WYKŁAD   I 

 

 

Historia wychowania jest swoistą dyscypliną naukową oscylującą na pograniczu 
historii i pedagogiki, jednak z wyraźną tendencją w stronę tej drugiej. Historia 
wychowania rekonstruuje, opisuje i wyjaśnia dzieje pedagogiki. Metody badawcze w 
zakresie rekonstrukcji procesu dziejowego grawitują ku naukom historycznym, w 
kwestii zaś jego analizy ku metodom badań charakterystycznych dla nauk o 
wychowaniu.Problematyka historyczno – pedagogiczna musi być, bowiem 
rozpatrywana na tle ogólnego rozwoju dziejów. 

 

 

Dzieje historii wychowania i jej twórcy 

 
Historycy, myśliciele pedagogiczni i filozofowie oraz teolodzy i inni pisząc prace poświęcone 
problematyce historycznej, pedagogicznej, filozoficznej, religijnej, politycznej itp. Od dawna 
wprowadzali do nich informacje o charakterze historyczno- pedagogicznym. poświęcali tej 
problematyce obszerne wzmianki, a często całe rozdziały. 
 
Powszechnie za pierwszego historyka wychowania uwaŜa się Christiana Schwarza (1776-
1837), prof.. teologii ewangelickiej na Uniwersytecie w Heldbergu 
 
Za twórcę problematyki historii wychowania oraz ojca polskiej historiografii historyczno – 
pedagogicznej uznawany powszechnie w Polsce jest Hugo Kołłątaj (1750 – 1842)  
 

 

Wychowanie jest to świadome i zamierzone urabianie osobowości ludzi według 
przyjętych wzorów w toku stosunków oraz interakcji społecznych. Jest to zjawisko 
pierwotne. Pojawiło się wtedy, kiedy człowiek zaczął uświadamiać sobie zaleŜności 
pomiędzy nim a grupą i pomiędzy nim a przyrodą. Czynnikiem decydującym było 
coraz bardziej świadome oddziaływanie na przyrodę przez uŜycie celowo 
konstruowanych narzędzi. Narzędzia i współŜycie w gr. Społecznej to dwa 
najwaŜniejsze czynniki rozwoju ludzi, a jednocześnie dwa najwaŜniejsze źródła 
wychowania. Człowiek pierwotny nie rozumiejąc przyrody, nie znając mechanizmów 
klęsk Ŝywiołowych, szukał form zabezpieczenia się przed działaniem tych sił. Zaczęła, 
więc powstawać cała gama zaklęć, specjalnych próśb i ofiar. Pojawia się ceremonia 
inicjacji, czyli przekazanie młodemu pokoleniowi doświadczenia plemiennego. 

 

 

Ten etap wychowania wyróŜniał się; 

•

 

Demokratycznym charakterem 

•

 

Brakiem specjalnych nauczycieli. Dzieci wychowywali przede wszystkim rodzice 

•

 

Brakiem instytucji wychowawczych 

•

 

Niskim poziomem wiedzy o dziecku 

•

 

DąŜeniem do kształtowania umiejętności praktycznych ( polowanie, posługiwanie się 
narzędziami) 

•

 

Koncentrowaniem się pierwotnej myśli pedagogicznej wokół celów wychowania, 
które wynikały w sposób naturalny z idei ogólnych, regulujących stosunek danej 
grupy do przyrody i stosunki międzyludzkie w grupie. 

 

 

Dzieje historii wychowania to bliŜej nieokreślona przeszłość 

 

 

Nastąpił proces przekazywania informacji matki na syna. 

 

 

Wychowanie naturalne- jest formą najstarszą. Zachodziło ono w rodzinach 
samorzutnie na skutek naturalnego udziału dzieci i młodzieŜy w Ŝyciu 
społeczności dorosłych. W okresie wspólnoty pierwotnej, niewolnictwa, a 
nawet początków feudalizmu, w niektórych grupach społecznych wychowanie 
naturalne było jedynym przygotowaniem do Ŝycia. 

 

 

SOCJALIZACJA charakteryzuje się silny, emocjonalnym oddziaływaniem 
znaczących innych na jednostkę. Reguły działania przyswaja ona na zasadzie 
naśladownictwa oraz w mniejszym stopniu poprzez werbalny przekaz 
symboliczny. Jest to proces nabywania przez jednostkę systemu wartości norm 
oraz wzorów zachowań, obowiązujących w danej zbiorowości. Socjalizacja 
trwa przez całe Zycie człowieka, lecz w największym nasileniu występuje, gdy 
dziecko rozpoczyna Ŝycie w społeczeństwie. Największą role na tym etapie 
odgrywają jego rodzice, później takŜe wychowawcy i rówieśnicy oraz 
instytucje.  

 

 

Jest to tzw. INTERAKCJA zachodząca między dorosłym a dzieckiem. 
Przekazywanie wiedzy i informacji, jakie miała dana grupa - dziecku.  

 

 

Przyjęcie dziecka do grona dorosłych 

 

•

 

Kobiety – utoŜsamiano osiągnięcie ich stanu dojrzałości płciowej z wejściem do 
grupy osób dorosłych. 

•

 

MęŜczyźni – ceremonia inicjacji ( swoisty egz. Dojrzałości). 

 

 

WYCHOWANIE INSTYTUCJONALNE, które oparte jest na systemie 
norm róŜniących się od norm kierujących strukturami państw 
niedemokratycznych treścią i zasięgiem. Funkcjonowanie ów norm sprawia, iŜ 
wychowanek musi się przystosować do działania wyznaczonych formach ( 
formalnych ramach), które uniformizują jego Zycie. 

 

 

Powstanie szkoły: 

 

 

Neolit- migracje grup łowieckich związane z poszukiwaniem zwierzyny. 
Doprowadziło to do skupienia wielkich łowców w Dolinach Wielkich Rzek. 
Pojawia się, zatem Ŝycie osiadłe. 

 

 

Pojawienia się władzy 

 
WŁADZA – RELIGIA – PAŃSTWO 
 
Miasto miało swojego Boga, Władca był utoŜsamiany z Bogiem 
 

 

 
Z przyczyn ekonomicznych jak równieŜ gospodarczych nastąpiło podbijanie 
terytoriów między państwami, co doprowadziło do państwa terytorialnego 

 

 

Powstanie pisma: 

 

 

Instytucje potrzebowały pisma 

 
WŁADZA – RELIGIA – PAŃSTWO – PISMO 
 

 

Pierwsze przykłady pisma to obrazki mające obrazować to, o czym aktualnie myśleli, 
lub chcieli zapamiętać lub upamiętnić. Pierwszym pismem będą zarówno rysunki 
polowania na mamuta, jak i pierwsze juŜ bardziej skomplikowane hieroglify mające 
pokazywać religijne lub gospodarcze rzeczy. 

Początek pisma obrazkowego dali Egipcjanie. Zaświadczone przykłady datuje się na 3000 lat 
p.n.e Właśnie jako pierwsze istniało pismo obrazkowe ( piktograficzne), potem zaczęto 
stosować hieroglify będące mieszaniną wizerunków rzeczy i odpowiedników graficznych 
dźwięków mowy. Znaki te pojawiły się na kamieniach i murach świątyń. Potem pojawiła się 
uproszczona wersja pismo hieratyczne ( tzw. Kapłańskie) pisane tuszem na papirusie lub na 
skorupkach glinianych. 
 
Od VIII w p.n.e do III w n.e. Posługiwano się pismem demotycznym ( ludowym), które 
ulegało dalszym przekształceniom. 
 

 

W tym samym czasie, co w Egipcie, w Mezopotamii rozwijało się pismo klinowe. 
Niedługo później pojawił się w Europie pierwszy alfabet, który wymyślili podobnie 
jak pieniądze Fenicjanie. Jednak Grecy przejęli go, udoskonalali juŜ 2500 lat temu. 
Wiernymi uczniami Greków byli Rzymianie, którzy nie tylko przejęli od nich bogów 
czy sztukę, ale takŜe alfabet. To w Rzymie uproszczono jeszcze bardziej greckie litery 
tworząc zestaw znaczków identycznych, jak uŜywane jest obecnie przez nas. Z 
biegiem czasu wykształciła się kursywa oraz tzw. Pismo minuskalne, czyli pismo, 
gdzie literki są mniejsze i większe.  

 

 

3200- 3100 p.n.e – pojawienie się pisma = pojawienie się szkoły 

 

 

Pismo zostało wymyślone z pobudek gospodarczych ( spisywanie rachunków przez 
kupców) 

 

 

Znaki były symbolami. Z czasem znaki jak na przykład słońce nabrały znaczenia 
symbolicznego 

 

 

KaŜda cywilizacja wykształciła własne pismo: 

 

 

SUMEROWIE – KLINOWE ( koniec V tys. p.n.e) 

 
Pismo klinowe nazywa się od formy odcisków pozostawionych w miękkiej glince przez 
trzcinowy rylec, a więc odnosi się do techniki zapisu. Zapis składający się wyłącznie z 
ideogramów jest niezrozumiały bez kontekstu opisywanego zjawiska, czy obiektu, gdyŜ 
ideogramy są wielo znaczeniowe. 
 
Ok. 3300 – 3000 p.n.e ( tj. późny Urk – Jemolet Nasar – wczesny okres Pierwszej Dynastii) 
odciskano rytem na tabliczkach ideogramy w zapisie mnemonicznym. Były to głównie zapisy 
list, rozliczeń, sprzedaŜy – kupna ziemi itp. Nie ma tu mowy o precyzyjnym zapisie 
wydarzeń, które mogą być zrozumiane bez bezpośredniego kontekstu zapisujących. 
 
Ok. 100 lat po odkryciu ideogramów Sumerowie stwierdzili, Ŝe: 

- ideogramy nie wystarczają 
-słowa da się zapisać fonetycznie 
 
Ten fonetyczny zapis dołoŜyli do ideogramów. Proces odkrycia pisma fonetycznego moŜe 
być przedstawiony na podstawie (m.in.) wczesnej tabliczki ( z Jemdet Nasar), w której 
słowo,, Ŝycie” przedstawione jest przez,,strzałę” ( obydwa słowa brzmiały tak samo) w 
zdaniu:,, ten Bóg jest moim Ŝyciem”. W tym samym momencie w zapisie pojawia się 
gramatyka i dokonuje się tez zdecydowane uproszczenie formy pisma klinowego, które 
powoli nabiera abstrakcyjnego wyglądu ( serie kresek grubszych z jednej strony). Procesy te 
trwają do końca istnienia pisma klinowego. Następny krok w historycznym rozwoju pisma 
klinowego jest zupełnie przypadkowy. 
 
Ok. 2800 r. p.n.e Akadowie pojawiają się w Sumerii. Od tego momentu mówimy o 
aktualizacji obu narodów ( w wyniku, czego Sumerowie wymierają).w sumeryjskim 
pojawiają się nowe słowa, frazy, a akadyjski potrzebuje zapisu. 
 
Sumeryjskie klejenie słów by tworzyć nowe znaczenie,fonetyczny zapis, uproszczony do 
abstrakcji kształt pisma obrazkowego, potrzeba zakodowania nowego i innego języka = nowy 
pomysł SYLABOGRAM ( 1 znak = 1 sylaba) 
 
Pismo głoskowe wymyślone zostało przez Fenicjan ok. 1000 r.p.n.e 
 
EGIPCJANIE – HIEROGLIFY ( 3000 r.p.n.e) 
 
hieroglify były pismem staroŜytnych Egipcjan. Znakami niezrozumiałymi po za ich krajem, 
ale dla większości jego ludności. 
 
