Układ sercowo-naczyniowy:
Naczynia krwionośne i
hemodynamika
Budowa i czynność
naczyń krwionośnych
Hemodynamika
Nauka zajmująca się
problemem przepływu
krwi przez naczynia
krwionośne i zasadami,
na których ten przepływ
się opiera (odpowiednik
hydrodynamiki)
Anatomia naczyń
krwionośnych
Zamknięty system „rur” – naczyń które
transportują krew
Tętnicami płynie krew z serca do tkanek
Duże tętnice (sprężyste)
Małe tętnice (umięśnione)
tętniczki
Naczynia włosowate (kapilary)
Kapilary to bardzo małe naczyńka o tak
cienkiej ścianie, że pozwala to na wymianę
składników odżywczych z tkankami
Kapilary przechodzą w większe naczynia
zwane żyłkami, te łączą się w żyły, którymi
krew dopływa do serca
Tętnice
Tunica interna (intima)
Śródbłonek (nabłonek płaski)
Błona podstawna
Wewnętrzna blaszka
elastyczna
Tunica media (warstwa
środkowa)
Mięśnie gładkie okrężne i
włókna sprężyste
Tunica externa (przydanka)
Włókna sprężyste i kolagen
Unerwienie
współczulne
Mięśnie gładkie naczyń krwionośnych
unerwione są przez autonomiczny układ
współczulny
Wzrost stymulacji tego układu wywołuje skurcz
mięśni i tym samym skurcz naczynia
Uraz (uszkodzenie) tętnicy lub tętniczki również
wywołuje skurcz, zmniejszając utratę krwi
Spadek pobudzenia współczulnego lub
obecność pewnych związków chemicznych
wywołuje rozkurcz
Tlenek azotu, K+, H+ i kwas mlekowy wywołują
rozkurcz
Tętnice sprężyste
Są to duże tętnice – mają dużo włókien sprężystych w
warstwie środkowej
Umożliwiają zamianę rytmicznego wyrzutu krwi z
lewej komory na ciągły przepływ krwi do naczyń
obwodowych i tłumienie dużych wahań skurczowo-
rozkurczowych jakie zachodzą w lewej komorze
Tętnice umięśnione
Średniej wielkości – zawierają w
warstwie środkowej więcej włókien
mięśniowych niż sprężystych
Zdolne do większego skurczu i
rozkurczu przez co mogą regulować
dopływ krwi do unaczynianego
obszaru
Ściany są względnie grube
Zwane tętnicami dystrybucyjnymi
Tętniczki
Doprowadzają krew do naczyń
włosowatych (kapilar)
Warstwa środkowa składa się z kilku
warstw mięśniowych
Metarteriole tworzą rozgałęzienia
i przechodzą w łożysko kapilarów
Ilość krwi przepływającej przez
kapilary zależy od stopnia skurczu
zwieraczy prekapilarnych,
znajdujących się w miejscu odejścia
kapilar od metaarterioli i działaja jak
kurki regulujące dopływ krwi do
łóżyska kapilarnego
Przy całkowitym zamknięciu
zwieraczy prekapilarnych krew może
przepłynąć bezpośrednio z tętniczek
do żyłek przez naczynia przeciekowe
(zespolenia tętniczo-żylne)
Mikrokrążenie
Mikroskopowe naczyńka łączące tętniczki z żyłkami
Otacza każdą komórkę organizmu ale najbardziej
rozbudowane jest w tkankach najaktywniejszych
metabolicznie (mięśnie, wątroba, nerki i mózg)
Mikrokrążenie jest całkowicie wypełnione krwią w czasie pracy
(aktywności) tkanki
Nie występuje w nabłonku, rogówce i soczewce oka oraz w
chrząstce
Funkcją mikrokrążenia jest wymiana tlenu i składników
odżywczych i usuwanie końcowych produktów przemiany
materii pomiędzy krwią a płynem tkankowym
Naczynia mikrokrążenia (kapilary) zbudowane są z
pojedynczej warstwy śródbłonka i jego błony podstawnej
Rodzaje naczyń włosowatych
(kapilar)
O ścianie ciągłej (prawdziwe)
Względnie ścisłe przyleganie komórek
śródbłonka do siebie i ciągła warstwa
błony podstawnej – komunikacja przez
szczeliny międzykomórkowe
Mięsień sercowy i szkieletowe, płuca,
skóra i mózg
Kapilary z fenestracjami (okienkami)
Wyraźne otwory w błonie komórkowej
(fenestracje) przy zachowanej ciągłości
błony podstawnej
nerki, jelito cienkie, większość gruczołów
dokrewnych
Kapilary o ścianie przerywanej
(sinusoidy)
Bardzo duże okienka (fenestracje)
Przerwy w błonie podstawnej
wątroba, szpik kostny, śledziona, przedni
płat przysadki, gruczoł przytarczyczny
Żyłki
Małe żyły zbierające krew z kapilarów
Ich warstwa środkowa zawiera jedynie
pojedyncze komórki mięśni gładkich i
rzadko rozmieszczone fibroblasty
Poprzez bardzo porowaty śródbłonek łatwo
może wydostawać się z nich wiele krwinek
białych o zdolnościach fagocytarnych
(granulocyty, monocyty)
W miarę zwiększania się kalibru żyłek ich
budowa coraz bardziej przypomina budowę
żył
Żyły
W porównaniu z tętnicami tej samej średnicy mają
wyraźnie cieńszą ścianę
Mniej komórek mięśniowych
w warstwie środkowej
Brak wewnętrznej i zewn.
