Sformułuj cechy gatunkowe powieści w wybranych jej 3-4 typach.
W pozytywizmie początkowo popularnością cieszyła się powiesc tendencyjna( z tezą).
Tendencyjność = skłonność
Tworzyła postulowane przez młodych wzorce osobowe
Podejmowała aktualne problemy społeczne
Nasycona była elementami publicystycznymi
Twórcy takich powieści wprowadzali do nich komentarze odautorskie, oceniające prezentowaną rzeczywistość
Jednoznaczne, wyraziste (dobre lub złe) postaci, które zestawiali na zasadzie kontrastu
Klasyczna narracja z narratorem 3osobowym, panującym nad światem przedstawionym, posiadającym pełnią wiedzę o nim, lecz nie ujawniającym własnych osądów.
Preferowana jest kompozycja zamknięta
Znaczny udział elementów opisowych (monizm przyrodniczy)
„Nad Niemnem” jako powieść tendencyjna.
1. Teza – praca daje ludziom szczęście i jest celem w życiu bohaterów, jest najwyższą wartością wolnego człowieka.
2. Podział bohaterów na dwie grupy:
* pozytywni: praca daje im zdrowie, są szczęśliwi i piękni, spełniają się ich marzenia, praca jest dla nich aktem patriotyzmu (zaścianek Bohatyrowiczów, Benedykt i Marta Korczyńscy, Maria Kirłowa);
* negatywni: są schorowani i nieszczęśliwi, ich życie nie ma sensu, nie są w stanie zaangażować się uczuciowo, żyją kosztem innych (Teofil Różyc, Ignacy Orzelski, Bolesław Kirło).
3. Poruszane są bieżące problemy społeczne i obyczajowe.
* Praca organiczna (rozwój techniki i edukowanie chłopów).
* Praca u podstaw (przełamanie barier klasowych i podniesienie poziomu oświaty).
* Utylitaryzm (jednostka ma być użyteczna wobec społeczeństwa).
Tendencja do wychodzenia naprzeciw temu co będzie służyło Polsce, do walki o życie, o Ojczyznę, o Polskę, zmagania z szarą rzeczywistością.
W czasach pozytywizmu powstaje także powiesc historyczna.
Jej popularność można wiązać z kryzysem światopoglądowym epoki. Program ,,młodych’’ zakładał bowiem, że literatura powinna podejmować głównie problematykę współczesną. Odejście pisarzy ku tematyce historycznej świadczy o rozczarowaniu do głoszonych idei i kryzysie wiary w ich realizację. Okres zaborów uwrażliwił czytelników i pisarzy na znaczenie tradycji niepodległościowej.
W jej obrębie występuje wszechwiedzący narrator
Wyraziście zarysowany układ fabularny
-stała strefa napięcia między tym, co kreacyjne, a tym co historyczne,
-autor korzysta ze źródeł historycznych - kronik, pamiętników,
narrator trzecioosobowy obserwujący wydarzenia lub pierwszoosobowy biorący w nich udział,
"Potop" Henryka Sienkiewicza jest przykładem powieści historycznej, ponieważ:
-jest obecny anonimowy, ukryty, wszechwiedzący narrator (świadek i obserwator wydarzeń; kronikarz, przekazujący wiedzę o kraju i ludziach XVII wieku zgodnie z powszechną opinią; historyk, wnoszący współczesną autorowi wiedzę o minionych czasach),
na tło wydarzeń historycznych rzucony został wątek miłosny (historia jednak znajduje się na pierwszym planie),
sceny oparte na faktach (np. zdrada kiejdańska Radziwiłła, obrona Jasnej Góry czy decyzja Jana Kazimierza o powrocie do kraju),
-występuje realizm sytuacji.
historyczne, autentyczne postacie – nie wszystkie,
logiczny układ fabuły,
-splot przyczynowo-skutkowy akcji,
Powiesc realistyczna
Kompozycja otwarta – jej autor nie zmierza ku zakończeniom jednoznacznym i spuentowanym
Autor odtwarza różne losy, nadaje wartość epizodom
Autor jest obiektywny
Panoramiczność
Lalka Bolesława Prusa jest powieścią realistyczną. Ten gatunek prozy wykształcił się w drugiej połowie XIX w. Na przykładzie Lalki można wyróżnić następujące cechy powieści realistycznej:
W powieści realistycznej występuje wszechwiedzący narrator, wypowiadający się w trzeciej osobie. Opisywana przez Bolesława Prusa właściwa akcja zamyka się w obrębie niecałych dwóch lat, roku 1878 i 1879, jednak posiada on także wiedzę na temat wydarzeń z przeszłości. Narrator wszechstronnie prezentuje postaci i wydarzenia. Nieustannie towarzyszy Wokulskiemu i niekiedy oddaje jego uczucia tak, jak gdyby znajdował się wewnątrz jego świadomości (np. przytacza nie wypowiedziane przez niego myśli, w efekcie czego czytelnik ma wrażenie, że bohater się zwierza).
W powieści realistycznej zwykle brak subiektywnej pierwszoosobowej narracji. Prus złamał tę zasadę, wprowadzając Pamiętnik starego subiekta i drugiego narratora, Ignacego Rzeckiego.
