli 

biologicznym, jest wspomaganiem dzieci i 

młodzieży w ich rozwoju fizycznym i 

psychicznym.  Eksponuje się tu szczególnie 

opiekuńczą funkcję wychowania. Głównym 

jego zadaniem jest ochrona wychowanka 

przed wpływami, jakie mogą zakłócić 

normalny jego rozwój, i troska o to, aby 

rozwojowi temu zapewnić naturalny 

przebieg, tj. zgodny z drzemiącymi w 

każdej jednostce ludzkiej wrodzonymi, 

wartościowymi predyspozycjami. 

• Nie oznacza to jednak, iż 

wychowanek nie jest podatny także 
na wpływy z zewnątrz i zdolny do 
kierowania własnym rozwojem. 
Chodzi o to, aby uchronić dzieci i 
młodzież przed nadmiarem stresów i 
frustracji, blokujących ich potrzeby 
indywidualne, a tym samym, by 
zadbać o ich poczucie 
bezpieczeństwa, dobre samopoczucie 
i zdrowie psychiczne, które 
współcześnie wydaje się być 
zagrożone w sposób szczególny.

Wychowanie 

w aspekcie społecznym

• Wychowanie w aspekcie społecznym, 

które ma być czymś więcej niż tylko 
próbą przystosowania wychowanka 
do warunków i sytuacji, w jakich 
wypadnie mu żyć. Oczekuje się, iż 
będzie on naśladować konstruktywne 
wzory postępowania i przyswajać 
sobie system wartości i norm wysoko 
cenionych w społeczeństwie

Wychowanie 

w aspekcie społecznym

• Jednocześnie podkreśla się, iż na ogół nie 

istnieje tu niebezpieczeństwo bezwolnego 
podporządkowania interesów jednostki 
celom społecznym czy grupowym. Żadna 
bowiem społeczność lub grupa nie jest 
bardziej wartościowa niż każdy z jej 
członków z osobna; ma on w sobie z 
reguły coś niepowtarzalnego, 
zasługującego na uznanie i podziw, a 
przynajmniej na zwykłą ludzką życzliwość.

Wychowanie w aspekcie kultur

owym

• Wychowanie w aspekcie kulturowym ozna

cza umożliwianie dzieciom i młodzieży 

przyswajania materialnego i duchowego 

dorobku ludzkości. Oczekuje się, iż 

wychowankowie nie tylko posiądą 

wiedzę o życiu i świecie oraz nauczą się 

poprawnie myśleć, lecz również wzbogacą 

wewnętrznie całą swą osobowość. W 

wychowaniu tym – oprócz bezpośredniego 

przekazywania dorobku kulturowego 

pokoleń – dużą wagę przywiązuje się do 

wyzwalania u wychowanków ciekawości i 

zainteresowania nim, a tym samym do 

samodzielnego jego pozna wania.

Wychowanie 

w aspekcie religijnym

• Wychowanie w aspekcie religijnym zakłada, 

iż człowiek wymaga wsparcia nie tylko ze 

strony natury, społeczeństwa i kultury, lecz 

także ze strony religii. Umożliwia ona 

odpowiedź na problemy egzystencjalne, 

przed jakimi staje człowiek, a tym samym 

pomaga w chwilach rozczarowań, porażek, 

samotności, przynosi ulgę w 

cierpieniu moralnym i chorobie, łagodzi lęk 

przed śmiercią. Wychowanie w aspekcie 

religijnym jest w szczególności 

wprowadzaniem dzieci w życie wartościowe, 

zapewniające poczucie bezpieczeństwa i 

znalezienie sensu własnej egzystencji.

Style wychowania

• Wyróżniamy trzy style wychowania, 

należą do nich:
· styl autokratyczny (autorytatywny) 
· styl demokratyczny 
· styl liberalny 

Styl demokratyczny

• Styl demokratyczny – główną jego zasadą 

jest wzajemne poszanowanie praw 
wszystkich członków rodziny. "Dzieci 
wychowywane w ten sposób uczą się 
zasad współżycia społecznego nie na 
podstawie przymusu zewnętrznego i lęku 
przed karą, lecz w oparciu o akceptację i 
świadomy wybór właściwej zasady 
postępowania." Rola rodziców polega na 
koordynowaniu działań swoich dzieci.