błony sprężystej
Łatwo dostosowują się
do zmian objętości i ciśnienia
Zastawki żylne to fałdy błony
wewn. (śródbłonka) zapobiegające
cofaniu się krwi
Zatoki żylne nie zawierają wcale tkanki
mięśniowej
zatoka wieńcowa lub zatoki żylne opony twardej
Żylaki
Pokręcone i rozszerzone żyły powierzchowne
Do ich powstania dochodzi w wyniku niewydolności
zastawek
Uszkodzenie wrodzone lub powstające w wyniku
przedłużonego stania lub ciąży
Dochodzi do cofania się i zastoju krwi
Nadmierne ciśnienie wyciska płyn z naczyń do
sąsiadujących tkanek
Powoduje to stan zapalny oraz napięcie okolicznych
tkanek
Głębsze żyły nie są podatne na tworzenie się
żylaków ponieważ otoczone są mięśniami,
które ułatwiają ich opróżnianie
Figure 21.6
Czynność zastawek w
układzie żylnym
Dystrybucja krwi w
organiźmie
W spoczynku 60% objętości krwi znajduje
się w żyłach systemowych i żyłkach
Służy jako rezerwa
Głównie żyły skórne i
narządów wewnętrznych
W razie potrzeby krew z
z rezerwy żylnej jest
wykorzystywana
Zwiększona aktywność mięśniowa
wywołuje obkurczenie żył
Krwotok powoduje obkurczenie żył w celu utrzymania
ciśnienia krwi
15% objętości krwi znajduje się w tętnicach
i tętniczkach
Wymiana kapilarna
Ruch substancji z kapilarów do płynu
tkankowego i odwrotnie
dyfuzja
Substancje poruszają się zgodnie z gradientem stężeń
Wszystkie związki rozpuszczone w osoczu (poza dużymi
cząsteczkami białek) przenikają swobodnie przez ścianę
naczyń włosowatych (kapilar)
Bezpośrednio przez błonę lipidową
rozpuszczalne w tłuszczach,
przez fenestracje [okienka]
małe cząsteczki białka (albuminy) a większe tylko przez
kapilary wątrobowe
Przez szczeliny międzykomórkowe (pozostałe substancje)
Bariera krew-mózg nie pozwala na dyfuzję rozpuszczonych
w wodzie substancji (śródbłonek kapilarów mozgowych nie
ma fenestracji ani szczelin międzykomorkowych)
Filtracja i reabsorpcja
Filtracja i reabsorpcja
Ruch dużych ilości rozpuszczonych lub zawieszonych
w płynie substancji w tym samym kierunku
Kierunek ruchu uzależniony jest od ciśnienia
Odbywa się z obszaru o ciśnieniu wyższym do tego o ciśnieniu
niższym
Ruch ten jest szybszy od dyfuzji lub osmozy
Ma ogromne znaczenie dla regulacji objętości krwi
krążącej i płynu tkankowego
Filtracja to ruch substancji do płynu tkankowego
Pobudzana przez ciśnienie hydrostatyczne krwi i ciśnienie
osmotyczne płynu tkankowego
Reabsorpcja to ruch z płynu tkankowego do naczynia
włosowatego
Sprzyja jej ciśnienie osmotyczne białek osocza (onkotyczne) krwi
Efektywne ciśnienie filtracyjne wynika z różnicy
powyższych ciśnień
Dynamika wymiany
kapilarnej
Prawo Starlinga: kierunek ruchu przez ścianę kapilarną jest wypadkową
efektywnego cisnienia filtracyjnego (BHP – IFHP) oraz efektywnego ciśnienia
onkotycznego (BCOP – IFOP)
9
1
0
Efektywne ciśnienie
filtracyjne
To czy płyny wyciekają czy wnikają do kapilarów
zależy od wartości efektywnego ciśnienia
filtracyjnego
W tętniczkowym końcu kapilary efektywne ciśnienie
filtracji przeważa nad efektywnym ciśnieniem
onkotycznym (+10 mmHg) i powoduje filtrację płynu
