Polityka społeczna
Wykład 2: Wydatki publiczne
a polityka społeczna
Polityka społeczna
Wykład 2: Wydatki publiczne
a polityka społeczna
Źródła finansowania
• Polityka społeczna finansowana jest z reguły ze środków
publicznych: budżet państwa, budżety lokalne (jednostek
samorządowych);
• Źródłem finansowania są w dominującej części obowiązkowe
podatki oraz para-podatki, takie jak np. składki na ubezpieczenia
społeczne;
• Znacznie mniejszą rolę odgrywają środki prywatne gromadzone i
wydatkowane przez organizacje charytatywne (tzw. organizacje
pożytku publicznego), kościoły, stowarzyszenia ; ich źródłem są
dobrowolne wpłaty osób i instytucji prywatnych;
• Rola sektora prywatnego w realizacji celów społecznych jest
większa w krajach anglosaskich, gdzie rola polityki publicznej
jest mniejsza;
• Polityka społeczna realizowana przez władze publiczne jest
„młoda”- liczy sobie mniej niż 100 lat!
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
2
Poziom wydatków publicznych w krajach
uprzemysłowionych w latach 1870 – 1996, % PKB.
(na podstawie danych z: V. Tanzi, L. Schuknecht, Public Spending in the 20th Century, a
Global Perspective, Cambridge University Press, 2000, s. 6.)
3
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Poziom wydatków publicznych w USA i UE-15
(na podstawie danych OECD)
4
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Wydatki publiczne w relacji do PKB w wybranych krajach
(dane OECD).
Kraj
1960
1970
1980
1990
2005
Zmiana od
1960*
Maksimum
(rok)
Austria
35,7
39,2
48,9
49,3
50,6
14,9
56,7 (1995)
Belgia
34,5
36,5
50,7
54,6
49,3
14,8
61,0 (1983)
Dania
24,8
40,2
56,2
58,6
56,3
31,5
58,0 (1996)
Finlandia
26,6
31,3
36,6
46,8
50,7
24,1
59,1 (1993)
Francja
34,6
38,9
46,1
49,9
53,4
18,8
55,4 (1996)
Niemcy
32,4
38,6
48,3
45,7
46,8
14,4
50,2 (1996)
Grecja
17,4
22,4
30,5
49,6
52,0
34,6
52,0 (2000)
Irlandia
28,0
39,6
49,8
40,9
34,2
6,2
49,8 (1982)
Włochy
30,1
34,2
41,9
53,8
48,5
18,4
57,1 (1993)
Luksemburg
30,5
33,1
54,8
45,5
45,9
15,4
51,7 (1981)
Holandia
33,7
46,0
57,5
57,5
48,6
14,9
57,1 (1983)
Portugalia
17,0
21,6
25,9
41,9
48,4
31,4
48,4 (2005)
Hiszpania
13,7
22,2
32,9
43,0
38,6
24,9
47,6 (1993)
Wielka Brytania
32,2
39,2
44,9
42,3
43,9
11,7
45,4 (1984)
Szwecja
31,0
43,7
61,6
60,8
57,3
26,3
67,5 (1993)
USA
28,4
32,5
33,7
34,8
36,5
8,1
37,2 (1992)
UE-15
28,1
35,1
45,8
49,3
48,3
20,2
:
5
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Zmiany w poziomie różnych kategorii wydatków publicznych
(na podstawie V. Tanzi, L. Schuknecht, Public Spending in the 20th Century, a
Global Perspective, Cambridge University Press, 2000, s. 25, 33).