Styl autokratyczny

• Styl autokratyczny - przeciwieństwo stylu 

demokratycznego, ma charakter 

konserwatywny i jest oparty na 

autorytecie przemocy i pedantyzmu. 

Założeniem autokratyzmu jest 

stwierdzenie, że "rodzice zawsze mają 

rację, a obowiązkiem dzieci jest 

bezwzględne posłuszeństwo". Od dzieci 

wymaga się bezwzględnej karności i 

posłuszeństwa, podporządkowaniu się 

wszelkim poleceniom i nakazom rodziców. 

Dzieci mają ograniczoną swobodę. 

• Rodzi się w nich bunt, 

niezadowolenie uniemożliwiające 
istnienie prawidłowych, życzliwych i 
harmonijnych stosunków z rodzicami, 
których zamierzenia są osiągane 
poprzez stosowanie różnych kar. 
Dzieci są jednostkami mało 
samodzielnymi i mało aktywnymi, 
ponieważ od wczesnego dzieciństwa 
nawykły do wykonywania poleceń.

Styl liberalny

• Styl liberalny - nie ustala się niczego ani 

wspólnie, ani oddzielnie. Rodzice 

rozpieszczają dzieci, pozostawiając im 

nadmierną swobodę. Ograniczają się do 

stworzenia dziecku warunków do nauki i 

zabaw, zaspakajając jego potrzeby 

materialne. Aktywność rodziców jest 

przypadkowa i niekonsekwentna. 

Interwencja w zachowaniu dziecka 

następuje tylko w wyjątkowych 

przypadkach, w sytuacji drastycznego 

naruszenia norm społecznych. Dzieci są 

egocentryczne i mają trudności z 

przystosowaniem w grupie rówieśniczej.

• Ze stylem wychowania łączą się postawy 

rodzicielskie. Psycholodzy przyjęli 

definicję postawy rodzicielskiej jako " 

tendencji do zachowania się w 

specyficzny sposób wobec jakiejś osoby, 

sytuacji czy problemu". Aby dobrze pełnić 

role rodzicielskie, trzeba mieć do nich 

pozytywny stosunek. Wiele czynników 

kształtuje i utrwala pozytywny lub 

negatywny stosunek rodziców do dziecka.

     Postawy w stosunku do dziecka 

zaczynają się kształtować jeszcze przed 

jego urodzeniem. 

Do właściwych postaw należy:

Postawa akceptująca

• Postawa akceptująca – to okazywanie 

dziecku sympatii, aprobaty, 
przyjmowanie dziecka takim jakie ono 
jest, w wypadku złych zachowań – 
krytykowanie ich, poznawanie i 
zaspakajanie potrzeb dziecka. Sprzyja 
kształtowaniu zdolności do tworzenia 
trwałej więzi emocjonalnej, do 
wyrażania uczuć, odwagi, chęci pomocy.

Postawa współdziałająca

• Postawa współdziałająca – dobro 

dziecka jest tu wartością 
pierwszoplanową , aktywność w 
nawiązaniu wzajemnych kontaktów, 
angażowanie dziecka w sprawy domu – 
dostosowanie do wieku. Rozwija ufność 
zadowolenie z rezultatów pracy, 
wytrwałość, umiejętność współdziałania 
i podejmowania zobowiązań.

Postawa uznająca prawa 

dziecka

• Postawa uznająca prawa dziecka - 

uznanie praw dziecka, bez przeceniania i 

niedoceniania jego roli, pozwalanie na 

postępowanie na własną 

odpowiedzialność, delikatne kierowanie 

dzieckiem – stosowanie wyjaśniania i 

tłumaczenia, wyjaśnianie i uzasadnianie 

stawianych wymagań i stosowanych kar. 

Uczy lojalności, solidarności w stosunku 

do innych członków rodziny, twórczej 

postawy.