osocza i rozpuszczonych w nim składników odżywczych
do tkanek
W wenularnym (żylnym) końcu kapilary efektywne
ciśnienie onkotyczne przeważa nad efektywnym
ciśnieniem filtracji i ruch płynu tkankowego i zawartych
w nim końcowych produktów metabolizmu odbywa się
w kierunku wnętrza kapilar czyli zachodzi reabsorpcja
Około 80 - 85 % przefiltrowanych płynów ulega
reabsorpcji
Pozostałe płyny oraz białko zbierane są przez naczynia
limfatyczne i przez odpowiednie przewody limfatyczne
odprowadzane są do krwi jako chłonka (3 litry/dzień)
Obrzęki
Powstają gdy filtracja przeważa nad
reabsorpcją
W wyniku nadmiernej filtracji
nadciśnienie
Zwiększona przepuszczalność kapilarów
umożliwiająca ucieczkę białek do płynu
tkankowego
W wyniku za małej reabsorpcji
Obniżenie stężenia ciałek osocza co obniża
ciśnienie onkotyczne
Niewystarczająca synteza białek lub ich utrata w
wyniku chorób wątroby, nerek, oparzeń czy
niedożywienia
Hemodynamika
Czynniki wpływające na krążenie
Szybkość przepływu krwi
Gradient ciśnień na początku i końcu układu
Opór przepływu
Powrót żylny
Wzajemne oddziaływanie tych czynników
(sił) warunkuje krążenie krwi
Napęd (ciśnienie) wytwarzają komory
serca
Szybkość przepływu
krwi
Szybkość przepływu krwi jest odwrotnie
proporcjonalna do całkowitej powierzchni
przekroju naczyń
Przepływ jest coraz wolniejszy w coraz mniejszych
odgałęzieniach tętnic
W aorcie wynosi 40 -120 cm/sek a w
w kapilarach 0.1 cm/sek (bo całkowita powierzchnia kapilar
jest największa)
Tak wolny przepływ w kapilarach pozwala na wymianę
pomiędzy krwią a płynem tkankowym
Szybkość przepływu wzrasta wraz z łączeniem
się żyłek w żyły
Czas krążenia to czas przepływu kropli krwi z
prawego przedsionka aż do powrotu do niego (1
min)
Ciśnienie krwi (RR)
Ciśnienie wywierane przez krew na ścianę naczynia
Wytworzone przez skurcz komór
Najwyższe w aorcie
Skurczowe 120 mmHg,
rozkurczowe 80 mmHg
Wzost objętości wyrzutowej
podnosi RR
Im dalej od serca
(od lewej komory) tym niższe ciśnienie w krążeniu
systemowym
35 mm Hg na początku kapilar (naczyń włosowatych)
0 mm Hg przy ujściu żył głównych do prawego
przedsionka
Gdy objętość krwi krążącej obniży się o co najmniej
10%, RR obniża się
Retencja wody podnosi ciśnienie
Opór przepływu
Wynik wewnętrznego tarcia pomiędzy
poszczególnymi warstewkami cieczy (krwi)
względem siebie i ściany naczynia. Zależy od:
Średnicy naczynia
Im mniejsze naczynie tym opór większy (2-krotny wzrost
średnicy naczynia zwiększa przepływ 16-krotnie)
Lepkości krwi
Ilości krwinek na jednostkę objętości osocza
Wzrost lepkości zwiększa opór
Odwodnienie lub nadkrwistość
Całkowita długość naczynia
Im dłuższe naczynie tym większy opór
Im bardziej otyły człowiek tym dłuższa sieć naczyń i
dlatego
Otyli często mają nadciśnienie
Całkowity obwodowy opór
naczyniowy (TPR)
Jest to suma oporów istniejących we
wszystkich naczyniach układu tętniczego
Główna część TPR przypada na małe
tętnice i tętniczki ponieważ są one
wąskie i tym samym stawiają największy
opór dla przepływu krwi.
