Eugeniusz Moczuk

Uniwersytet Rzeszowski

 

Prekursorzy socjologii

August Comte

AUGUST COMTE (1798-1857) - dorastał w 

czasach rewolucji francuskiej, a radykalizm i 

zamęt epoki wywarły na niego wyraźny wpływ, 

równocześnie budząc jego sprzeciw. Rozwinął 

socjologiczny pozytywizm, który był głęboko 

konserwatywną reakcją na rewolucyjną politykę. 

Był to także zaczątek poglądu, że racjonalne 

planowanie społeczne rozwiąże wszystkie 

problemy. 

Pozytywiści twierdzili, że można zbudować 

naukową teorię społeczeństwa na drodze 

obserwacji i doświadczeń, odkrywając w ten 

sposób prawa rozwoju społecznego, 

prowadzące ku doskonale racjonalnemu 

społeczeństwu. Uważali ponadto, że do praw 

ogólnych można dojść porównując fakty, 

bezpośrednio znane obserwatorowi. Wierzyli 

w jedność metody naukowej, według której 

można obiektywnie na mierzalnych wynikach, 

ukazać działanie struktur społecznych.

 

Dorobek myśli oświeceniowej we Francji oraz 

odległe skutki rewolucji skłoniły A. Comte’a w jego 

pięciotomowym „Kursie filozofii pozytywnej” 

(1830-1842) do powołania nowej dyscypliny, która 

miała zajmować się naukowym badaniem 

społeczeństw. Pierwotnie chciał ja nazwać „fizyką 

społeczną”, aby podkreślić, że jej przedmiotem są 

podstawowe zasady funkcjonowania świata 

społecznego. 

Podstawowy problem, z którym musiała się uporać 

socjologia, został sformułowany przez 

wcześniejszych myślicieli oświecenia i brzmiał 

następująco: „Co sprawia, że społeczeństwo nie 

rozpada się, w miarę jak staje się coraz 

większe, bardziej złożone, zróżnicowane, 

wyspecjalizowane i podzielone?” Odpowiedź 

Comte’a brzmiała, że przyczyniają się do tego 

wspólne, powszechnie uznawane idee i 

przekonania, określane mianem consensus 

universalis dające społeczeństwu „uniwersalną” 

moralność.

 

Taktyka, jaką przyjął A. Comte dla 

uprawomocnienia socjologii, polegała na 

sformułowaniu prawa trzech faz, przez które 

przechodzi, ewoluując myśl ludzka. 

Był więc twórcą organicznego poglądu 

ewolucyjnego, zakładającego, że społeczeństwa 

rozwijają się jak organizmy od najprostszych do 

bardzo złożonych przechodząc przez następujące 

fazy:

- teologiczną - w której myślenie o świecie 

zdominowane jest rozważaniem o tym, co 

nadprzyrodzone, religijne i boskie, 

- metafizyczną –  odwoływanie się do filozoficznych 

przemyśleń nad istotą zjawisk oraz rozwój 

matematyki, logiki i innych neutralnych sposobów 

myślenia,

- pozytywną - czyli naukowa, gdzie dominującym 

sposobem gromadzenia wiedzy jest nauka, czyli 

uważna obserwacja faktów empirycznych i 

usystematyzowana weryfikacja teorii.

 

Dziedziny wiedzy podobnie jak społeczeństwa 

przechodzą przez te fazy, ale w różnym tempie, najpierw 

matematyka, astronomia i fizyka, następnie chemia 

i biologia, na końcu zaś socjologia, jako najnowszy 

sposób myślenia, wchodząc od razu w fazę 

pozytywistyczną.  Począwszy od fazy pozytywistycznej, 

wiedzę można wykorzystywać dla celów praktycznych, 

aby polepszyć warunki życia człowieka. Naukowe 

podejście do rozumienia społeczeństwa, postrzeganego 

jako system wzajemnie powiązanych części, po 

sformułowaniu praw dotyczących organizacji 

społeczeństwa ludzkiego doprowadzi więc do 

uporządkowanego postępu. 

Dodatkową taktyką zastosowaną przez Comte’a dla 

uprawomocnienia socjologii było ustalenie hierarchii 

nauk pod względem ich złożoności i zbliżania się do fazy 

pozytywistycznej. Podział ten oparł on o następujące 

kryteria:

- stopień malejącej ogólności i abstrakcyjności,

- stopień rosnącej złożoności,

- stopień rosnącej doniosłości praktycznej.