Postawa dawania dziecku 

rozumnej swobody

• Postawa dawania dziecku rozumnej swobody 

- Rodzice wraz z wiekiem dają dziecku więcej 

swobody, umiejętność utrzymania autorytetu 

i kierowania dzieckiem w pożądanym 

zakresie, rozumna troska o zdrowie i 

bezpieczeństwo, obiektywizm w ocenie 

grożącego niebezpieczeństwa. Daje dziecku 

umiejętność współdziałania z rówieśnikami, 

uspołecznienie, pomysłowość, bystrość i 

wytrwałość.

• Do niewłaściwych podstaw należy :

Postawa odtrącająca

• Postawa odtrącająca – to nieokazywanie 

uczuć pozytywnych, demonstrowanie uczuć 

negatywnych, krytyka dziecka, dyktatorskie 

podejście, kierowanie dzieckiem: przez 

rozkazy, surowe kary, zastraszanie, 

niedostrzeganie pozytywów, niszczenie 

słowem, "przykręcanie śruby". Wywołuje u 

dziecka agresywność, nieposłuszeństwo, 

kłótliwość, zahamowanie rozwoju uczuć 

wyższych, zachowanie aspołeczne, 

bezradność, zastraszanie i reakcje 

nerwicowe.

Postawa unikająca

• Postawa unikająca - ukryta lub jawna jeśli 

chodzi o dobro dziecka, ignorowanie 

dziecka, unikanie i ograniczanie kontaktu z 

dzieckiem do minimum, zbywanie prób 

nawiązania kontaktu podejmowanych przez 

dziecko, szeroko pojęte zaniedbywanie 

dziecka, niedbałość i niekonsekwencja w 

stawianiu wymagań, nieangażowanie się w 

sprawy dziecka, nieangażowanie dziecka w 

sprawy domu. Dziecko jest niezdolne do 

nawiązywania trwałych więzi uczuciowych, 

niezdolne do obiektywnych ocen, brakuje 

mu wytrwałości i koncentracji w nauce, jest 

nieufne i bojaźliwe.

Postawa nadmiernie 

wymagająca

• Postawa nadmiernie wymagająca – to 

stawianie wygórowanych wymagań, nie 
przyznawanie prawa do samodzielności, 
rządzenie dzieckiem, ograniczanie swobody 
dziecka, stosowanie sztywnych reguł, 
przesadne nastawienie na osiągnięcia. 
Wypowiedzi rodzica mają charakter 
oceniający, często wyrażają dezaprobatę i 
gniew. Dziecku brakuje wiary w siebie, jest 
niepewne, lękliwe, przewrażliwione, uległe, 
brakuje4 zdolności do koncentracji, ma 
trudności szkolne i słabe aspiracje.

Postawa nadmiernie 

chroniąca

• Postawa nadmiernie chroniąca – 

Traktowanie dziecka jako dzidziusia, 
niedocenianie możliwości dziecka, 
rozwiązywanie za nie trudności, 
utrudnianie samodzielności – dziecko 
trzymane "pod kloszem", postępowanie 
uzależnia dziecko od rodziców, 
izolowanie dziecka od rówieśników, lęk 
o zdrowie, zachęcanie do 
jednostronnego rozwoju zdolności, 
tolerowanie złych zachowań. 

• Powoduje opóźnienie dojrzałości 

społecznej, zależność dziecka od 
rodziców, bierność, ustępliwość, 
nadmierna pewność siebie, 
zarozumiałość, awanturowanie się, 
egoizm, nadmierne wymagania w 
stosunku do rodziców, niepewność – 
gdy dziecko jest samo.

Bibliografia

• 1. Maria Przetacznik- Gierowska i 

Grażyna Makiełło- Jarża (1992) 
„Psychologia rozwojowa i wychowawcza 
wieku dziecięcego”, Wydawnictwo Szkole 
i Pedagogiczne
2. Przetacznikowa M., Włodarski Z. 
(1986) „Psychologia wychowawcza” PWN
3. "Wychowanie bez porażek", T. Gordon