6
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Wydatki publiczne w krajach UE-27
7
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Przeznaczenie wydatków
publicznych
• Dostarczanie dóbr publicznych;
• Transfery społeczne (redystrybucja
dochodów);
• Stabilizacja makroekonomiczna;
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
8
Dostarczanie dóbr publicznych
• Dobra prywatne a dobra publiczne;
• Dobra publiczne:
– dobra, które nie byłyby wytworzone przez sektor prywatny ze
względu na nieopłacalność rynkową (duże ryzyko, długi okres
zwrotu) lub byłyby wytworzone w niedostatecznej ilości (np.
edukacja podstawowa, drogi i autostrady, ochrona
środowiska, badania podstawowe, ochrona zdrowia, latarnia
morska); rola efektów zewnętrznych (externalities);
– dobra, które musza być konsumowane zbiorowo (nie mogą
być konsumowane indywidualnie) z uwagi na ich naturę (np.
prawo i porządek publiczny, wymiar sprawiedliwości, obrona
narodowa, straż pożarna);
• Czyste dobra publiczne (pure public goods) a dobra
publiczno-prywatne (problem wyboru zakresu i
stopnia odpłatności dostarczania dóbr publiczno-
prywatnych, rola doktryny politycznej);
• Przypadki publicznego dostarczania dóbr prywatnych
(monopol naturalny lub rynkowy);
• Alokacja zasobów i wpływ na strukturę PKB.
9
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Redystrybucja dochodów: cele i zasady
• Potrzeba korygowania (redystrybucji) pierwotnego
podziału dochodów – korekty oficjalne i
nieoficjalne.
• Redystrybucja istniała zawsze: historycznie
przyjmowała różne formy
– redystrybucja indywidualna (żebractwo, jałmużna,
fundacje),
– systemy opieki prywatnej (Kościół, zakony),
– publiczne systemy opieki społecznej w ramach państwa
dobrobytu (państwo opiekuńcze - welfare state);
• Przyczyny redystrybucji (etyczno-moralne i
polityczne):
– zasada solidarności społecznej nakazuje otaczać opieką
niezdolnych do samodzielnego życia (starych, młodych i
niesprawnych);
– zasada spójności społecznej nakazuje unikać
nadmiernych różnic w poziomie dochodów i majątku, a
zwłaszcza zwalczać biedę i ubóstwo;
– nadmierne różnice mogą naruszać poczucie
„sprawiedliwości społecznej” i mogą być źródłem
niestabilności politycznej i konfliktów społecznych
(rewolucje);
10
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Instrumenty redystrybucji
• Podatki i daniny;
• Transfery pieniężne zastępujące dochód
(emerytury, renty, zasiłki dla
bezrobotnych, pomoc socjalna),
• Transfery pieniężne uzupełniające dochód
(zasiłki rodzinne, „becikowe”, zapomogi),
• Bezpłatne lub częściowo odpłatne
dostarczanie dóbr i usług (badania
lekarskie, noclegownie, komunikacja
miejska, czynsze w mieszkaniach
komunalnych);
• Udział transferów w PKB (kraje OECD):
1960 – 4-16%, 2005 – 18-35%.
11
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Równość a efektywność
• Ponieważ efektywność = max, gdy
wynagrodzenie czynników produkcji równa się ich
krańcowej produktywności (jest to tzw. zasada
optimum Pareto), każda redystrybucja poprzez
podatki obniża efektywność;
• Wymienność (trade-of) i komplementarność
między równością a efektywnością (wymienność
w sytuacjach skrajnych, komplementarność w
sytuacjach równowagi);
• Optimum zależy od kształtu społecznej funkcji
dobrobytu (social welfare function), czyli od wag
przypisanych równości i efektywności; to z kolei
zależy od dominującego w społeczeństwie
systemu wartości;
• Istnieje też wymienność międzyokresowa; wpływ
podatków i transferów na tempo wzrostu;
• Wniosek; polityka musi poszukiwać optymalnej
kombinacji równości i efektywności (porównanie
europejskiego modelu społecznego i modelu
anglosaskiego).
12
Dariusz K. Rosati, 2010/2011
Wymienność (trade-of) między równością a efektywnością
Równość
Społeczna gospodarka
Socjalizm
rynkowa
Liberalna gospodarka rynkowa
T’
T
U’
Lesseferyzm
U
Efektywność
0
13
Dariusz K. Rosati, 2010/2011