 

Podział nauk:

a) Matematyka 

b) Astronomia 

c) Fizyka  

d)Chemia 

e)Biologia 

f) Socjologia

A. Comte stworzył podział socjologii na dwa 

działy:

- statyka społeczna – odwołujące się do 

porządku i stabilności, czyli consensusu, 

- dynamika społeczna – zajmująca się 

zmianami i rozwojem instytucjonalnym, czyli 

konfliktami. 

Herbert Spencer

HERBERT SPENCER (1820-1903) – pierwszy 

brytyjski socjolog, pierwszy socjolog w 

dziewiętnastym wieku, który rozwijał socjologię 

jako naukę. 

Spencer uważał, że wielkie, złożone 

społeczeństwa rozwijają wzajemne zależności 

pomiędzy swoimi wyspecjalizowanymi 

składnikami oraz ośrodki władzy do 

kontrolowania i koordynowania działalności 

zależnych od siebie części. Uważał, że ewolucja 

społeczna obejmuje rozwój i złożoność, które są 

sterowane przez wzajemną zależność i władzę. 

Jeśli w społeczeństwie nie dojdzie do powstania 

takich zależności i koncentracji władzy, bądź też 

ich stopień rozwoju będzie niedostateczny, 

wówczas nastąpi rozpad i społeczeństwo 

przestanie istnieć.

 

H.Spencer wierzył, że układy pomiędzy ludźmi 

można badać naukowo, uległ on wpływowi nauk 

przyrodniczych, reprezentował kierunek 

ewolucjonistyczny, czyli stosował teorię ewolucji do 

wyjaśnienia praw rozwoju społecznego. Przekonanie, 

że społeczeństwo jest „naturalne” czyli funkcjonuje 

jak organizm, jest niezwykle silne zarówno w 

obiegowych poglądach na świat, jak i w teoriach 

socjologicznych zwanych socjobiologią. W swoim 

monumentalnym dziele „Zasady socjologii” (1874-

1896) rozwinął teorię organizacji społeczeństwa 

ludzkiego oraz przedstawił ogromną liczbę 

historycznych i etnograficznych dowodów poparcia 

tej teorii. Jego poglądy nazwano socjaldarwinizmem, 

które zakładały, że niektóre społeczeństwa, głównie 

zachodnie, są naturalne i stoją wyżej od innych. 

Pogląd ten w logiczny sposób wywodził stąd, że 

społeczeństwa ewoluują na wyższy poziom drogą 

selekcji naturalnej, tak samo, jak w świecie zwierząt. 

Jego zdaniem bowiem wszystkie wymiary naszego 

świata – fizyczny, biologiczny i społeczny – ewoluują 

wedle tych samych zasad. 

Organicyzm społeczny zakładał następujące 

zależności pomiędzy organizmami i 

społeczeństwem:

- organizm i społeczeństwo – cechuje wzrost 

masy,

- i w jednych i drugich dokonuje się w miarę 

wzrostu różnicowanie części i 

komplikowanie budowy wewnętrznej,

- występuje różnicowanie funkcji,

- części są wzajemnie zależne i 

funkcjonowanie żadnej z nich nie jest 

możliwe bez funkcjonowania pozostałych,

- życie społeczeństwa jest dłuższe od życia 

jednostki.

 

H. Spencer był twórcą funkcjonalizmu 

polegającego na badaniu społecznych funkcji 

instytucji wewnątrz społeczeństwa. Wszelkie analizy 

specyficznych kulturowych i społecznych zachowań 

powinny uwzględniać funkcje jakie pełnią one w 

społeczeństwie jako całości. 

Socjologiczne uogólnienia nie stanowią praw 

uniwersalnych, które byłyby weryfikowalne, naukowe 

lub powszechnie obowiązujące. Przykłady takich 

uogólnień wysuniętych przez nauki społeczne to: 

empiryczne korelacje między konkretnymi 

zjawiskami społecznymi; warunki w jakich kształtują 

się instytucje lub społeczeństwa; wpływ zmian w 

jednej instytucji na drugą instytucję; istnienie faz lub 

wzorców rozwoju społecznego; istnienie ogólnej 

ewolucji ludzkości; istnienie ogólnych praw 

wyrażających zachowanie się ludzi.

