Kształcenie specjalne w 

Polsce – założenia i cele.

Integracja uczniów z 

niepełnosprawnością

Polski system szkolnictwa realizuje zasadę powszechności 

nauczania. Znaczy to, że dąży on do objęcia nauką – 

przynajmniej na poziomie obowiązku szkolnego – wszystkich 

dzieci i młodzieży. Z prawa dostępu do obowiązkowej nauki nie 

zostały wyłączone żadne dzieci, bez względu na poziom i rodzaj 

ich niepełnosprawności oraz miejsce pobytu. Takie rozwiązanie 

prawne jest dowodem nowoczesności polskiego systemu 

kształcenia osób z niepełnosprawnością. Przede wszystkim 

znosi on w praktyce stary podział na osoby wyuczalne i 

niewyuczalne. Nawet osoby z głębokim upośledzeniem 

umysłowym oraz wieloraką głęboką niepełnosprawnością nie są 

zwolnione z obowiązku szkolnego, choć jest on realizowany w 

formie wyraźnie różniącej się od praktyki edukacji szkolnej. 

Są to zatem zajęcia  o programach bardzo zindywidualizowanych i 

dostosowanych do potrzeb poszczególnych jednostek. Mogą 

one odbywać  się w formie indywidualnej, w domu dziecka, 

choć czyni się znaczące wysiłki, aby rozbudować system 

specjalistycznych ośrodków rewalidacyjno – edukacyjno – 

wychowawczych, w których stosuje się formy grupowe.

W polskim systemie kształcenia specjalnego 

wprowadzono wyraźnie rozróżnienie na 

niepełnosprawność edukacyjną, którą nazwano 

potrzebą kształcenia specjalnego. Rozróżnienie to jest 

istotne, gdyż nie każdy rodzaj niepełnosprawności 

skutkuje potrzebą wprowadzania specjalnej organizacji 

nauki i specjalnych metod pracy pedagogicznej.

Sposób orzekania o potrzebie kształcenia specjalnego 

reguluje rozporządzenie MEN z dnia 12 lutego 2001r. 

Na mocy tego rozporządzenia orzeczenia wydają 

specjalistyczne zespoły orzekające powoływane przy 

poradniach psychologiczno – pedagogicznych. Na 

podstawie wieloaspektowej i interdyscyplinarnej 

diagnozy zespoły te rozstrzygają, czy dziecko 

potrzebuje specjalnego kształcenia.

W polskiej pedagogice specjalnej do dziś silny jest pogląd, że 

większość trudności w uczeniu się poddaje się korekcji.  

Tymczasem należałoby intensywniej rozwijać metody 

kształcenia uczniów z trudnościami w uczeniu, zwłaszcza 

takie, które dają się stosować w warunkach szkół 

powszechnych.

Wszystkie nowoczesne systemy kształcenia specjalnego 

wykorzystują różnorodne formy organizacyjne. Repertuar 

tych form jest tak szeroki,  że trudno dziś zbudować ich 

poprawną  typologię. W przypadku większości analiz 

dokładne podziały form organizacji kształcenia nie są 

zresztą użyteczne. Bogactwo odmian sposobów 

organizowania kształcenia uczniów z 

niepełnosprawnościami pedagodzy specjalni przeważnie 

sprowadzają do dwóch zasadniczych typów: segregacyjnego 

i niesegregacyjnego, inaczej zwanego integracyjnym.

Współczesne systemy kształcenia uczniów z 

niepełnosprawnościami zwykło się oceniać ze 

względu na poziom ich integracyjności.

Przekonanie o potrzebie upowszechnienia kształcenia 

integracyjnego zostało jeszcze silniej zaakcentowane 

przy okazji opracowywania założeń reformy systemu 

kształcenia z początku 2000 r. w dokumentach 

programowych reformy założono, że docelowo tylko 

dzieci z poważnymi niepełnosprawnościami 

intelektualnymi i psychicznymi powinny być 

kształcone w szkołach specjalnych. Realizacja tak 

sformułowanego priorytetu oznaczałaby radykalne 

obniżenie poziomu segregacyjności systemu 

kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami 

edukacyjnymi w Polsce.