Sztuka pisania stanowiła tajemnicze ekskluzywne narzędzie, jej znajomością mogli się 
szczycić tylko nieliczni spośród mieszkańców Egiptu. Z upływem czasu w związku z 
przemianami kulturowymi, nastaniem ery chrześcijańskiej, księgi zapisane hieroglifami 
stawały się jeszcze mniej zrozumiałe, z wiele z nich ulegało zniszczeniu. 
 
Nie jest do końca jasne jak doszło do powstania pisma. Wg. niektórych hieroglify stanowią 
lokalny wytwór mieszkańców Egiptu. Inni zaś przypuszczają, ze stanowiły one importowany 
element kultury i starają się określić najbardziej prawdopodobne źródło pochodzenia tego 
pisma. Niektórzy stwierdzając nie istnienie dowodów świadczących o stosowaniu pisma przez 
Egipcjan przed epoką kontaktów z Mezopotamią, uznaje się, Ŝe prawdopodobne jest to, Ŝe 
sztukę pisania przejęli od Sumerów. 
 
Egipcjanie wierzyli, więc w boskie pochodzenie pisma,  nazywali je:,,pismem mowy 
Boskiej”. Natomiast termin hieroglify stosowany w odniesieniu do znaków pisma egipskiego 
wprowadzony został dopiero przez chrześcijańskiego pisarza Klemensa z Aleksandrii, autora 
traktatu zatytułowanego:,, Stomateis” ok. 200 r.n.e. W języku greckim znaczy to tyle, co,, 
rzeźbione święte znaki” ( herios – święty, glypho – wyrzynam) 
 
Rozwój pisma staroŜytnych Egipcjan odzwierciedla dzieje cywilizacji egipskiej, a jego losy 
moŜemy prześledzić w oparciu o teksty, zabytki kultury St. Egiptu. Poczynając od 
najdawniejszych zachowanych hieroglificznych zapisów, pochodzących z czasów I 
dynastii,datowanych na ok. 3100- 3000 p.n.e . Najstarsze zachowane inskrypcje to głównie 
zapisy imion władców i wielmoŜów oraz nazw geograficznych. Po przez rytualne formuły,, 

tekstów piramid”, teksty sarkofagów” – zawierające wiele modlitw i zaklęć pokrywające 
powierzchnie trumien,a takŜe formuły,,Księgi umarłych”, ściślej,,księgi wyjścia w dzień”, 
pisane na papirusie w okresie Nowego Państwa i składanie w grobach w celu zabezpieczenia 
zmarłego, jego przejścia do świata poza grobowego. AŜ do zabytków pisma koptyjskiego 
stosowanego w chrześcijańskim Egipcie juŜ pierwszych wiekach naszej ery. A takŜe inne 
zabytki np. dok. Gospodarcze, utwory literatury świeckiej, listy, prace matematyczne etc. 
 
Pismo hieroglificzne posługiwało się znakami pełniącymi róŜne funkcje,istniały trzy 
zasadnicze rodzaje: ideogramy, fonogramy, determinatywy. 
Ideogramy były to znaki wyrazowe, rysunki, przedstawiające konkretne przedmioty wprost 
lub mające znaczenie przenośne np. cyfry egipskie,,jeden” zapisywano jako pionowa kreska 
itd. Ideograficzny sposób zapisu był dobry, gdy tekst dotyczył przedmiotów konkretnych, 
zawodziłaś przy pojęciach abstrakcyjnych. Odczytywano pismo zasadą rebusu. 
 
Doprowadziło to do powstania fonogramów uściślających znaczenie dźwiękowe i treść 
zapisu. Niestosowanie samogłosek powodowało nieporozumienia w przypadku wyrazów o 
takim samym składzie spółgłoskowym, sprawiło to, ze pismo obfitowało w homonimy.  
 
Udoskonalenie pisma polegało na tym, ze po większości wyrazów głównie tam, gdzie mogła 
wystąpić dwuznaczność, stawiano znaki znaczeniowe tzw. determinatywy. Były to obrazki 
umieszczane na końcu słowa, niemające wartości fonetycznej, wyłącznie określające 
znaczenie wielofunkcyjnego znaku w konkretnym tekście. 
 
MYKEŃCZYCY – LINEARNE 
 
Zachowane na glinianych tabliczkach rachunki pokazują, w jaki sposób te wielkie struktury 
pełniły funkcje ekonomicznych centrów Krety. Doprowadzenia rachunkowości Minojczycy 
zapewne wzorując się na egipskich hieroglifach uŜywali najpierw pisma piktograficznego, 
składającego się z symboli reprezentujących poszczególne przedmioty. Następnie pismo 
ewoluowało ku bardziej linearnej postaci, w której znakom odpowiada juŜ określona wartość 
fonetyczna. Inaczej niŜ pismo klinowe czy hieroglificzne, system minojski obejmował 
prawdziwy sylabariusz, tzn. znaki odpowiadały poszczególnym sylabom.  
 
Pismo to uŜywane w pierwszej połowie II tyś. p.n.e, jest dziś nazywane linearnym A.  
Język nim zapisany pozostaje w duŜej mierze niezrozumiały. 
 
Aura tajemniczości otaczająca relacje pomiędzy Minojczykami a Mykeńczykami ulega 
pogłębieniu wraz z sensacyjnym odkryciem w pałacu Knossos tabliczek zapisanych pismem 
będącym przekształceniem pisma linearnego A. To same pismo nazwane pismem linearnym 
B , występuje na tabliczkach znajdowanych na mykeńskich stanowiskach na lądzie greckim. 
Tabliczki z pismem linearnym B znalezione na Krecie powstały przed ostatecznym 
zniszczeniem pałacu Knassos (ok. 1370 r.p.n.e), co oznacza, Ŝe pałacowa administracja przez 
pewien czas produkowała dokument w języku obcym, greckim, a nie w języku kreteńskim 
czy minojskim. 
 

 

Pismo linearne A- sprzed 1000 r p.n.e -  nieodczytane 

 

 

Pismo linearne B – zostało odczytane w 1953r. Tabliczki były rodzajem kwitów za 
dostarczenie zboŜa, oliwek. Przechowywały się dzięki poŜarom.Był y tam imiona 
chłopów greckich Achilles, Hektor, to niewolnicy, a nie bohaterzy Homera. 

 

 

Pismo linearne A rozumiemy na tyle, by stwierdzić, Ŝe uŜywano go do sporządzenia 
dokumentów natury ekonomicznej w postaci list. Wiemy, jakie dźwięki reprezentują 
poszczególne symbole. PoniewaŜ jednak nie znamy języka, który przy jego pomocy 
zapisywano, nie moŜemy zrozumieć tekstów. 

 

 

Pismo linearne B zawiera 90 znaków sylabicznych i nie wielką ilość ideogramów. 

 
 
MAJOWIE – PIKTU 
 
Majowie pisali uŜywając znaków wyraŜających nie tylko dźwięk, ale przede wszystkim 
pojęcia (rysunki jak w rebusach). Z chwilą, gdy poszło w niepamięć znaczenia tych 
obrazków, pismo Majów stało się szyfrem prawie niemoŜliwym do odczytania, tym bardziej, 
Ŝ

e po wielu wiekach znaki uległy licznym przemianom, przestały być podobne do 

przedmiotów, które pierwotnie przedstawiały. Ewoluowało ono powoli od zapisu 
hieroglificznego, poprzez zapis sylabiczny, w kierunku zapisu głoskowego. 
 
Majowie mieli bogate pismo, hierograficzne, którego znaki przedstawiały miedzy innymi: 
przedmioty, zwierzęta, Bogów. Prostsze znaki słuŜyły do wyraŜania przysłówków i 
przyimków. Ustawiając je odpowiednio, pisarze zapisywali krótkie zdania. Zapisywali oni 
ruchy gwiazd, waŜne daty, imiona Bogów, przepowiednie kapłanów. W ich tekstach moŜna 
przeczytać o sojuszach, wojnach, małŜeństwach między rodami królewskimi, datach śmierci i 
narodzin. Święte pismo Majów stało się elementem ozdobnym. 
 
Litery wykuwano na płytach kamiennych, ołtarzach, schodach etc. Pismem ozdabiano teŜ 
biŜuterię, muszle, kości, wyroby garncarskie, drewniane sufity czy teŜ ściany. Pismo to ma 
specyficzny charakter, nieprzypominający grafiką Ŝadnego innego pisma. Powstało 
stosunkowo późno w porównaniu z innymi systemami pism, bo dopiero w III w.n.e. 
poszczególne piktogramy umieszczane są w panelu tak samo jak ziarna kukurydzy w kolbie. 
 
DłuŜsze teksty, całe księgi zwane kodeksami pisano na duŜych, długich paskach papieru 
powlekanych delikatną białą glinką i składanych w harmonijkę (później fragmenty tzw. 
Kodeksu Drezdeńskiego)  
 
FENICJANIE 
 
W II tyś. przed Chrystusem, Fenicjanie wynaleźli pismo alfabetyczne, w którym zastąpili 
piktogramy znakami reprezentującymi poszczególne sylaby pierwszą spółgłoską.  
 
Wszystkich znaków było 22. Większość współczesnych alfabetów swoje korzenie ma właśnie 
w alfabecie fenickim. 
 
Na pismo literowe Felicjan duŜy wpływ wywarło pismo hierograficzne Egipcjan, z którymi 
utrzymywali kontakty ekonomiczne. Pismo Fenicjan dotarło do ST. Grecji. 
 
To właśnie Grecy w piśmie uwzględnili samogłoski. 
 
Od dwóch pierwszych liter greckiego alfabetu alfa i beta pochodzi słowo alfabet 
 

Mieszkańcy Grecji do pisania uŜywali woskowych tabliczek i drewnianego metalowego lub 
wykonanego z kości słoniowej rylca. Tabliczki były tanie i ogólno dostępne, dzięki temu 
pisanie stało się powszechne, kaŜdy mógł nauczyć się pisać. 
 

 

Nasze pismo – 9 w.p.n.e 

 
 

 

Renesans Karoliński  

 
Jest on pierwszym okresem oŜywienia w kulturze i sztuce europejskiej od czasu barbaryzacji 
spowodowanej upadkiem Cesarstwa Rzymskiego i najazdami germańskimi. Był on 
spowodowany działalnością francuskiego króla Karola Wielkiego 
 
Cesarz pragnął  ponownego zjednoczenia Europy i powrotu wielkiego imperium rzymskiego. 
Poza podbojami nowych terytoriów, usiłował on nawiązać do kultury antycznej, – dlatego 
okres ten nazywamy renesansem karolińskim. 
 
Początkiem jego działania była reforma szkolnictwa. Sprawdzano wówczas mnichów z 
Irlandii, którzy mieli nauczać łaciny ( język ten został wprowadzony jako obowiązkowy) 
 
Szkoły nauczały siedmiu nauk wyzwolonych ( artes librales), podzielonych na dwa stopnie: 
niŜszy – trivium – gramatykę, retorykę, dialektykę oraz wyŜszy – quadrivium – arytmetykę, 
geometrię, astronomię i muzykę.  
 
Prawo do nauki w zreformowanych szkołach mieli nie tylko kandydaci na duchownych, ale 
takŜe ludzie świeccy. Podczas renesansu karolińskiego zreformowano takŜe pismo. Zamiast 
uŜywanej do tej pory kursywy karolińskiej wprowadzono bardziej wyraźną minuskułę, która 
stopniowo przekształciła się w dzisiejszy alfabet. 
 