 

 

Emil Durkheim

EMIL DURKHEIM (1859-1917) – uznany 

jako „ojciec” socjologii, był pierwszym 

profesorem socjologii na świecie, założył 

pismo socjologiczne, próbował ustalić 

prawa naukowe, zajmował się zbiorową 

funkcją wszelkiej aktywności społecznej, 

faktami społecznymi i moralną jednością 

świadomości. Modyfikował on koncepcje 

H.Spencera, tak aby pasowały one do 

bogatej spuścizny francuskiej myśli 

naukowej, był zwolennikiem odkrywania 

praw socjologicznych, przy czym w 

przeciwieństwie do Spencera przejął 

pogląd Comte’a, że wiedza socjologiczna 

może być przydatna do budowania 

lepszego społeczeństwa. Podobnie jak 

Spencer przyjął postawę funkcjonalną.

 

Pozostał wierny tradycji francuskiej, kładąc 

nacisk na znaczenie wspólnych i powszechnych 

idei, symboli kulturowych (wartości, przekonań, 

dogmatów religijnych, ideologii, itp.) jako 

ważnej podstawy i siły integrującej 

społeczeństwa. W miarę jak społeczeństwa stają 

się bardziej złożone, heterogeniczne i 

skomplikowane zmienia się także natura owych 

symboli kulturowych czyli świadomości 
społecznej. Przyjął on kolektywistyczne 

podejście do rozumienia społeczeństwa, 

obejmujące różne formy solidarności. 

Solidarność to lepik społeczny, obejmuje 

wartości, zwyczaje i przekonania, podzielane 

przez całe społeczeństwo. Jest to świadomość 

zbiorowa, czyli wspólne poglądy, wyznaczające 

każdemu miejsce w społeczeństwie.

 

W społeczeństwach pierwotnych wzajemne więzy są dość 

silne i działa tam solidarność mechaniczna, natomiast 

dzięki podziałowi pracy rośnie stopień złożoności 

społeczeństwa, mechaniczna solidarność załamuje się i 

ustępuje miejsca solidarności organicznej. W 

społeczeństwach pierwotnych wszystkie jednostki 

posiadają wspólną świadomość zbiorową, która kieruje ich 

myślami i działaniami, podczas gdy w społeczeństwach 

bardziej złożonych świadomość musi ulec przemianom na 

bardziej ogólną i abstrakcyjną, aby zapewnić ludziom 

wykonującym wyspecjalizowane i podzielone zadania, 

posiadanie wspólnych symboli, ale jednocześnie na 

bardziej konkretną, aby mogła regulować i koordynować 

stosunki zachodzące pomiędzy i wewnątrz 

wyspecjalizowanych stanowisk i organizacji. A zatem 

porządek społeczny może istnieć w ogromnych i złożonych 

społeczeństwach wówczas, gdy istnieją wspólne symbole 

uznawane przez poszczególne jednostki oraz specyficzne 

układy symboli, które kierują ludźmi w ich konkretnych 

relacjach z innymi. Spoiwem, które utrzymuje 

społeczeństwo w całości, wytwarzane jest przez 

konkretne interakcje jednostek. Odkrył on, że znaczenie 

interakcji pomiędzy ludźmi polega na tym, że wytwarza 

ona poczucie istnienia nadprzyrodzonej siły istniejącej 

ponad i poza nimi. W rozwinięciu tej argumentacji nadał 

on socjologii nowy kierunek, nastawiając ją na badania 

zjawisk w skali mikro, działań interpersonalnych.

 

Przez cały niemal wiek dziewiętnasty zajmowano się 

makrozjawiskami, ewolucją, państwem i jego stabilnością, 

ekonomią, kościołem, systemem klasowym oraz innymi 

strukturami, w których trudno było dostrzec działania 

konkretnych ludzi. Durkheim po raz pierwszy zajrzał pod 

powierzchnię owych zjawisk, aby zobaczyć, co robią 

jednostki, by stworzyć i utrzymać owe „wielkie struktury”. W 

przenikającym całą socjologie sporze o priorytet pomiędzy 

„strukturą” a „działaniem społecznym” reprezentuje 

stanowisko strukturalne. Jest to pozytywizm w najbardziej 

krańcowej formie, gdyż struktury społeczne kontrolujące 

działania jednostek można badać obiektywnie jak w naukach 

przyrodniczych. Twierdził on, że systemy społeczne to 

moralne całości, siła moralna to świadomość zbiorowa 

wiążąca jednostkę ze społeczeństwem rozumianym jako 

organizm, system i struktura. Na jednostkę wywierają wpływ 

naciski moralne i na przykładzie pozornie bardzo 

indywidualnego aktu odebrania sobie życia można najlepiej 

wykazać ewentualne działanie wzorców lub sił społecznych. 