Ocena poziomu integracyjności systemu nie jest łatwa. W 

Polsce posiadamy cztery zasadnicze formy organizacji 

kształcenia uczniów z orzeczeniem o potrzebie 

specjalnego kształcenia, przy czym dwie z nich mają 

charakter segregacyjny i dwie niesegregacyjny.

Do form segregacyjnych należą szkoły specjalne i klasy 

specjalne w szkołach powszechnych. Formą dominującą 

są szkoły specjalne, natomiast liczna uczniów w klasach 

specjalnych systematycznie spada.

Z kolei do form niesegregacyjnych zalicza się klasy 

ogólnodostępne (powszechne) i klasy integracyjne. 

Pierwsza z tych form nazywana jest także integracją 

jednostkową i polega na tym, że uczniowie z 

niepełnosprawnościami uczęszczają do normalnych klas 

w szkole rejonowej. Uczniowie ci nie są całkowicie 

pozbawieni pomocy specjalistycznej. 

Mogą oni bowiem korzystać z pomocy specjalnej poza 

klasą szkolną w postaci zajęć rewalidacyjnych. 

Ponadto nauczyciele tych uczniów są zobowiązani 

do dostosowania programów ich kształcenia do 

zaleceń wskazanych w orzeczeniach o potrzebie 

kształcenia specjalnego. Dostosowania te mogą 

dotyczyć zarówno wymagań stawianych uczniom, 

jak i metod ich nauczania.

 Wielu pedagogów specjalnych wyraża przekonanie, 

że zakres specjalnej pomocy pedagogicznej w 

klasach ogólnodostępnych jest za wąski w stosunku 

do potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami. 

Drugą formą niesegregacyjnego kształcenia w 

Polsce są klasy integracyjne lub całe szkoły 

integracyjne. Warunki funkcjonowania tych 

klas są silniej dostosowane do uczniów z 

niepełnosprawnościami, niż w przypadku klas 

ogólnodostępnych. Przede wszystkim klasy te 

zatrudniają dodatkowych nauczycieli, 

posiadających specjalistyczne wykształcenie 

z zakresu pedagogiki specjalnej. Ponadto 

posiadają zredukowaną do 15 – 20 

liczebność, z czego 3 do 5 osób stanowią 

uczniowie z niepełnosprawnościami

.

W ramach reformy kształcenia specjalnego, wprowadzonej w 
Polsce w roku szkolnym 2000/2001, sformułowano nowe cele w 

postaci podniesienia jakości kształcenia osób z 

niepełnosprawnościami oraz upowszechnienia kształcenia 

niesegregacyjnego. Realizacji tych celów mają służyć także 

nowe środki. Cztery spośród nich zasługują na szczególną 

uwagę:

1. System wczesnej interwencji – służy rozpoznaniu zaburzeń 

rozwojowych u dzieci nim pójdą one do szkoły oraz 
intensywnemu wspomaganiu ich rozwoju.  

2. Wspólna podstawa programowa – jest dokumentem 

określającym minimalne, wspólne standardy w zakresie celów, 
treści, umiejętności i sposobów kształcenia dla każdego etapu 
edukacyjnego.

3. System sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych – 

sprawdzających kompetencje uczniów.

4. Sposób finansowania kształcenia – bardziej sprawiedliwy, 

zwiększone środki na kształcenie specjalne.

Ocena jakości systemu kształcenia uczniów z 

niepełnosprawnościami jest niezmiernie trudna ze 

swej natury. Dodatkową barierą do jej 

przeprowadzania jest z reguły brak wielu 

istotnych danych, w tym przede wszystkim 

wyników systematycznych pomiarów osiągnięć 

szkolnych. 

Mimo tych ograniczeń, musi ona być dokonywana, 

gdyż wymaga tego interes publiczny. 

Obowiązkiem władz publicznych jest bowiem 

zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami 

edukacji na możliwie najwyższym poziomie oraz 

racjonalne wydawanie środków publicznych.

Dziękujemy za uwagę