Czynniki wpływające na
wzrost RR
Powrót żylny
Ilość krwi napływająca do serca z żył
systemowych
Zależy on od gradientu ciśnienia między naczyniami
włosowatymi (16 mm Hg) a prawym przedsionkiem (0
mm Hg)
W warunkach prawidłowych
powinien być równy wyrzutowi
serca
Pompa mięśniowa
Ucisk kurczących się
mięsni na żyły i obecność zastawek
Pompa piersiowo-brzuszna
Obniżone ciśnienie śródpiersiowe i zwiększone
ciśnienie śródbrzuszne podczas wdechu ułatwiają
powrót krwi żylnej do serca (do prawego przedsionka)
Regulacja czynności układu
krążenia
Miejscowe (działają w obrębie naczyń
narządu lub tkanki)
Zdalne:
nerwowe
hormonalne
Mechanizmy
regulacyjne
Miejscowa regulacja
ciśnienia krwi
Czynniki miejscowe wywołują zmiany w każdym
łożysku naczyń kapilarnych
Autoregulacja to zdolność dokonania zmian
przepływu w zależności od zapotrzebowania na
tlen lub konieczności pozbycia się resztek
metabolicznych
Polega na naprzemiennych skurczach i
rozkurczach zwieraczy prekapilarnych
Odpowiedź na czynniki fizyczne
Ocieplenie pobudza rozszerzenie naczyń
Na szerokość naczynia wpływają czynniki
naczynioruchowe (K+, H+, kwas mlekowy, tlenek
azotu)
Przy niskim stężeniu tlenu naczynia systemowe
poszerzają się a naczynia płucne kurczą się
Regulacja RR na drodze
nerwowej
Rola ośrodka sercowo-naczyniowego
Pomaga regulować częstość akcji serca i
objętość wyrzutową
Specjalne neurony regulują średnicę naczyń
krwionośnych
Informacje dochodzące (input)
do ośrodka sercowo-
naczyniowego
Z wyższych ośrodków mózgowych (kora
mózgowa, układ limbiczny, podwzgórze)
Przewidywanie współzawodnictwa (walki)
Wzrost temperatury ciała
Z proprioreceptorów
Dochodzą przy zwiększonej aktywności
fizycznej
Z baroreceptorów
Zmiany ciśnienia w naczyniach
Z chemoreceptorów
Monitorują stężenie związków chemicznych
we krwi
Informacje wychodzące
(output) z ośrodka
sercowo-naczyniowego
Do serca
Układ przywspółczulny (nerw błędny)
Zwolnienie akcji serca
Układ współczulny (nerwy sercowopobudzające)
Zwiększa kurczliwość serca i przyspiesza akcję serca
Naczynia krwionośne
Unerwione przez układ przywspółczulny – nerwy
naczynioruchowe
Włókna nerwowe utrzymują się w stanie tonicznego
(stałego) pobudzenia wywołując skurcz mięśni gładkich
naczyń oporowych (stałe napięcie neurogenne)
Im większa stymulacja tym mocniejszy skurcz i wzrost RR i
odwrotnie
Nerwowa kontrola RR
Odruchy z baroreceptorów
Zatoki szyjnej
Zgrubienia w przydance tętnic szyjnych
wewnętrznych
Impulsy przenosi z nich do ośrodka sercowo-
naczyniowego nerw językowo-gardłowy (IX)
Utrzymują prawidłowe RR w krążeniu
mózgowym
aorty
Receptory w przydance łuku aorty
Imulsy przenosi nerw błędny (X)
Regulują ciśnienie systemowe krwi
Spadek stymulacji z baroreceptorów
(czyli zmniejszenie ich rozciągania)
powoduje, że ośrodek
sercowonaczyniowy zmniejsza
stymulację parasympatyczną
(przywspółczulną) a nasila stymulację
sympatyczną (współczulną) serca
Przy spadku ciśnienia krwi
1.