Jeśli równowaga pomiędzy tym, co abstrakcyjne, a tym, co 

szczegółowe, czyli ogólnym i konkretnym aspektem 

zbiorowej świadomości nie jest zachowana, wówczas 

ujawniają się najrozmaitsze patologie.

 

W sławnej pracy „Samobójstwo” (1897) wyszedł poza akt 

jednostkowy, szukając leżących u jego podstaw czynników 

społecznych, na przykład w społecznościach katolickich liczba 

samobójstw jest niższa niż w protestanckich, ponieważ wynika 

to z siły tej społeczności i katolickiego antyindywidualizmu. 

Wyróżnił on cztery rodzaje samobójstw: 

- fatalistyczne – występuje w sytuacjach, gdy jednostka nie 

widzi możliwości rozwiązania swego problemu w obecnej 

sytuacji i w perspektywie,

- altruistyczne – występuje w społeczeństwach o bardzo 

silnych więziach społecznych,

- egoistyczne – występuje w sytuacji gdy jednostka nie jest 

zbyt mocno zintegrowana ze społęczeństwem,

- anomiczne – jest współczesnym zjawiskiem występującym 

wówczas, gdy ludzie nie potrafią znaleźć dla siebie miejsca w 

złożonym społeczeństwie. Wynika ono z anomii, czyli stanu, w 
którym nie wiadomo, gdzie jest miejsce jednostki, czującej się 

nigdzie nie przynależną, oznacza to, że w jej świecie nie ma 

norm ani zasad, kierujących ludźmi w codziennym życiu 

społecznym.

 

E. Durkheim był twórcą koncepcji faktu 

społecznego.

Faktem społecznym jest wszelki sposób 

działania, myślenia, odczuwania, utrwalony 

lub nie, zewnętrzny wobec jednostki, 

wyposażony w zniewalającą siłę, zdolny do 

wywierania na jednostkę zewnętrznego 

przymusu, mogący tę jednostkę kontrolować, 

który jest powszechny, mający własną 

egzystencje, niezależny od jednostkowych 

manifestacji. 

Cechy faktu społecznego to: zewnętrzność, 

wywieranie przymusu, powszechność, niezależność 

od jednostki.

 

Karol Marks

KAROL MARKS (1818-1883) – wiele pisał o 

ekonomii, kapitalizmie, kulturze, technologii, 

walce klas i ideologii. Jego socjologiczne 

zainteresowania dotyczyły teorii ogólnej, 

ewolucji ludzkości i możliwości przebudowania 

społeczeństwa od podstaw. Marksa interesował 

przede wszystkim rozwój społeczny i przemiany 

społeczne. Był przekonany o istnieniu 

„żelaznych praw” rozwoju historycznego i 

społecznego, a zatem nauki o społeczeństwie – 

materializmu historycznego jako prawdziwie 

naukowej metodologii. 

Nie wierzył, iż socjologia może odkrywać 

odwieczne prawa, takie jak w naukach 

przyrodniczych. Uważał on, że każda epoka 

historyczna kształtowała się na podstawie 

specyficznego typu produkcji, organizacji pracy 

oraz kontroli własności, w rezultacie czego 

każda z nich posiada odmienną dynamikę, 

cechują ją charakterystyczne tylko dla niej 

procesy rozwoju. 

Organizacja społeczeństwa jest zależna od rozwoju sił 

wytwórczych (środki produkcji i siła robocza), który 

wpływa na kształtowanie się stosunków ekonomicznych 

określanych mianem bazy ekonomicznej. 