Narrację tworzy opis i opowiadanie z dialogami. W Lalce obecnych jest wiele opisów miejsc i postaci. Szczegółowo opisana została Warszawa, która dzieliła się na miasto dla bogatych i dla biednych.
Powieściowa rzeczywistość ukazana jest zgodnie z zasadą mimesis, czyli naśladownictwa, odbicia, „kopiowania” rzeczywistości. Powieść prezentuje wydarzenia fikcyjne o wysokim stopniu prawdopodobieństwa życiowego. Prus odtworzył w Lalce polskie realia końca lat 70. XIX w. Umieścił je w roku 1878 i 1879, a retrospekcje sięgają lat 30. Wiele epizodów, jak występ Rossiego czy proces o kradzież lalki, ma swoje źródło w prawdziwym życiu Warszawy końca XIX w.
Galerię postaci wypełnia wielu bohaterów, począwszy od głównych, poprzez drugoplanowych, aż po epizodycznych. Głównym bohaterem Lalki jest Stanisław Wokulski. Grupę bohaterów pierwszoplanowych tworzą także Ignacy Rzecki i Izabela Łęcka. Do postaci drugoplanowych można zaliczyć np. Juliana Ochockiego, doktora Michała Szumana, Tomasza Łęckiego, Helenę Stawską, baronostwo Krzeszowskich. Wśród bohaterów epizodycznych uwagę zwracają Geist, Wysoccy, Maria i studenci.
Bohaterowie, reprezentując różne warstwy społeczne, tworzą panoramiczny obraz społeczeństwa.
Fabuła jest wielowątkowa. Zakłada niepowtarzalność przedstawianych wydarzeń – tzn. nie może być ona powtórzeniem znanej historii. Główny wątek powieści – miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej i uparte starania tego bohatera o wejście w środowisko panny – został urozmaicony o wiele wątków pobocznych (np. losy Rzeckiego, działalność naukowa Ochockiego) i epizodów (np. odkrycie naukowe Geista, perypetie studentów).
Narracja jest „przezroczysta”, czytelnik nie odczuwa obecności narratora. Trzecioosobową narrację Lalki cechuje zwięzłość, jasność i obiektywność
DODATKOWO:
powieść tendencyjna - podporządkowana propagowaniu haseł "pracy organicznej" i "pracy u podstaw"; występująca w dwu zasadniczych odmianach: pierwsza - nawiązywała do formuły melodramatycznej, uatrakcyjnionej wątkami sensacyjnymi, w które wpisywano czarno-białe charakterystyki środowisk i wartości; druga - odwoływała się do późnooświeceniowej tradycji powieści humorystyczno- satyrycznej; wszystkie odmiany powieści tendencyjnej zmierzały do jednoznacznego wykorzystania wszystkich środków ekspresji dla wykazania słuszności propagowanej tezy; rezygnowano więc z pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów na rzecz idealizowanych postaci pozytywnych skontrastowanych z negatywnymi pod każdym względem przeciwnikami ich poglądów; autor powieści tendencyjnej (podobnie jak opowiadania i noweli) zakładał bowiem wstępnie potrzebę przekonania odbiorców o słuszności jakiejś sprawy (np. konieczności kształcenia dzieci wiejskich, potrzebie przełamywania barier społecznych i dążenia do solidaryzmu narodowego), a potem tworzył sytuację fabularną, która słuszność tę bez wątpliwości uzasadnia;
powieść realistyczna - powstała z powodu braku wartości artystycznych w utworach propagandowych; pogłębiono psychologiczne portrety bohaterów i nałożono je (portrety) na krytyczną analizę zjawisk społecznych ("Lalka", "Emancypantki", "Nad Niemnem", "Rodzina Połanieckich") - przedstawiały jednostkowe dramaty na tle rozbudowanej panoramy rzeczywistości społecznej, dążąc do uszczegółowienia realiów, osadzenia utworu w konkretnym miejscu i czasie, wreszcie - do uświadomienia najważniejszych problemów społecznych i narodowych (wpływ p. tendencyjnej). Powieść dojrzałego realizmu, ze względu na skomplikowany obraz przedstawionego świata i jego wieloznaczną koncepcję, kształtuje odmiennie niż dotąd rodzaj fabuły. Konwencjom tradycyjnego romansu, uproszczonym charakterystykom postaci i tła przeciwstawiają pisarze realiści rozległą epickość, wielowątkowość oraz głębsze związki między psychologicznym wnętrzem postaci a jej decyzjami i działaniem. Nowego sensu nabiera sposób przedstawienia tła społecznego. W powieści realistycznej przestają istnieć jednoznaczne powiązania pomiędzy rolą społeczną a przekonaniami postaci.
("Lalka" jest powieścią realistyczną, przez samo to, że nie jest powieścią tendencyjną. Nie pokazuje nam ona jasno, do czego mamy dążyć i co jest dobre. Wprost przeciwnie, utwór ten jest wielkim pytaniem o przyszłość, nic tam nie jest do końca jasne, wszystko jest w mniejszym lub większym stopniu skomplikowane. Jak ulał "Lalka" pasuje do określenia powieść realistyczna i to realistyczna krytycznie, rozprawiająca się z hasłami epoki; )