W okresie tym produkowano najwyŜszej jakości ksiąŜki. Teksty były szczegółowo 
analizowane przez uczonych tej miary, co Alkuin (mnich ang. Nauczyciel, najwybitniejszy 
działacz okresu renesansu karolińskiego) i ilustrowane w wielu ośrodkach ( m.in. w szkole 
pałacowej na dworze Karola Wielkiego w Akwizgranie), przy pomocy artystów greckich. 
Większość ksiąŜek stanowiły Biblie bogato ozdobione miniaturami o tematyce religijnej oraz 
licznymi ornamentami. Oprócz Pisma Św. Przepisywano dzieła antycznych poetów, 
filozofów, prawników i polityków. 
 
Dzięki temu, iŜ przepisywano dzieła twórców antycznych, przetrwały one do dnia 
dzisiejszego i niektóre zdobyte przez tamto społeczeństwo osiągnięcia mogły być 
wykorzystane. W przeciwnym razie moglibyśmy nigdy nie zapoznać się z dziełami Platona, 
czy tez treścią,,Iliady” 
 
Oprócz tego w spadku po Karolu Wielkim otrzymaliśmy wcześniej nowe pismo, czyli 
minuskułę ( lub tzw. Karolinę) 
 

 

Pierwsze szkoły powstały po to by kształcić kapłanów i urzędników. Były one ściśle 
zakrólowane z władzą. 

 

 

Pierwszymi nauczycielami byli kapłani. 

 

 

Pierwsze szkoły nazywały się: 

•

 

Sommer 

•

 

Akad 

•

 

Eduba (dom tabliczek) 

 

 

Nauczycieli nazywano Wielkimi Braćmi. 

 

 

Pisania i czytania uczono się całe Ŝycie. 

 

 

Władcy zapoŜyczali swoje imiona od Bogów 

 

 

Nie wystarczało zapamiętać symbole, lecz opanować fonetykę 

 

 

Uczniowie uczyli się pisać przepisując teksty prawnicze 

 

 

Lektury dzieliły się na cztery kategorie: 

I.

 

Teksty prawnicze (Kodeks Ur-Namu – najstarszy zachowany 30 w.p.n.e.) 

II.

 

Dzieła literackie ( Enumaelisz – Epos o Gilgameszu) 

III.

 

Inskrypcje ( napisy na ławkach) 

IV.

 

Dzieła dydaktyczne np. pouczenie Abikwara 

 

 

Szkoła St. Bliskiego Wschodu razem z lekcjami metod kształcenia obyczajami 
np. Święto Wiosny 

 

StaroŜytna Grecja- nasza kultura 

 
Dzieje ST. Grecji 
 

 

Okres Helleński – rok 338 p.n.e (bitwa pod Cheroneą)  

 

 

Podczas wędrówki po historii wychowania zatrzymajmy się na staroŜytności. 

 

 

Wychowanie starogreckie miało wiele cech naturalnych. Odbywało się bądź w 
rodzinie bądź indywidualnie przy pomocy specjalnych nauczycieli. UwaŜano ze 
wychowanie dotyczy tylko dzieci wąskich grup królewskich i arystokracji. 
Twierdzono, Ŝe dzieci z tych grup społecznych przychodzą na świat zaopatrzone w 
cnoty mądrości i dzielności i w związku z tym wychowanie powinno ograniczyć się 
do ćwiczenia pewnych potrzebnych w Ŝyciu sprawności. Z chwilą ukształtowania się 
spartańskiego państwa wojskowego, wychowaniu zaczęto przypisywać ogromne 
znaczenie. 

 

I.

 

Selekcjonowano dzieci – słabe skazywano na śmierć ( państwo o charakterze 
militarnym) 

II.

 

Wychowywano dzieci w instytucjach państwowych 

III.

 

Dzieci do 7 –go roku Ŝycia wychowywano w domach 

IV.

 

Od 7 -30 –go roku Ŝycia panował surowy razizm 

V.

 

Od 7-20-go roku Ŝycia – przygotowywano do słuŜby wojskowej, którą pełniło się 
do 30-go roku Ŝycia 

VI.

 

Od 7-18-go roku Ŝycia wychowywanie w placówkach państwowych typu 
koszarowego 

VII.

 

Po 30-tym roku Ŝycia – zostali uznawani jako pełnoprawni obywatele. 

VIII.

 

Ideał –to wychowanie jednostek mocnych, zdyscyplinowanych, ofiarnych, 
zahartowanych w walce, odpornych na ból 

IX.

 

Nie dbano o wychowanie umysłowe przyzwyczajano uczni do krótkich 
odpowiedzi 

X.

 

Ograniczano naukę do czytania i pisania, rachunków, opowiadań, pieśni 
wojennych. 

 
 

 

IDEAŁY WYCHOWAWCZE GREKÓW:• Ideał rycerza herosa jako 
atrakcyjny wzór wychowawczy. Był to potomek rodziny arystokratycznej, 
ambitny indywidualista o cechach przywódcy, poczuciu godności własnej i 
honoru, szanujący tradycję i obyczaj, wraŜliwy na piękno, ciekawy świata, 
Ŝą

dny sławy, męŜny i odwaŜny, ale roztropny, urodziwy i sprawny fizycznie, 

kochający Ŝycie i jego uroki, rodzinę i ziemię ojczystą, delikatny wobec 
kobiet, uprzejmy i dworny, lojalny wobec przyjaciół. 

Obywatel - Ŝołnierz - odpowiedzialny za innych, potrafiący rządzić, odwaŜny, posłuszny, 
dowódca. 
 

 

RÓśNICE MIĘDZY ATENAMI A SPARTĄ: 

Sparta - militarny i surowy ideał karnego Spartanina, dobro nadrzędne – interes państwa, 
obywatel, Ŝołnierz. 
Wszystkie dzieci uwaŜane za własność państwa, wychowywane na nieskomplikowanych 
psychicznie, silnych i sprawnych fizycznie, odpornych na ból i niewygody, sprytnych, 
wyraŜających się zwięźle i klarownie (lakonicznie), bezwzględnie podporządkowanych 
wspólnemu dobru - państwa. 
Ateny - wzorzec człowieka harmonijnie rozwiniętego:fizycznie, moralnie i umysłowo, 
pięknego i dobrego. 
Ideał wychowawczy określały ogólne potrzeby człowieka wolnego. 
 

 

WYCHOWANIE W SPARCIE 

Organizacji państwa nadano charakter obozu warownego, a surowy system wychowania 
zmierzał przede wszystkim do zaszczepiania młodzieŜy takich cech charakteru i takich 
fizycznych sprawności, które były niezbędne dla dobrego i dzielnego Ŝołnierza. 
Spartanin od chwili urodzenia aŜ do końca Ŝycia nie rozporządzał swoją osobą. Ojciec nie 
mógł wychowywać syna bez zezwolenia gerontów. Jeśli dziecko urodziło się chorowite lub 
ułomne rodzice musieli je uśmierci lub wyrzucić w rozpadliny góry Tajgetos. Tam ginęło z 
głodu i chłodu, albo na skutek rozszarpania przez dziką zwierzynę. JeŜeli je znalazł i 
wychował pasterz, to wyrastało na niewolnika.  
 
Cały system surowego (spartańskiego) wychowania, nie uwzględniał Ŝadnych potrzeb 
indywidualnych. Dzieci Spartan do 7 roku Ŝycia pozostawały pod opieką matki, a następnie – 
zarówno chłopcy jak i dziewczęta - poddawane były jednolitemu systemowi wychowania. 
Chłopców wychowywano na dzielnych Ŝołnierzy, a dziewczęta miały być dobrze fizycznie 
rozwinięte, aŜeby mogły rodzić zdrowych synów, lub w razie potrzeby, stanąć do obrony 
murów ojczystych. Do wyjścia za mąŜ, ok. 18 roku Ŝycia, uprawiały te same ćwiczenia 
cielesne, co chłopcy, a więc biegi, skoki, walki zapaśnicze, walki na pięści, rzucanie dyskiem 
itd.; zgodnie, bowiem z opinią Likurga tylko w łonie zdrowej matki rozwijać się mogły 
zdrowe dzieci, tylko dzięki sile swego ciała będą szczęśliwe i łatwo będą rodziły. 
 

 

Na czele całej edukacji stał, jako urzędnik, jeden z gerontów - pajdonomos. 

 

 

W wychowaniu chłopców wyróŜnić moŜna 3 okresy: 

1.

 

Pierwszy - od 7 do 12 r.. - wypełniały ćwiczenia oraz zabawy i gry ruchowe; 

2.

 

Drugi - od 13 do 17 r. - dominowały zajęcia dające wstępne przygotowanie do 
słuŜby wojskowej; 

3.

 

Okres trzeci - od 18 do ok. 21 r. . - był okresem efebii. 

 

 

Po jej zakończeniu chłopcy odbywali 10-letni słuŜbę wojskową. 

Chłopców umieszczano w koszarach i przydzielano do oddziałów tworzących grupy 
rówieśnicze pod opieką starszyzny wojskowej. Tu czekało ich ponad 20 lat wspólnego Ŝycia, 
uregulowanego w kaŜdym szczególe przez ojczyste prawo. Wychowanie nie uwzględniało ani 
potrzeb indywidualnych jednostki, ani zamoŜności i pozycji społecznej rodziców. Wszystkich 
obowiązywały takie same zasady, zabawy, ćwiczenia i stół. Rozkazy i kary wypełniane były 
bez słowa krytyki. śelazna dyscyplina trzymała wszystkich w karbach. Przede wszystkim 
starano się wyrobić w nich karność i poczucie wspólnoty. Spali na posłaniach z trzciny, 
przygotowanych własnoręcznie bez uŜycia noŜa. Aby wyrobić wytrzymałość - wyznaczano 
im trudne prace, które wykonywali bez najmniejszego sprzeciwu. Uczono ich milczenia. 
Mówili prosto i krótko (lakonicznie). Przez cały rok chodzili boso, nosili prostą i szorstką 
odzieŜ. 
 

 

W kształceniu intelektu - nauka czytania i pisania obejmowała minimalny zakres. 

Nieco więcej wagi przywiązywano do arytmetyki, a najwięcej do muzyki, do nauki śpiewu, 
bo stosowne pieśni towarzyszyły Ŝołnierzowi w czasie marszów, wspólnych sjest, jak i w 
walce. Śpiew chóralny pieśni wojennych wyróŜniały Spartan w całej Helladzie. Stosowne 
pieśni zagrzewały ich do męstwa, wzbudzały entuzjazm, wzywały do bohaterskich czynów, 
wysławiały poległych w boju, albo ośmieszały i wyszydzały nędznych tchórzy. 
Szczególne miejsce zajmowała gimnastyka oraz nauka władania bronią. Ona stanowiła 
podstawę wychowania fizycznego i szkolenia militarnego. Wszystkich ponadto uczono 
pływania, polowania i tańców. 
 

 

Od 17-18 roku Ŝycia zaczynał się okres efebii. W czasie kolejnych dwóch lat dorośli 
juŜ chłopcy odbywali ćwiczenia wojskowe, uczyli się Ŝycia obozowego, w czasie 
częstych i długich marszów hartowano ich organizm, przygotowywano do niewygód i 
wytrwałości. 

Po efebii następowała 10-letnia słuŜba wojskowa. Po jej odbyciu, ok. 30 roku Ŝycia Spartanin 
otrzymywał prawa obywatelskie, ale dalej utrzymywał stały związek z młodzieŜą, która 
podobnie jak wcześniej oni, sposobiła się do słuŜby wojskowej. 
 
Cały system spartańskiego wychowania, kształcący naród w duchu militarnym, mimo Ŝe 
dostarczał państwu nowe zastępy dzielnych i odwaŜnych Ŝołnierzy, nie zdołał zapewnić 
Sparcie utrzymania trwałej hegemonii nad Helladą, ani nawet obronić się przed utratą 
niepodległości. W 371 r. pne wojska Sparty zostały rozbite przez Teby pod Leuktami. 
 