Funkcjonowanie społeczeństwa jest więc zależne od bazy 

ekonomicznej, która stanowi podstawę materialną 

społeczeństwa. Sposób produkcji rozumiany jako siły 

wytwórcze i baza ekonomiczna czyli organizacja 

gospodarki, stanowi podstawę materialną, określa ogólny 

kształt społeczeństwa, narzuca społeczeństwu 

nadbudowę, na którą składa się kultura, 

świadomość, religia, ideologię polityka, prawo i inne 

aspekty społecznego istnienia. Połączenie tych 

elementów (siły wytwórcze, baza ekonomiczna i 

nadbudowa) tworzy formację społeczno-polityczną, 

czyli ustrój. Według Marksa impulsem zmiany formacji 

społeczno-politycznych jest postęp techniczny powodujący 

zmiany w siłach wytwórczych, które pociągają za sobą 

zmiany w bazie ekonomicznej i nadbudowie. Rozwój 

społeczny, jest więc tłumaczony za pomocą sprzeczności 

jakie zachodzą pomiędzy wymienionymi wyżej 

elementami. Jest to próba sformułowania silnego, 

uniwersalnego prawa zwanego determinizmem 

ekonomicznym. Rozwój społeczny to przechodzenie 

społeczeństw prze fary rozwojowe takie jak: formacja 

azjatycka formacja antyczna, formacja feudalna, formacja 

kapitalistyczna, formacja komunistyczna.

 

W ten sposób Marks rozwinął w XIX wieku socjologię 

postrzeganą w aspekcie konfliktowym, zainspirował więc 

powstanie teorii socjologicznej zwanej teorią konfliktu 

lub socjologią konfliktu, według której każdy rodzaj 

organizacji społecznej zwiera konfliktorodne nierówności, 

przejawiające się w konflikcie interesów, który od czasu 

do czasu przekształca się w konflikt otwarty prowadzący 

do przemian społecznych. Według teoretyków konfliktu 

najbardziej charakterystyczną cechą systemów 

społecznych, organizacji społeczeństw ludzkich jest 

utrzymywanie się choćby na minimalnym poziomie 

napięcia pomiędzy pracodawcami, posiadającymi władzę 

przywileje i materialny dobrobyt, a pracownikami, czyli 

tymi, którzy są tego wszystkiego w znacznym stopniu 

pozbawieni. Dobrobyt i władza są w społeczeństwie 

nierówno podzielone. Cechą każdego społeczeństwa jest 

powstawanie na tym tle sprzeczności. Społeczeństwo 

składa się z przeciwnych sobie sił, ścierających się aż do 

wybuchu strajków, rewolucji lub wojny. Siły te Marks 

nazywa klasami. Pojęcie to odbiega od pojęcia grup, 

warstw, elit czy kast. Klasa to obiektywne, zewnętrzne 

kryterium, a także kryterium subiektywne – klasa to 

kategoria, która istnieje, choć nie jest dostrzegana przez 

członków tej klasy. Przynależność do danej klasy wynika 

ze społecznego podziału pracy.

 

Marksowską teorię socjologiczną można krótko 

scharakteryzować w następujących punktach:

- u postaw wszystkich społeczeństw leży konflikt,

- gospodarka jest zasadniczą siłą napędową przemian 

społecznych,

- społeczeństwo należy uważać za zdeterminowaną 

ekonomicznie całość,

- przemiany i rozwój historyczny nie przebiegają 

przypadkowo, lecz można je prześledzić na przykładzie 

związków między ludźmi a ustrojem gospodarczym,

- jednostkę kształtuje społeczeństwo, ale jednostka także 

może zmieniać społeczeństwo przez racjonalne działanie, 

oparte na naukowych przesłankach materializmu 

historycznego,

- praca w społeczeństwie kapitalistycznym prowadzi do 

alienacji,

- stawiając się poza społeczeństwem, dzięki krytyce 

człowiek może zrozumieć i zmienić swoje historycznie 

uwarunkowane miejsce,

- społeczeństwo można przebudować dzięki naukowej 

krytyce i rewolucyjnym czynom.

Maks Weber

 

 MAKS WEBER (1864-1920) - prowadził „milczący dialog” z K. 