Baroreceptory wysyłają mniej impulsów do
ośrodka sercowonaczyniowego w rdzeniu
przedłużonym
2.
W odpowiedzi ośrodek sercowonaczyniowy
zwiększa stymulację współczulną
3.
W rezultacie tej stymulacji przyspiesza się
akcja serca i kurczą się tętniczki co razem
powoduje wzrost ciśnienia krwi
Odruch z
baroreceptorów
(receptorów
ciśnieniowych)
Masaż zatoki szyjnej i
Omdlenie
Stymulacja (delikatny masaż tętnic
szyjnych) w okolicy zatoki szyjnej
może pomóc w zwolnieniu akcji serca
Wszystko co wywiera ucisk na okolicę
zatok szyjnych (ciasny kołnierzyk czy
nadmierne odginanie szyi) może
zwolnić akcję serca i nawet wywołać
omdlenie
Unerwienie serca
Stymulacja sympatyczna – przyspiesza akcję serca
Stymulacja parasympatyczna (X)– zwalnia akcję serca
Bodźce czuciowe z baroreceptorów(IX i X)
Odruchy z
chemoreceptorów
W zasadzie (głównie) regulują częstość
oddychania
W zatokach szyjnych i aorcie
Wykrywają zmiany prężności O
2
, CO
2 i
H
+
Przy głębszej hipoksji, hiperkapnii lub
kwasicy
Pobudzenie ośrodka sercowonaczyniowego
Wzrost stymulacji współczulnej kierowanej do
tętniczek i żył
Skurcz naczyń i wzrost ciśnienia krwi
Hormonalna regulacja
ciśnienia krwi
Układ renina-angiotensyna-aldosteron
W wyniku spadku RR lub zmniejszenia przepływu krwi przez nerki z
innych powodów dochodzi do
Uwolnienia przez aparat przykłębkowy reniny i w kolejnych
przemianach wytworzenia angiotensyny II, która wywołuje
Skurcz naczyń systemowych (głównie tętniczek)
Uwolnienie aldosteronu z rdzenia nadnerczy, który zwiększa reabsorpcję
Na
+
i następnie wody w cewkach dystalnych nerek
Adrenalina i noradrenalina
Zwiększają częstość akcji i siłę skurczu serca
Kurczą naczynia skóry i narządów jamy brzusznej
Rozszerzają naczynia w sercu i mięśniach szkieletowych (reakcja
walki lub ucieczki)
Wazopresyna (ADH – hormon antydiuretyczny) kurczy
naczynia
Przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP) obniża RR
Rozszerza naczynia i zwiększa utratę Na
+
i wody przez nerki (jest
antagonistą aldosteronu)
Ocena układu krążenia
Tętno to fala ciśnieniowa
Naprzemienne rozciągnięcie i powrót do stanu wyjściowego ściany
tętnic sprężystych po każdym skurczu lewej komory
Częstość tętna w warunkach prawidłowych to 70-80/min
tachykardia gdy > 100 uderzeńmin / bradykardia < 60
Pomiar RR przy użyciu sfigmomanometru (metodą Korotkowa)
Założenie pneumatycznego mankietu, połączonego z manometrem
rtęciowym lub innym, na ramię
Rozdymanie mankietu powietrzem do ciśnienia przekraczającego
wartość spodziewanego ciśnienia skurczowego (zatrzymanie
przepływu krwi w tętnicy ramieniowej)
Stopniowe upuszczanie powietrza z mankietu aż do usłyszenia
pierwszych szmerów (stuków) – odczyt manometru odpowiada wtedy
ciśnieniu skurczowemu (szmery wynikają z burzliwego przepływu krwi
przez jeszcze uciśniętą tętnicę)
W momencie zniknięcia szmerów odczytujemy ciśnienie rozkurczowe
Pomiar jest wiarygodny gdy mankiet ma odpowiednią szerokość, jest
odpowiednio założony a badana tętnica znajduje się na poziomie
serca
Prawidłowe RR u młodego dorosłego człowieka w pozycji leżącej
wynosi ~120/80 mmHg. Ciśnienie skurczowe wzrasta z wiekiem
średnio o 1 mmHg na rok a rozkurczowe 0.4 mmHg
Punkty badania tętna