 

WYCHOWANIE W ATENACH 

Wychowanie, w przeciwieństwie do Sparty, nacechowane było łagodnością. Dzieci do 7 roku 
Ŝ

ycia wychowywane były pod troskliwą opieką matki, nianiek i piastunek. Ojciec zajmował 

się głównie Ŝyciem publicznym i towarzyskim. 
 

 

Od 7 roku Ŝycia chłopiec szedł do szkoły, która była własnością nauczyciela. 

Szczególną opiekę nad jego wychowaniem roztaczał pedagog, (pais = prowadź, ago = 
chłopiec), wybrany przez ojca zaufany niewolnik. Jego obowiązkiem było prowadzenie 
chłopca do szkoły, jak równieŜ kształcenie jego obyczajów (przy stole, na ulicy), w razie 
potrzeby miał prawo karania go, uŜywając rózgi. 
 

 

Pierwsze 7 lat wypełniało tzw. wykształcenie muzyczne, a ściślej kształcenie 
elementarne, poetyckie i właściwe wychowanie muzyczne. Nauczycielami byli 
zwykle dwaj nauczyciele: gramatysta i lutnista. 

 

Nauczanie było mechaniczne, oparte wyłącznie na metodzie pamięciowej, 
wspomaganej rózgą. Samodzielnego myślenia nie uczono. Przykrości towarzyszące 
nauce podnosiły w oczach wychowanków jej wartość. Mówiono:, Kto nie brał kijów, 
nie otrzymał wychowania. 

Nauczyciel był licho płatny. Czynności tej podejmował się, więc tylko ten, kto był do tego 
zmuszony. Poza tym, nauczanie za pieniądze uchodziło za czynność pogardliwą. 
 

 

Program szkolny obejmował: naukę czytania (stosowano ruchomy alfabet oraz 
elementarz) oraz lekturę odpowiednio dobranych utworów poetyckich. Elementarzem 
była długa (czasem nawet 3 metrowa) wstęga papirusu, składająca się z kilkunastu 
powiązanych ze sobą płatów liści (kollemat). Był on zwykle własnością nauczyciela. 

 

 

Do nauki pisania słuŜyły drewniane tabliczki, powleczone woskiem; uŜywano teŜ 
tabliczek z kamienia łupkowego, albo ceramicznych skorupek (ostrak). Rzadko 
uŜywano zeszytów z drogiego papirusu. Na tabliczkach pokrytych woskiem pisano 
rylcem, a na ostrakach i papirusie piórem trzcinowym i atramentem. 

Z rachunków starano się opanować biegle cztery działania i tabliczkę mnoŜenia. 
 

 

Około 10 roku Ŝycia chłopiec przechodził do lektury poetów. Uczył się deklamacji. 

Równocześnie z nauką czytania poezji lutnista zaczynał kształcenie chłopca w muzyce, uczył 
gry (akompaniamentu) na 7-strunnej lutni. Sądzono, Ŝe muzyka przyczynia się do budzenia 
szlachetnych uczuć, łagodzi namiętności i daje moŜliwość przyjemnego i estetycznego 
wytchnienia. 
 

 

Około 14 roku Ŝycia ster kształcenia przechodził w ręce pedotriby, nauczyciela 
gimnastyki. Odtąd, nie rozstając się z poezją i lutnią, chłopiec coraz więcej czasu 
spędzał na ćwiczeniach gimnastycznych, w palestrze (na boisku), oddając się róŜnym 
grom i zabawom ruchowym: zabawie w obręcz, grze w piłkę. 

 

Od ok. 18 roku Ŝycia, przez dwa lata kaŜdy Ateńczyk odbywał efebię, nadzorowaną 
przez urzędnika państwowego - sofronistę. Teraz ćwiczenia odbywały się w 
specjalnych obiektach, tzw. gimnazjach będących własnością nauczyciela - 
gimnazjarchy, albo miasta. 

PoniewaŜ ćwiczenia tam uprawiane miały charakter wojskowy, przy ich układaniu 
uczestniczyli zwykle wojskowi dowódcy. 
 

 

Pierwszy rok - upływał skoszarowanym w Pireusie efebom, na wojskowej musztrze, 
na wprawianiu się we władaniu bronią ( łukiem, dzidą i dyskiem) i na pełnieniu 
honorowych straŜy w czasie państwowych uroczystości. 

 

 

Drugi rok - polegał na uczeniu się Ŝycia obozowego, na ćwiczeniu się w słuŜbie 
polowej, na marszach, na straŜowaniu przygranicznych warowni i spełnianiu 
czynności „milicjantów”. 

Przeszedłszy efebię, młody Ateńczyk zostawał obywatelem i odtąd swe siły fizyczne i 
duchowe miał oddawać na usługi swej ojczyźnie. 
 

 

Po klęsce Aten pod Cheronej (338), ścisłą pieczę nad efebią przejęło państwo, a po 
upadku Macedonii, efebia stała się po prostu płatną wyŜszą szkołą wychowania 
fizycznego. 

 
 

 

Rodzina grecka. 

 
NiezaleŜnie od okresu, ustroju czy zwyczajów we wszystkich państwach Grecji 
podstawowymi zasadami, na których opierała się instytucja rodziny, były monogamia i 
patriarchat. Grecy jako pierwsi bardzo rygorystycznie przestrzegali prawa nakazującego 
posiadanie tylko jednaj Ŝony, twierdząc, Ŝe poligamia to zjawisko barbarzyńskie, niegodne 
Greka.  
Patriarchat w Grecji polegał zaś na tym, Ŝe ojciec miał władzę nieograniczoną nad swoimi 
dziećmi. To właśnie on decydował o przyjęciu nowo narodzonego dziecka do rodziny, czy teŜ 
nie. JeŜeli ojciec decydował się uznać dziecko, to odbywała się uroczystość tzw. amphidromia 
będąca oficjalnym przyjęciem dziecka do rodzimy. Małe dziecko pielęgnowano i 
wychowywano w domu rodzinnym metodami, które były wynikiem doświadczeń i tradycji: 
kołysanie i śpiewanie do snu, opowiadanie bajek. Dzieci miały zabawki, lepiły figurki z gliny, 
grały w piłkę, ćwiczyły się w rzutach, biegach i skokach. Po skończeniu siedmiu lat 
dziewczynki najczęściej dorastały w domu pod opieką matki, chłopcy przechodzili pod 
opiekę ojca. 
 
Wszystkie państwa Grecji łączył równieŜ wspólny pogląd na instytucję małŜeństwa. Miała 
ona spełniać dwie funkcje: dać państwu nowych obywateli, a takŜe spełnić bardzo osobisty 
cel- dzieci miały być oparciem na starość. Potomstwo miało stanowić kontynuację rodu, 
podtrzymywać tradycje rodzinne oraz oddawać cześć zmarłym przodkom. Jednak na plan 
pierwszy wysuwał się obowiązek wobec państwa. Nowy obywatel miał przejąć po ojcu 
obowiązki wobec państwa, bronić jej granic i zapobiegać niebezpieczeństwom. Formalnie nie 
było obowiązku zawierania małŜeństw jednak opinia publiczna zmuszała niejako męŜczyzn 
do zakładania rodzin. Samotnych darzono mniejszym szacunkiem niŜ Ŝonatych.  
 
 

 

Wpływ demokracji ateńskiej na wychowanie greckie 

 
Ateńskie prawa państwowe z późniejszych czasów przewidywały konieczność mianowania 
publicznego nadzorcy wychowania, nakładały na rodziców obowiązek troszczenia się o 
wykształcenie elementarne, gimnastyczne i muzyczne synów, ustalały wiek przyjmowania 
chłopca do szkoły i wszystkie formalności z tym związane, przewidywały, Ŝe boiska sportowe 
przeznaczone do ćwiczeń fizycznych chłopców mają być budowane i utrzymywane przez 
państwo. Państwo ateńskie interesowało się w większym stopniu, niŜ dotychczas 
przypuszczano, problemami pedagogicznymi i usiłowało regulować ich najwaŜniejsze 
aspekty. Dzieci wolnych Ateńczyków do 7 roku Ŝycia pozostawały pod opieką rodziców, 
głownie matki, oraz przydzielonych do jej dyspozycji niewolników i niewolnic. Umysły 
dziecięce rozwijano przy pomocy zabawek, bajek, wierszyków itp. Dziewczęta od 7 roku 
Ŝ

ycia uczyły się pod opieką matki szycia, haftowania, gospodarstwa domowego, a czasem 

nawet pisania i czytania. Chłopcy natomiast po ukończeniu 6 roku Ŝycia zaczynali uczęszczać 
codziennie do szkoły pod opieką przydzielonych im niewolników zwanych pedagogami. 

Obowiązki pedagoga ograniczały się do pilnowania chłopca na ulicy i w szkole, strzeŜenia go 
przed zawieraniem nieodpowiednich znajomości i złym wpływem ulicy, do noszenia za 
chłopcem tabliczek i innych przyborów szkolnych.. Pedagogowie byli teŜ jedynymi poza 
nauczycielami przedstawicielami dorosłych na terenie szkoły. Szkoła była prowadzona na 
rachunek nauczyciela, który pobierał od rodziców opłaty w umówionej wysokości. 
Początkowo szkoła ateńska miała, jak się wydaje, dwóch nauczycieli. Pierwszy z nich, 
nazywany gramatystą, uczył czytania i pisania, rachunków oraz literatury. Drugi, nazywany 
kitarystą lub lutnistą, uczył gry na lutni. Stara tradycja ateńska stawiała pracę nauczyciela na 
równi z pracą rzemieślnika, którego sytuacja nie była najlepsza. Był on często człowiekiem 
niewolniczego pochodzenia albo takim, który próbował juŜ niejednego zawodu i podejmował 
się funkcji pedagogicznej jako ostatniej deski ratunku. Zajęcia z kaŜdym chłopcem prowadził 
oddzielnie a w pracy swojej kierował się intuicją i doświadczeniem.  
Po ukończeniu w trzynastym roku Ŝycia wykształcenia u lutnisty rozpoczynał młody 
Ateńczyk najwaŜniejszy okres swojego przygotowania do Ŝycia. Rozpoczynał ćwiczenia 
gimnastyczne pod opieką pedotriby w palestrze. Do ćwiczeń tych przywiązywała opinia 
ateńska bardzo wielkie znaczenie. Dlatego teŜ czuwały nad nimi władze ateńskie, a często 
nawet najwyŜsze osobistości państwowe brały w nich czynny udział. Palestra, bowiem w 
Atenach, to nie tylko boisko sportowe, ale takŜe pierwszy stopień wychowania 
obywatelskiego. Tu pod nadzorem państwa, a często i przy współudziale wysokich 
urzędników, toczyli chłopcy długie rozmowy na temat polityki Aten, własnych obowiązków 
obywatelskich, Ŝycia społecznego, tu rozpoczynali przygotowanie do zadań związanych z 
obroną państwa. Program ten wolni chłopcy ateńscy kontynuowali w gimnazjach, 
prowadzonych przez wynagradzanych przez państwo instruktorów i wychowawców. Po 
ukończeniu gimnazjum chłopiec ateński rozpoczynał zazwyczaj w 18 r. Ŝ tzw. efebię – 
regularną słuŜbę wojskową. Dwuletni okres efebii obejmował nie tylko ćwiczenia wojskowe, 
ale takŜe wychowanie polityczne i obywatelskie. Głównym celem wychowania ateńskiego 
było przygotowanie chłopców do udziału w Ŝyciu społecznym i obywatelskim narodu. 
Dlatego duŜy nacisk kładziono w nim na przygotowanie do udziału w róŜnych dziedzinach 
Ŝ

ycia publicznego, do opanowania historii i zasad moralnych, do rozbudzania uczuć 

patriotycznych oraz do przysposobienia wojskowego.  
Ateny troszczyły się takŜe o harmonijny rozwój umysłu, charakteru i ciała. Ustalony w 
Atenach program wychowawczy obejmował, więc wszystkie dziedziny działalności ludzkiej z 
wyjątkiem pracy fizycznej, którą bogatszy Ateńczyk, składał wyłącznie na barki 
niewolników, uwaŜając ją za niegodną wolnego człowieka. Na efebii kończyło się 
wychowanie młodego Ateńczyka. W 20 r. Ŝ. stawał się on pełnoprawnym obywatelem, 
przygotowanym do czekających go obowiązków w Ŝyciu publicznym i prywatnym.  
 