Marksem, był jego adwersarzem w zakresie poglądów na temat 

przemian społecznych, źródła i rozwoju kapitalizmu, stratyfikacji 

społeczeństwa, nierówności i władzy. Uważał, że analiza 

socjologiczna nie powinna zajmować się wartościowaniem, 

powinna być neutralna w sprawach moralnych, dążyć do 

obiektywizmu drogą systematycznych badań empirycznych i 

budować porównywalne modele lub „idealne typy”. Zgadzał się z 

Marksem jedynie, że socjologia nie może, jak nauki przyrodnicze 

formułować uniwersalnych i ponadczasowych praw na temat 

organizacji społeczeństw ludzkich. Jego zdaniem socjologia nie 

jest w stanie rozwinąć praw naukowych (antypozytywizm), 

przewidzieć ani ocenić przyszłego rozwoju społecznego, 

udowodnić ewolucyjnego rozwoju społeczności ludzkich (anty-

organiczność), nie może czerpać metodologii z nauk 

przyrodniczych, bowiem w społeczeństwie chodzi o 

„świadomość”, a nie o „struktury”, może posługiwać się 

pojęciami zbiorowymi, jak „klasa”, tylko wówczas, gdy da się o 

nich mówi w kategoriach działań indywidualnych. Weber 

sformułował na nowo teorie socjologiczne, zajmując się 

szczególnie klasami i stratyfikacją, prawem, religią, 

kapitalizmem, władzą i formami jej sprawowania w 

społeczeństwie, miastem, muzyką i kwestiami transkulturowymi. 

Uważał on, że źródłem nierówności jest nie  tylko kontrola 

środków produkcji, ale także pozycja społeczna, szacunek i 

prestiż oraz władza i polityka.

 

Stratyfikacja społeczna jest procesem 

złożonym, uwzględniającym podział ludzi 

według kilku następujących kryteriów:

- ekonomiczne (własność, stan 

posiadania) – należenie do danej klasy,

- społeczne (prestiż, szacunek), 

kulturowe – przynależność do grup 

społecznych, stanów, 

- polityczne (władza) – przynależność do 

partii.

 

Kolejnym przedmiotem milczącej dyskusji z 

Marksem był konflikt i zmiana. Według Marksa 

nierówność zawsze wywołuje konflikt pomiędzy 

podwładnymi i przełożonymi, co prowadzi 

nieuchronnie do zmian społecznych. Natomiast 

zdaniem Webera nierówność zwiększa 

prawdopodobieństwo konfliktu, lecz konkretne 

warunki danej sytuacji sprzyjają lub utrudniają 

pojawienie się „charyzmatycznych przywódców”, 

którzy mogą zmobilizować pracowników do 

wejścia na drogę konfliktu. 

Wyróżnił on następujące rodzaje władzy oraz 

legitymizację „charyzmy” przywódców:

- tradycyjna – ustanowiona przez tradycje,

- emocjonalna – charyzmatyczna,

- racjonalna – ustanowiona przez zasady 

społeczne.

Socjologia rozumiejąca

 

Celem socjologii jest opisywanie i próba zrozumienia, w jaki 

sposób i dlaczego powstają wzory społeczne oraz jak 

funkcjonują, nie do niej zaś należy ingerowanie w nie oraz ich 

zmiana. Weber interesował się zachowaniem ludzi i tym, jak to 

zachowanie wpływa na społeczeństwo, czyli zrozumieniem 

motywacji aktorów społecznych, a nie strukturami 

determinującymi społeczeństwo. Jego zdaniem w samym sercu 

socjologii leży działanie społeczne i przez zrozumienie 

kierujących ludźmi intencji, idei, wartości i przekonań można 

wyjaśnić mechanizmy społeczne. Cała socjologia dotyczy działań 

społecznych, sposobów i środków współpracy ludzi w ramach 

różnego rodzaju społeczności. Próby zrozumienia różnych 

rodzajów relacji między jednostkami a społeczeństwem 

nieuchronnie prowadzą do prób klasyfikacji różnych rodzajów 

społeczeństwa. Socjologia to nauka zajmująca się rozumieniem i 

interpretowaniem działań społecznych, a zatem wyjaśnianiem 

ich przyczyn i skutków. Był twórcą socjologii rozumiejącej – co 

oznacza im bardziej dana czynność jest racjonalna, tym bardziej 

jest przewidywalna. Koncepcja rozumienia (Verstehen) motywów 

postępowania prowadzi do aspektu socjologii, nazywanego 

nastawieniem na działanie społeczne, jest to ujęcie wzajemnego 

oddziaływania kultur i jednostek. Uważał, że socjologia musi 

dążyć do zrozumienia zjawisk na poziomie uczestniczących w 

nim aktorów, a więc osób które widzą i odczuwają, znajdując się 

w określonych sytuacjach społecznych. Analiza socjologiczna 

powinna dotyczyć zarówno doświadczeń poszczególnych osób, 

jak i większych struktur społecznych i kulturowych.