 

Hellada nie stanowiła jednolitego państwa, składała się z mniejszych regionów 
nastawionych do siebie antagonistycznie (inne tradycje inna kultura) 

 

 

Grecja to państwo klasowe: 

- wolni – zajmowali się polityką, funkcje w urzędach 
-niewolnicy – zajmowali się uprawą roli pana. 
 

 

Do V w.p.n.e ojciec wychowywał syna tak jak on sam został wychowany 

 

 

Ideałem wychowania była cnota i dzielność 

 

 

Grek obywatel, zwłaszcza zamoŜny,który posiadał większą ilość ziemi, poświęcał się 
wojnie, polityce i Ŝyciu publicznemu. Jak równieŜ zajmował się Ŝyciem umysłowym 

Jego syn nie kształcił się po to, by przygotowywać się do pracy zawodowej. Szkoła i 
wychowanie miały dobrze usposobić go do tego wszystkiego, co w przyszłości będzie 
go zajmowało jako obywatela. 

 

 

Sprawą naczelną była obrona niepodległości państwa, a więc wychowanie miało 
przede wszystkim charakter militarny. 

 

 

Troskliwą opieką otaczano rozwój fizyczny młodzieŜy. Ciało było przedmiotem 
szczególnej zapobiegliwości. Najpierw starano się je wzmocnić i hartować, a potem 
ć

wiczyć w zwinności i odporności na zmęczenie. Oprócz pomysłowych zabaw i gier, 

którymi zajmowano dziecko w wieku chłopieńcym, powstał program wychowania 
młodzieŜy obejmujący tzw. PENTATHLON, czyli skoki, biegi, rzucenie dyskiem i 
oszczepem oraz zapasy. Ćwiczenia te były wstępem do późniejszego wychowania 
wojskowego. Poza tym kaŜdy Grek potrafił pływać. 

 

 

Grecy widzieli ścisły związek wychowania fizycznego z wychowaniem moralnym z 
troską o kształcenie charakteru 

 
Ten ideał nazywali KALAKOKAGATHI ( kalos = piękny, agatos = mądry, kal = dobry) 
Kalokagahatię jako ideał realizowano inaczej w róŜnych polis ( inaczej kładziono nacisk na 
piękno i dobro, czasem chciano je równowaŜyć)  
 

 

Jest to ideał ateński, doskonałość fizyczna, umysłowa, piękne ciało, cnotliwość, 
moralność, wykształcony człowiek. 

 

 

Chłopcy do szkoły chodzili pod opieką pedagoga ( niewolnik, który szedł za 
chłopcem do szkoły i niósł mu przybory szkolne. Tam czekał na koniec zajęć 
domowych itp.) 

 

 

Szkołę prowadził jeden nauczyciel na swój własny rachunek. 

 

 

Po czasie pojawiła się specjalizacja nauczycieli i w szkołach pojawiają się róŜni 
nauczyciele od danych przedmiotów. 

 
GRAMATYSTA – uczy dziecko pisania, rachunków, literatury ( bajki Ezopa, poezja 
Teokrata, Safony, utwory historyczne (Iliada i Odyseja)  
 
LITTARYSTA / KITARZYSTA – uczy muzyki, gry na lutni, harfie, kitarze 
 
PAIDOTRYDA –nauczał gimnastyki 
 

 

Ojciec miał czas 7 lat, aby uznać, ze dane dziecko jest jego tzw. uniesienie. 

 

 

GENACEUM – jest to część domu przeznaczona dla kobiet 

 

 

W 7 roku Ŝycia dziecka ojcowie decydowali czy będzie ono chodziło do szkoły, bądź 
czy nauczyciele będą przychodzić do domu lub dziecko nie będzie się kształcić 

 

 

Nauczyciele prowadzili zajęcia z kaŜdym dzieckiem z osobna i nauczanie zaczynało 
się od: 

- wyuczenie liter alfabetu na głos 
- rozpoznawanie liter 
- nauka czytania ok. 2 lata 
- nauka pisania 
- arytmetyka ( poznanie czterech podstaw działań matematycznych + - * /    ) 
 

 

W wieku 9 lat GRAMATYSTA nauczał utworów poetyckich, historii narodu, 
geografii, zasad Ŝycia społecznego, polityki, etyki oraz mitologii. Lutnista 
kontynuował naukę gry na lutni, śpiewu, deklamacji, melodii i rytmu. 

 

 

Po 13 roku Ŝycia chłopiec przechodził do szkoły zwanej PALESTRA (boisko 
sportowe) i jest tam pod opieką PEDOTRIBY. Nauczany tam jest pierwszego stopnia 
wychowania obywatelskiego, podstawy lekkoatletyki (5-cio bój, nauka pływania) Do 
szkół przychodzą wysocy urzędnicy państwowi i politycy, którzy rozmawiają, 
nauczają o obronności państwa, polityce i obowiązkach obywateli. 

 
 
PALESTRA – centralny punkt, miejsce dyskusji 
BIEśNIE 
KRÓśGANKI 
 
Całość jest połoŜona w malowniczych i zacisznych miejscach po za miastem przy 
wodospadach, lasach, gdyŜ uwaŜano, iŜ sprzyja to kontemplacji. 
 

 

Po PALESTRZE dzieci przechodziły do GIMNAZION ( kształcili się tam Efebowie; 
stadion sportowy) gdzie urzędowali SORFONISCI ( urzędnicy państwowi)  

 

 

Nauczyciel, który utrzymywał szkołę o GIMNAZJARCHA. 

 

 

HETERIA – ówczesna klasa 

 
Szkoły powstałe w tym okresie to: 
 

 

Szkoły elementarne 

 
- dostępne dla wszystkich wolnych obywateli 
- nauczanie zbiorowe ( jednoroczne) 

 

- etapy nauki to: 

 

- czytanie, pisanie, rachunki, rysowanie 

 

- nauka trwała 4 lata 

 

- powstanie pierwszych pomocy naukowych 

 

- dopuszczenie do nauki dziewcząt ( szkoły Ŝeńskie, zakładane oddzielnie) 

 

 

Szkoły średnie ( Efebia)  

 

 

Zaczątki szkół wyŜszych: 

 
- Akademia Platona – kultura helleńska 
- Liceum Arystotelesa 
- ogród Epikura 

 

 

Ogólnie mówiąc o kulturze hellenistycznej moŜemy ją łatwo scharakteryzować: 

 

- była przyjmowana dobrowolnie przez wszystkie narody 

- językami obowiązującymi był język KOINE (na bazie dialektu jońskiego, attyckiego 

<mieszkańcy KOINE posługiwali się językami takimi, jakimi mówili ich bogowie, czczac 

ich w ten sposób>) 

- ideałem wychowania staje się człowiek, który jest znawcą kultury, który umie filozofować, 
kto myśli inaczej niŜ inni. 

-Następuje odejście od obowiujacego ideału wychowania 

- człowiek, który potrafił grac na instrumencie uchodził za wykształconego, ale nie ceniono 

wirtuozerii 

- dziewczęta miały być dobrze fizycznie rozwinięte, Ŝeby mogły rodzic zdrowych synów, lub 
w razie potrzeby stanąć do obrony murów ojczyzny. Do wyjścia za mąŜ ok. 18 roku Ŝycia, 
uprawiały te same sporty, co chłopcy a wiec biegi, skoki, walki zapaśnicze, walki na pięści, 
rzucanie dyskiem etc. Zdaniem Likurga tylko w łonie zdrowej matki mogły rozwijać się 
zdrowe dzieci, tylko dzięki sile swego ciała będą szczęśliwe i łatwo będą rodziły.  
 

 

Na czele całej edukacji stał, jako urzędnik jeden z gerontów – PEJDONOMOS 

 

 

W Atenach nauczanie było oparte na metodzie pamięciowej wspomaganej rózgą. 
Samodzielnego uczenia nie stosowano. 

 

 

Elementarzem była długa ( czasem nawet 3 m) wstęga papirusu, skłądająca się z 
kilkunastu związanych ze sobą płatów liści ( kolemat) Był on zwykle własnością 
nauczyciela. 

 

 

Do nauki pisania słuŜyły drewniane tabliczki, powleczone woskiem, uŜywano tez 
tabliczek z kamienia łupkowego albo ceramicznych skorupek (osrak).Rzadko 
uŜywano zeszytów z drogiego papirusu. Na tabliczkach pokrytych woskiem pisano 
rylcem, a na ostrachach i papirusie piórem trzcinowym i atramentem. 

 

 

Celem wychowania były: 

 

1.

 

KALOKAGATHIA 

2.

 

ARETE ( cnota, stan pomiędzy wiedzą a doznaniem) 

3.

 

PAIDEA ( źródłem Paidei jest Arete) 

 

 

PEDERASTA – jest to miłość do chłopców. Stosunki seksualne miedzy męŜczyzną a 

chłopcem) 

 

 

Norma było, iŜ w trakcie kształcenia odbywano stosunki seksualne 
wykładowców między swoimi uczniami. UWAZANO ZE W TEN SPOSÓB 
PRZELEWAJA NA UCZNIA SWOJĄ MĄDROŚĆ, DOŚWIADCZENIE I 
WIEDZĘ. Grzechem było natomiast, jeśli dany stosunek seksualny podobał się 
uczniowi, wówczas takich młodzieńca w pokucie rozszarpywano na śmierć. 

 

 

AGOGE – wychowanie spartańskie, nastawione na militaryzm. 

 

 

Ukończeniem kształcenia był kontakt z filozofią, która była wówczas królową nauk 

 

 

Najwybitniejszymi sofistami byli: 

- PROTAGORAS Z ABDERY – ( ur. ok. 480 p.n.e., zm. ok. 410 p.n.e.) – Grecki filozof, 
zaliczany do sofistów. 

Niewiele wiadomo o Protagorasie. NajwaŜniejszym źródłem mówiącym o tym filozofie, które 
dotrwało do naszych czasów, jest dialog Platona Protagoras, który jednak nie moŜe być 
uwaŜany za źródło historyczne. Protagoras urodził się w Abderze w Tracji. Informacje, Ŝe 
uczył się razem z Demokrytem, naleŜy traktować raczej jako legendę niŜ fakt. Większość 
swojego dorosłego Ŝycia spędził najprawdopodobniej jako podróŜujący po Grecji nauczyciel 
filozofii. Wiemy, Ŝe ok. 444 roku p.n.e. Perykles zaprosił go do wspólnego ustalania 
konstytucji jednej z nowo załoŜonych kolonii Aten - prawdopodobnie Turioj, cieszył się, więc 
sporym szacunkiem. Za swój ateizm został wydalony z Aten. 

W swoim dziele O bogach wypowiedział zdanie: "O bogach nie mogę wiedzieć ani czy 
istnieją, ani czy nie istnieją, ani teŜ, jaka jest ich istota i jak się pojawiają. Wiele, bowiem 
rzeczy stoi na przeszkodzie, aby moŜna było coś o tym wiedzieć; niemoŜliwość odpowiedniego 
doświadczenia zmysłowego i krótkość Ŝycia człowieka". Charakterystyczna postawa 
Protagorasa, z której wynika przekonanie o niemoŜności poznania natury Bogów, zyskała 
później nazwę agnostycyzmu. Sformułowanie "niemoŜliwość odpowiedniego doświadczenia 
zmysłowego" kieruje naszą uwagę na subiektywizm doznań ludzkich, któremu Protagoras 
poświęcił wiele uwagi. 

Hasłem przewodnim Protagorasa było uczyń słabszy argument silniejszym. W 
przeciwieństwie do innych filozofów staroŜytnych Protagoras, nie popisywał się wiedzą 
encyklopedyczną. Interesował się sztuką, przemówieniami, aby zyskać sympatię ludu w 
polityce. Protagoras bardziej niŜ sprawami kosmosu, interesował się zgłębianiem natury 
człowieka. 

Naj, trwalej wpisanym w naszą tradycję zdaniem Protagorasa jest słynne: "Człowiek jest 
miarą wszechrzeczy"; Protagoras był zwolennikiem relatywizmu poznawczego: głosił, iŜ nasz 
ogląd rzeczywistości zaleŜy od tego, kim jesteśmy. Przypisuje się mu równieŜ przekonanie, iŜ 
z relatywizmu poznawczego moŜna korzystać w Ŝyciu publicznym, przekonując do rzeczy, 
które wydają się niegodne lub, w które się po prostu nie wierzy - tłumacząc to właśnie 
względnością wszelkich racji. 

Drugą istotną sferę działalności tego filozofa była sztuka poprawnego wysławiania się - 
orthoepeia. Protagoras, udzielając lekcji młodym Grekom, zwracał ponoć szczególną uwagę 
na poprawne stosowanie słów i skłaniał ich do bacznego przyglądania się kształtowi 
wypowiedzi. Przypisuje się mu napisanie pierwszego podręcznika gramatyki (pierwsze 
podręczniki gramatyki powstały w rzeczywistości w staroŜytnych Indiach). Sofista jest 
bohaterem platońskiego dialogu pt. Protagoras, w którym m. in. opowiada słynny mit 
mówiący o rozwoju cywilizacji, a takŜe przedstawia interpretację wersetów zaczerpniętych z 
Symonidesa (339b n.). 

Wpływ Protagorasa wyraŜał się w duŜym stopniu przez polemikę z jego relatywizmem, np. 
platońskie poszukiwanie elementu niezmiennego i obiektywnego - idei. Zamiłowanie do teorii 
języka zainteresowało Protagorasem wielkich pisarzy: Eurypidesa i Sofoklesa, a jego badania 

były kontynuowane przez następców. W szerszym kontekście na poglądy sofistów 
powoływali się w XIX wieku pozytywiści, a w XX - pragmatyści. 

- GORGIASZ Z LEONTINOJ ( ur. ok. 480, zm. ok. 385 p.n.e.) – Grecki filozof, retor, 
teoretyk wymowy naleŜący do 10 najwybitniejszych mówców w StaroŜytnej Grecji, prekursor 
teorii sztuki, jeden z czołowych sofistów. Pochodził z Leontinoj na Sycylii. Był uczniem 
Empedoklesa i nauczycielem Tukidydesa. W 427 p.n.e. Przybył do Aten, by w imieniu 
ojczystej polis prosić o pomoc przeciw Syrakuzom/ Zawarł tam wiele znajomości z ludźmi 
bogatymi i wpływowymi. Sam teŜ wpływał na sprawy bieŜące przez swoją siłę wymowy. 
Dyskurs był dla niego jedynie środkiem słuŜącym do wpływania na ludzi i ich namiętności, 
pozwalający osiągnąć zamierzony cel, (co w późniejszych czasach nazwane zostało erystyką). 

Jest bohaterem platońskiego dialogu Gorgiasz. 

Sławne paradoksy Gorgiasza, spisane w swoistym manifeście staroŜytnego nihilizmu, dziele 
O naturze albo o niebycie, brzmią następująco (trylemat Gorgiasza): 

•

 

Nie ma nic. 

•

 

Gdyby nawet coś było, to byłoby to niepoznawalne. 

•

 

Gdyby nawet było poznawalne, to i tak wiedzy o tym nie udałoby się przekazać. 

Swoje tezy argumentował w następujący sposób: 

•

 

Nie ma nic: 

Skoro wśród filozofów przyrody zdania na temat bytu, tego, czym właściwie jest i jaki jest, są 
podzielone, to oznacza ni mniej ni więcej, Ŝe go nie ma, gdyŜ w przeciwnym wypadku nie 
dałby się określić zarazem jako "jeden", "mnogi" bądź "niezmienny" i "powstający". 

•

 

Gdyby nawet coś było, to byłoby to niepoznawalne: 

Myśl według ówczesnych poglądów sprowadzana była do myśli o bycie w taki sposób, Ŝe 
moŜna było uznawać myśl i byt za to samo. Niebytu w tej koncepcji pomyśleć się nie dało. 
Tymczasem Gorgiasz dowodzi, Ŝe moŜna sobie wyobrazić np. latającego człowieka, mimo Ŝe 
taki nie istnieje. W konsekwencji myśli zostają oddzielone od bytu i przestają być 
wiarygodnym źródłem poznania świata. 

•

 

Gdyby nawet było poznawalne, to i tak wiedzy o tym nie udałoby się przekazać: 

Swoje odczucia zmysłowe takie jak kolor, zapach czy barwę moŜemy przekazać innemu za 
pomocą słów, które te odczucia symbolizują. Lecz nie mamy Ŝadnej gwarancji, Ŝe drugi 
rozumie nasze sformułowania tak, jak my. Nie wiemy teŜ czy te same bodźce powodują u 
niego takie same uczucia. 

Wobec takich racji Gorgiasz neguje zarówno prawdę absolutną (

ἀλήθεια aletheia) jako 

niepoznawalną, jak i prawdę subiektywną (

δόξα doksa) jako niemającą sensu. 

Etyka Gorgiasza jest określana jako etyka sytuacyjna. W swoich intelektualnych 
poszukiwaniach wychodzi od nihilizmu, a następnie od niemoŜliwości obiektywnego 
poznania wszelkiego bytu. Będąc krytykiem poprzedzającej go eleackiej filozofii przyrody, 

neguje moŜliwość poznania wszelkiego rodzaju bytu, zarzuca filozofom nieracjonalność 
zajmowania się tego typu problemami, i zwraca się w kierunku problemów etycznych. Jednak 
i tu zajmuje stanowisko jak najdalsze od moŜliwości mówienia obiektywnego na przedmiot 
rozwaŜań. 

Swoją wiedzę buduje w oparciu o krąg ludzkich doświadczeń, jak pisze Giovanni Reale 
"ogranicza się do objaśniania faktów, okoliczności, Ŝyciowych sytuacji ludzi i państwa". 

Wg Realego dla Gorgiasza "powinności zmieniają się w zaleŜności od chwili, wieku, sytuacji 
społecznej; jedno i to samo działanie moŜe być dobre lub złe, zaleŜnie od tego, kto jest jego 
podmiotem. Jest zrozumiałe, Ŝe ta praca teoretyczna, dokonana bez podstaw metafizycznych i 
nie oparta na bezwzględnych zasadach, pociąga za sobą uznanie w szerokim zakresie 
rozpowszechnionych opinii." Nie definiuje Ŝadnych pojęć etycznych, lecz stara się do nich 
podejść na sposób fenomenologiczny, opisowy, empiryczny. Gorgiasz zatem dostrzegł drogę 
zjawisk i szedł nią, aczkolwiek intuicyjnie, bez teoretycznych uzasadnień. 

Gorgiasz wypracował błyskotliwy styl wymowy artystycznej, zawierającej kunsztowne 
zwroty i figury językowe. Swoje osiągnięcia opisał w podręczniku Techne rhetorike, który nie 
zachował się do naszych czasów. 

- PRODYK ( 470- 400) 

- HIPPIASZ ( V w) – urodzony w Elidzie erudyta, poeta, polityk, technik i rzemieślnik, 
sławny w staroŜytności sofista (Platon zatytułował dwa ze swych dialogów jego imieniem). 
UwaŜał, Ŝe wie wszystko. 

Hippiasz, jak inni sofiści, cel swej nauki widział w przysposobieniu do polityki, lecz stosował 
odmienne niŜ większość metody. LekcewaŜył antylogię, retorykę i synonimikę w zamian 
oferując polimathię - wiedzę encyklopedyczną i mnemotechniki pozwalające na zapamiętanie 
większej ilości informacji. Uczył nauk przyrodniczy 

Hippiasz przeciwstawiał prawo ustanowione przez człowieka (nomos) naturze ludzkiej 
(physis). W jego mniemaniu odgórne prawo tyranizuje ludzi, gdyŜ jest często sprzeczne z 
naturą. Uznawał physis za element łączący wszystkich ludzi, nomos zaś miało ludzi dzielić. 
Takie rozgraniczenie mogło się przyczynić do całkowitego odrzucenia prawa pozytywnego 
(ludzkiego), lecz Hippiasz wnioskował inaczej. Według niego konsekwencją powrotu do 
physis miało być odrzucenie dzielących ludzi przeszkód takich jak granice polis. Tworzył w 
ten sposób ideał  

 

 Głównym przedmiotem zainteresowań filozoficznych sofistów była dialektyka, 
retoryka, polityka i etyka. 

 

Czynności badawcze podporządkowywali celom praktycznym. Nauka miała uczyć 
zaradności w zarządzaniu państwem oraz sprawności w mówieniu i działaniu. W 
metodologii badań posługiwali się doświadczeniem (empira), czyli obserwowaniem 
zjawisk i wnioskowaniu opartym na metodzie dedukcji, a w prowadzeniu sporów 
odwoływali się do dialektyki. 

 

Sofiści uwaŜali ze natura poznania jest względna, a zdolności poznawcze człowieka – 
ograniczone. Prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów (sensualizm).Nie ma 
powszechnej prawdy, bo jest ona dla kaŜdego inna ( relatywizm) Prawda jednego ma 
wyŜszość nad prawdą drugiego, jeŜeli posiada większą uŜyteczność (praktycyzm) 

Sofiści uwaŜali,ze pojęcia tym, co dobre, sprawiedliwe i poŜyteczne – są względne; 
pierwszeństwo dawali prawdą Ŝyciowym dogodnym. Dalszą konsekwencją 
relatywizmu był konwencjonalizm. JeŜeli wśród względnych prawd niektóre uwaŜane 
są przez ludzi za obowiązujące to moŜe być to tylko wynikiem umowy. Prawa, nakazy 
i zakazy – wszystko, czego dawniej przestrzegano jako ustalenia (zasady) pochodzące 
z boskich zrządzeń – teraz zaczęto traktować jako twory ludzkie. Jeśli obowiązujące 
zasady wymyślili ludzie, to ludziom wolno je krytykować zmieniać i usuwać. Ten 
relatywizm miał zabarwienie antropologiczne. Protogras, autor słynnego dzieła,, o 
bogach”, które zostały spalone, wywołało proces przeciw autorowi. Protagoras wprost 
głosił pogląd, Ŝe miarą wszystkich rzeczy jest człowiek tzn. ze w kaŜdej sprawie, jaka 
odpowiedz jest trafna zaleŜy od człowieka, który ją daje. Dlatego w kaŜdej sprawie 
moŜe się zdarzyć, Ŝe będą o niej wypowiadać zdania ze sobą sprzeczne. Wobec tego, 
ze wszystkie poglądy są względne sofiści dawali pierwszeństwo prawdom Ŝyciowo 
dogodnym, praktycznym. Sofiści wypowiedzieli wiele poglądów, takŜe na temat 
wychowania. W sporze czy natura czy nauczanie kształtuje charakter człowieka, 
odpowiadali, Ŝe nauczanie potrzebuje,, przyrodzonych zdolności i ćwiczenia” 
Ć

wiczenie wymaga długiego czasu to teŜ wcześnie powinno się zacząć naukę. 