 

Weber był pionierem w ważnej dziedzinie socjologii, jaką są studia 

nad tym, w jaki sposób współczesne społeczeństwa rozwijają 

biurokrację i system kontroli, co jest związane z racjonalizacją. 

Racjonalizacja to proces, w którym każda cząsteczka 

społeczeństwa zostaje poddana procesom analizy, organizacji, 

profesjonalizacji i biurokracji, jest to sposób w jaki państwo 

stale i coraz większym stopniu ingeruje w życie obywateli. 

Marks wskazywał natomiast, że zracjonalizowana reorganizacja 

produkcji prowadzi do alienacji. 

Biurokracja jest jest pewnego rodzaju organizacją formalną, 

jest sposobem zarządzania i kierowania ludźmi i służy do 

osiągania celów pewnych grup społecznych. Termin ten został 

wprowadzony przez Webera dla oznaczenia pewnego typu władzy 

sprawowanej przy pomocy zracjonalizowanego aparatu 

administracyjnego w kapitalizmie. Proces wprowadzania biurokracji 

do formalnej organizacji społecznej ma na celu zwiększenie 

efektywności jej działania. W analizach Webera biurokracja była 

więc uznawana jako najskuteczniejszy sposób kierowania dużymi 
formalnymi organizacjami społecznymi, a jej działania cechowała 

racjonalność. Termin ten nie miał co prawda dla Webera 

zabarwienia wartościującego, oznaczał jedynie racjonalizację 

organizacji społecznej zastępującej autorytet tradycji i osób 

autorytetem sformalizowanych zasad. Organizacja tego typu może 

być stosowana we wszystkich dziedzinach działalności ludzkiej, 

zapewnia przewidywalność i możliwość kalkulacji efektów działań, 

podporządkowanie rozumnie ustanowionym, bezosobowym zasadom 

normatywnym, prowadzenie dokumentacji umożliwiającej 

gromadzenie doświadczenia o przeszłych sytuacjach 

organizacyjnych, uczenie się, zwiększanie sprawności działań.

 

Na podstawie analiz przypadków władzy biurokratycznej 

skonstruował „typ idealny” biurokracji, tzn. przedstawił 

schemat abstrakcyjny posiadający następujące cechy: 

- formalny system przepisów prawa, stanowiący spójny układ 

stosowany systematycznie, przestrzegany przez wszystkich 

członków zbiorowości, zgodnie z którym działa organizacja,

- możliwość osiągania racjonalnie założonych celów poprzez 

stosowanie tych przepisów,

- zorganizowanie urzędów w ciągłym i spójnym systemie 

powiązanym przez przepisy,

- racjonalny podział pracy i wysoki stopień specjalizacji w 

oparciu o określone kompetencje wymagane w 

poszczególnych urzędach, ścisły podział obowiązków i 

kompetencji zgodny z zasadą specjalizacji funkcji, - 

hierarchiczna struktura władzy, układu pozycji, organizacja 

wewnętrzna urzędów, z jasno określonym zakresem władzy i 

odpowiedzialności, w której każdy niższy szczebel podlega 

nadzorowi i kierownictwu wyższego urzędu, 

- oddzielenie wykonywania funkcji w urzędzie od posiadania i 

osobistych interesów urzędników, czyli ścisły podział 

aktywności urzędników na publiczną i prywatną, 

bezosobowość w traktowaniu petentów,

 

- dobieranie urzędników na stanowiska na zasadzie 

swoich umiejętności i wiedzy, profesjonalizacja, 

- podległość urzędników zwierzchnikom tylko ze 

względu na impersonalne obowiązki urzędowe, 

podporządkowanie się zachowań członków grupy 

bezosobowym przepisom,

- urzędnicy zajmują miejsca w hierarchii urzędu i 

podlegają przepisom określającym organizację 

urzędu,

- urzędnicy zatrudniani są na podstawie kontraktu 

na względnie długi okres, w wyniku selekcji według 

odpowiednich kwalifikacji spośród dobrowolnie 

zgłaszających się kandydatów, dostępność 

stanowisk dla wszystkich posiadających 

odpowiednie kompetencje,

- urzędnicy otrzymują wynagrodzenie na zasadach 

ustalonych przez prawo i awansują na zasadzie 

ustalonej przez przepisy, na podstawie wykazanej 

sprawności, zasług  i długości stażu,

- urzędnicy podlegają dyscyplinie i ich zachowanie 

w urzędzie jest kontrolowane przez zwierzchników, 

są wymienialni.