Wczesne rozpoczęte kształcenie trzeba prowadzić do późnych lat. Zmierzać, bowiem 
trzeba do wykształcenia doskonałej indywidualności. DąŜąc do jej wykształcenia 
uwaŜali, Ŝe tylko Ŝycie zgodne z przyjętymi zasadami prawa i moralności prowadzi do 
osiągnięcia szczęścia. Silny w sensie moralnym charakter człowieka określa stanem 
EUBULII – daje ją jasność myśli i stałość woli. Sofiści sądzili ze tak rozumiana cnota 
zwycięŜy wtedy, gdy ludzie będą oświeceni w zasadach moralnego postępowania.  

 

 

Po sofistach zjawili się dopiero prawdziwi filozofowie:Sokrates, Platon, Arystoteles, 
których działalność i poglądy wywarły głęboki wpływ na całą helleńską kulturę. 

 

 

Filozofowie przypominali pustelników 

 

 

Początki filozofii greckiej związane są z TALLESEM Z MILETU  

(ur. ok. 624 p.n.e., zm. ok. 545 p.n.e.) - StaroŜytny grecki filozof, matematyk, astronom, 
inŜynier, polityk, podróŜnik i kupiec, zaliczany do siedmiu mędrców staroŜytnej Grecji, 
uznawany za twórcę podstaw nauki i filozofii europejskiej. Prawdopodobnie odkrył, Ŝe 
magnetyt oraz potarty bursztyn mają własności przyciągania (wnioskując z tego, Ŝe według 
Diogenesa Laertiosa Tales przypisywał tym przedmiotom duszę). Zaliczany do filozofów 
szkoły jońskiej. Jego uczniem był Anaksymander. 

Podczas gdy przed nim zadowalano się religijno-poetyckim, mitologicznym obrazem świata, 
Tales stworzył pierwszą spójną, racjonalną teorię natury (physis), bez odwoływania się do sił 
nadprzyrodzonych, odpowiedzi na zagadki natury poszukując w samej przyrodzie [materii], w 
jej obserwacji. Nastąpiło w ten sposób tzw. "przejście od mitu do Logosu". 

Jego "materializm”, (co prawda nie znano jeszcze wówczas pojęcia materii, ale świat był dla 
Talesa zbiorem konkretnych ciał) w połączeniu z hylozoizmem (zdolność do ruchu jako 
podstawowa właściwość przyrody, będącą objawem jej Ŝycia i duszy) dał początek szkole 
jońskiej i wpłynął na antyczną myśl przyrodniczą w ogóle. 

Pierwszym zagadnieniem filozoficznym była kwestia powstania i natury świata arche. 

•

 

"Wszystko jest z wody, z wody powstało i z wody się składa" - twierdził i dowodził 
Tales. 

•

 

Arystoteles, który przekazał teorie Talesa, podaje, "Ŝe dawniejsi ludzie, którzy Ŝyli 
dawno przed obecnym pokoleniem, tak samo zapatrywali się na przyrodę. Według 
nich, bowiem Okeanos i Tetyda byli rodzicami tego, co powstało". Woda odgrywała 
teŜ istotną rolę w mitologii egipskiej i babilońskiej, z którymi Tales musiał zetknąć się 
podczas swoich podróŜy. Tales podzielał, zatem tradycyjne poglądy, lecz odwzorował 
i starał się uzasadnić je w sposób naukowy. 

•

 

Powstanie przyrody kojarzył Tales z narodzinami, wnioskując na podstawie 
obserwacji, Ŝe musi istnieć jakiś rodzaj substancji (nazwanej później pramaterią, 
arche), z której rozwinęły się wszystkie formy (ciała) przyrody i na którą się 
ostatecznie rozpadają. Teoria Talesa wskazywała na wodę jako pratworzywo, z 
którego rozwinął się świat, gdyŜ jest ona niezbędna do Ŝycia ("to, co Ŝywe, Ŝyje 
wilgocią, martwe wysycha, zarodki wszystkiego są mokre, a pokarm soczysty"), a 
ś

wiat był - jego zdaniem bytem oŜywionym; woda zmienia teŜ stany skupienia, a więc 

moŜe występować w kaŜdej formie. 

•

 

Natura rzeczy - woda jest wieczna, a wszystkie ciała są jej postaciami, wynikają z jej 
przemian. Z kolei przemiany te wynikają z zawartej w niej siły i zdolności do ruchu. 

•

 

Ziemia wg Talesa, podobnie jak wszystko, co istnieje, unosi się na wodzie i jest tylko 
chwilową postacią wody. 

Prawdopodobnie Tales wiele podróŜował. Podczas tych podróŜy zapoznał się z osiągnięciami 
Egipcjan i Babilończyków w dziedzinie matematyki i astronomii. Przebywał teŜ w Memfis, 
głównym ośrodku egipskim, i na bazie wiedzy uczonych egipskich mógł oprzeć swoje 
twierdzenia. 

Posiadał np. praktyczne umiejętności pozwalające na przewidzenie zaćmienia Słońca na 585 
r. p.n.e., Czy zmierzenie wysokości piramid za pomocą cienia (na podstawie podobieństwa 
trójkątów). Przed Talesem umiejętności te były czysto techniczne, nie były poparte wiedzą 
naukową, wynikały z samej praktyki, potrafiono dokonywać obliczeń nie umiejąc ich 
uzasadnić, czy przewidywać zjawiska nie znając ich przyczyn. Po Talesie Grecy stopniowo 
tworzyli z nich pierwsze teorie naukowe. Tales prowadził badania nad udowodnieniem 
swoich twierdzeń oraz twierdzeń wcześniej postawionych przez matematyków egipskich, 
dając podstawy nauce przez zapoczątkowanie systematycznej rozbudowy pojęć i twierdzeń 
geometrycznych. 

Talesowi z Miletu przypisuje się wiele twierdzeń z geometrii: 

•

 

Ś

rednica dzieli okrąg na połowy. 

•

 

Dwa kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe. 

•

 

Jeśli dwie linie przecinają się, to dwa kąty przeciwległe są równe. 

•

 

Kąt wpisany w półokrąg jest kątem prostym. 

•

 

Trójkąt jest określony, jeŜeli dana jest jego podstawa i kąty przy podstawie. 

Potrafił teŜ wykorzystać praktycznie swoją wiedzę - według Diogenesa Laertiosa przewidując 
wysokie zbiory oliwek wziął w dzierŜawę wszystkie okoliczne tłocznie oliwy - dało to mu 
moŜliwość dyktowania cen za korzystanie z nich w okresie wysokiego zapotrzebowania. 

Za ojczyznę myśli greckiej uznaje się miasto Milet w Azji Mniejszej, gdzie w VI w powstają 
dzieła Malesa, Anaksymandra oraz Anaksymenesa 
 

 

ANAKSYMANDER Z MILETU ( ok. 610-546 p.n.e.) – Jeden z pierwszych 
filozofów greckich, prawdopodobnie uczeń Talesa i nauczyciel Anaksymenesa, 
reprezentant szkoły jońskiej; polityk. Podejrzewa się, Ŝe był on autorem pierwszego w 
historii ludzkości dzieła filozoficznego, znanego pod tytułem 

Περὶ φύσεως (Peri 

physeos, O naturze). 

Główną kwestią, stanowiącą przedmiot zainteresowania filozofów przyrody było zagadnienie 
arche, czyli prazasady, determinującej rzeczywistość. Anaksymader, choć podąŜał drogą 
wyznaczoną przez swojego poprzednika, Talesa, inaczej rozwiązywał powyŜszy problem. 
Twierdził, Ŝe zasadę rzeczywistości stanowi apeiron (gr. 

τὸ ἄπειρον to apeiron od słowa 

πέρας peras "kres, granica") czyli bezkres. Tezę tę Anaksymander opierał na następującym 
rozumowaniu: Wszystko albo jest zasadą, albo pochodzi od zasady. Jednocześnie, nie istnieje 
zasada nieskończoności, bo nieskończoność jest nie determinowalna, a zasada determinuje to, 
czego jest zasadą. JeŜeli nieskończoność nie ma zasady, to z konieczności sama musi zasadę 
stanowić. 

Mechanizm tworzenia świata polegał zaś według niego na wyłanianiu się z apeironu 
przeciwieństw, takich jak ciepło i zimno, suchość i wilgotność. Wszelkie narodziny oznaczają 
rozdzielanie się przeciwieństw, zaś kaŜda śmierć to ponowne łączenie się ich w 
bezkształtnym bezkresie. Anaksymander nieodmiennie wiąŜe pojęcie rozdzielenia z winą, 
której w ten sposób dopuszcza się materia, i wprowadza konieczność odpokutowania za nią 
przez ponowne połączenie się w bezkres. W ten sposób takŜe i nasz świat dosięgnie kiedyś 
ręka sprawiedliwości i zniknie on w ten sam sposób, w jaki się pojawił. Widoczne są tu 
wpływy orfizmu i koncepcji metempsychozy. 

Warto nadmienić, Ŝe Anaksymander dopuszczał moŜliwość istnienia nieskończonej ilości 
ś

wiatów, skoro wszystkie powstawały z nieskończonego apeironu. 

Anaksymander zajmował się matematyką, geografią i astronomią. 

Był twórcą pierwszej mapy świata i autorem tezy, Ŝe gwiazdy krąŜą wokół Gwiazdy Polarnej. 
Był równieŜ pierwszym filozofem sugerującym, Ŝe powierzchnia Ziemi jest zakrzywiona, 
oraz Ŝe moŜe ona "pływać" w przestrzeni. Według jego teorii Ziemia jest powierzchnią walca 
zakrzywioną w kierunku północno-południowym. 

Zajmował się równieŜ "biologią". Twierdził, Ŝe zwierzęta lądowe wywodzą się od zwierząt 
morskich, a człowiek - z niŜszych gatunków zwierząt. 

Przypisuje mu się wynalezienie zegara słonecznego oraz modelu sfer planetarnych. Zasada 
bytu według Anaksymandra wiąŜe się nierozerwalnie z ruchem spiralnym. 

Z prac Anaksymandra pochodzi pierwsze zachowane greckie zdanie napisane prozą naukową

[

 

 

ANAKSYMENES Z MILETU (. ok. 525 p.n.e.) – presokratejski filozof grecki, 
uczeń Anaksymandra, naleŜący do jońskich filozofów przyrody. 

Anaksymenes przejął od Anaksymandra zasadnicze jego poglądy: zasada (αρχε, arché) jest 
nieograniczona pod względem jakościowym i ilościowym, a takŜe wiarę w wieczność ruchu. 
Wprowadził jednak znaczące zmiany do myśli swego mistrza – zasada przestała być 
nieokreślonym bezkresem (απειρον, ápeiron), Anaksymenes widział ją jako nieskończone 
powietrze, które jest pierwotną przyczyną powstania wszystkich rzeczy. Relacja Teofrasta 
brzmi następująco: 

„RóŜnice zaś zachodzą wskutek zagęszczania się i rozrzedzania w poszczególnych 
rzeczach i z rozrzedzenia powstaje ogień, ze zgęszczenia zaś wiatr, potem chmury, a z 
jeszcze większego zgęszczenia woda, potem ziemia, potem kamienie, a z nich wszystko 
inne”.

[1]

 

StaroŜytne świadectwo zakłada, Ŝe Anaksymenes uznał właśnie ten Ŝywioł za arché poniewaŜ 
powietrze łatwiej aniŜeli jakakolwiek inna rzecz podaje się przemianom, a zatem jest idealne, 
kiedy staje się przed problemem wyobraŜenia sobie sposobu, w jaki powstała wszystka 
materia. Podane cytaty kaŜą sugerować, Ŝe inspirację czerpał z obserwacji świata, w którym 
Ŝ

ył. Swój wpływ miały takŜe wierzenia greckie, które zakładały, Ŝe natura duszy oraz 

powietrza jest jednakowa, tak, więc jeśli pierwsza utrzymuje ciało przy Ŝyciu, to tak samo, 
jakby utrzymywało je powietrze. W jednym z fragmentów czytamy: 

„Podobnie jak dusza (...), Która jest powietrzem, trzyma nas w skupieniu, tak i cały 
ś

wiat równieŜ otacza tchnienie i powietrze”. 

Niektórzy badacze zwrócili uwagę, Ŝe teŜ obserwacja nieba moŜe dostarczyć odpowiedzi na 
inspiracje Anaksymenesa. Z nieba (tzn. z powietrza) pada deszcz (tzn. woda), pioruny (tzn. 
ogień) i do nieba wracają znów wszelkie opary, co mogło skłonić go do wybrania właśnie 
takiej zasady, zwłaszcza, Ŝe brak mu określonych dla oka granic. Do jego cech naleŜą: 

„Kiedy jest całkiem równomiernie rozłoŜone, wtedy nie jest widzialne dla oka, lecz 
ujawnia się pod postacią zimna, ciepła, wilgoci i ruchu”. 
„Powietrze bliskie jest temu, co niecielesne: poniewaŜ zaś my powstajemy dzięki jego 
przepływowi, konieczne jest, aby ono było nieskończone i było go duŜo, aby go nigdy 
nie zabrakło”. 

„Niecielesność” w tym fragmencie, to właśnie określenie owej „niewidzialności” powietrza 
oraz wyraŜenie nie ograniczenia i nieskończoności, w przeciwieństwie do kaŜdej rzeczy z 
niego powstałej, której cechą jest widzialność, skończoność i ograniczenie. Wedle 
staroŜytnych Anaksymenes nazywał powietrze bogiem, a takŜe rzeczom, które z niego 
powstały nadawał takie miano. 

Pogląd Anaksymenesa, w przeciwieństwie do teorii Anaksymandra o apeironie, bardziej 
skupia się na poszukiwaniu wyjaśnienia empirycznego niŜ metafizycznego. Z racji 
ruchliwości daje lepszą, bardziej obrazową metodę tłumaczenia zmian, jakie zachodzą 
podczas stawania się. Informuje o tym Plutarch: 

„Anaksymenes mówi, Ŝe materia, ściśnięta i skondensowana, jest zimna, a 
rozrzedzona i luźna, (bo i takiego uŜywa słowa) jest ciepła. Dlatego nie jest 
pozbawione racji powiedzenie, Ŝe człowiek wypuszcza z ust zarówno ciepło, jak i 
zimno. Oziębia się, bowiem oddech ściśnięty i zagęszczony wargami, gdy jednak usta 
się rozluźnią, wylatuje i staje się ciepły wskutek rozrzedzenia”. 

Jest to kolejny dowód zaczerpnięty z doświadczenia, jaki Anaksymenes przywołał dla 
potwierdzenia swej tezy. 

Najbardziej znaczącą konkluzją wynikającą z teorii Anaksymenesa jest odkrycie, Ŝe 
powietrze moŜe mieć zmienną gęstość. Równomiernie rozłoŜone jest niewidoczne, dopiero 
zagęszczenie lub rozrzedzenie powoduje zmianę stanu skupienia. Wpłynęło to na umocnienie 
przekonania o jedności przyrody: skoro kaŜda rzecz zbudowana jest w swej pierwotnej 
postaci z jednego, to wszystko jest jednością. 

Pytanie o przyczynę dynamizmu w metamorfozach rzeczy znalazło swoją odpowiedź w 
ustanowieniu ruchu jako naczelnej siły dąŜącej ku zmianie. Anaksymenes takŜe odnotował 
związek pomiędzy temperaturą, a stanem skupienia, ogień ustanowił ciałem najmniej gęstym i 
najgorętszym, a kamień najgęstszym i najzimniejszym. Myśli jego stanowiły, więc zaczątek 
drogi, którą poszła nowoŜytna fizyka. 

Stosował swoja tezę o zasadzie takŜe przy szukaniu odpowiedzi na zjawiska meteorologiczne, 
które ciekawiły Greków bardziej niŜ zjawiska ściśle fizykalne. Trzęsienia ziemi wytłumaczył 
zmianami w temperaturze podłoŜa, wiatr poruszeniem zagęszczonego powietrza, gdy padają 
na nie promienie słońca, to powstaje tęcza, a śnieg był efektem zamarznięcia chmur. 

Jako astronom Anaksymenes był autorem wielu twierdzeń, które dziś uwaŜa się za niesłuszne. 
Ziemia Anaksymenesa miała postać płaskiego dysku otoczonego kryształową kopułą, w 
której tkwiły gwiazdy stałe. Kopuła ta była krańcem świata jako takiego. Do ciał niestałych 
naleŜały Słońce, księŜyc i planety. Poruszały się one horyzontalnie pomiędzy Ziemią a 
kopułą. Zaćmienia Słońca i księŜyca tłumaczył Anaksymenes istnieniem ciemnych ciał 
niebieskich, cyklicznie zasłaniających ciała jasne. Cykl dnia i nocy był efektem zachodzenia i 
ponownego wyłaniania się Słońca spoza gór znajdujących się na krańcach Ziemi. 

Naczelną róŜnicą, jaka zachodzi w tezach Anaksymenesa w stosunku do poprzedników jest 
próba racjonalnego wytłumaczenia korelacji pomiędzy jakościową róŜnicą rzeczy, a ilościową 
róŜnicą w obrębie pierwszej zasady. Zwraca się takŜe uwagę, Ŝe pomimo częstej opinii, 
jakoby Anaksymenes był filozofem niedorównującym talentem Anaksymandrowi, to przeczą 
temu liczne odniesienia, jakie kierują do niego staroŜytni podczas odwołań do filozofii 
jońskiej, widząc w nim najbardziej wykończony i poprawny obraz myśli tej szkoły. Stało się 
to za sprawą dostarczenia obrazu przyczyny, która doskonale współgra z zasadą.

[7]

 Gdy jońska 

filozofia będzie usiłowała się odrodzić u Diogenesa z Apollonii, wtedy impuls ku temu 
zostanie zaczerpnięty właśnie, od Anaksymenesa. 

 

Jednak okres największej świetności filozofii greckiej przypada na wiek V , kiedy to 
w Atenach rozkwita myśl grecka. 

 

 

Pionierem w filozofii był SOKRATES . Ateńczyk , który w dyskusji dostrzegał 
jedynie sposób dotarcia do prawdy. Całe swe Zycie poświęcił dysputą filozoficznym. 
Siła jego oddziaływania była tak wielka, ze władze Aten oskarŜyły go o defraudacje 
młodzieŜy i skazały go na śmierć poprzez wypicie cykuty. Choć mógł uciec, Sokrates 
wybrał śmierć, akceptując tym samym prawomocny wyrok sądu. Proces Sokratesa 
oraz mowę obrończą opisał jeden z najwybitniejszych uczniów, wielki filozof 
PLATON. 

 

Sokrates był racjonalistą 

 

NajwaŜniejszą rzeczą Ateńczyka to zdobywanie wiedzy 

 

Chodzi o naukę moralna i politykę 

 

Bóstwa greckie jako źródło zasad moralnych 

 

Wiedza i cnota jako najwaŜniejsze 

Metody nauczania: 

 

Nieustannie, nie tylko w szkole 

 

Unikał nauczania bezpośredniego przez pokazywanie, a raczej przez rozmowę 

Postępowa rola Sokratesa 

 

Odrzucenie arystokratycznej teorii, Ŝe cnota jest dana nielicznym i jest darem bogów 

 

Zasady moralne opierają się na doświadczeniu zdobytym w procesie działania 

 

Metoda samo rozwoju ucznia 

 

Sokrates był człowiekiem, w którym myśliciel nierozerwalnie zespolił się z działaczem 
pragnącym nauczyć ludzi cnoty, czyli samodzielnego myślenia, by doprowadzić ich do 
moralnego udoskonalenia. W młodości słuŜył jako Ŝołnierz, dając dowody męstwa, a podczas 
pokoju słuŜył jako urzędnik znany z rozwagi i odwagi cywilnej. Nie rzadko występował sam 
jeden przeciw roznamiętnionemu tłumowi. Na ogół jednak nie brał udziału w sporach 
państwowych, całkowicie, bowiem poświęcił się pracy nauczycielskiej. 
 
Pod wieloma względami jego praca pedagogiczna przypominała czynności sofistów, ale 
dzieliło go od nich nie tylko to, Ŝe uczył bezinteresownie, ale teŜ i cała treść jego nauki. 
Jako filozof zajmował się tylko człowiekiem, jego udoskonaleniem moralnym (e t y k ą) oraz 
chęcią nauczenia swoich uczniów sztuki poszukiwania prawdy (l o g i k ą). W tej działalności 
widział sens swego istnienia. 
Zyskał sobie wielu zwolenników i uczniów, ale miał takŜe wielu krytyków. Jedni widzieli w  
0nim dziwaka, inni wręcz osobę niebezpieczną, która zachęca do analizowania i 
krytykowania istniejących stosunków społecznych, co wydawało się groźne dla panującego. 
 
Pomimo takich opinii Sokrates przez ćwierć wieku nie zmieniał swojego zajęcia. Dopiero w 
399 r. spotkało go publiczne oskarŜenie, Ŝe jego działalność jest szkodliwa. Fabrykant 
Anytos, mówca Likon i poeta Meletos wnieśli pod sąd przysięgłych oskarŜenie, Ŝe winien jest 
bezboŜności i demoralizacji młodzieŜy. 
Sąd uznał winę Sokratesa. OskarŜyciele, ani sędziowie zapewne nie myśleli o karze śmierci. 
Taki cięŜki wymiar kary wywołała jego postawa, bo swej winy nie tylko nie uznał, ale kładł 
nacisk na doniosłość swej działalności. Z powodów religijnych wyrok nie mógł być 
wykonany zaraz. Sokrates spędził, więc 30 dni w więzieniu. Mógł łatwo uniknąć śmierci, bo 
uczniowie chcieli mu ułatwić ucieczkę. Z tej propozycji nie skorzystał. Stał na stanowisku 
poszanowania prawa. 
Potomność po wszystkie czasy widziała w Sokratesie ideał filozofa, a w jego Ŝyciu i śmierci 
doskonałe wypełnienie obowiązków filozofa. Pism Ŝadnych nie zostawił. Wiedzę o nim 
czerpiemy głównie z dialogów Platona i ze Wspomnień Ksenofonta. 
 
Podobnie jak sofiści zajmował się tylko człowiekiem. W człowieku interesowało go 
Głównie to, co uwaŜał za najwaŜniejsze i co mogło być przedmiotem reformy i ulepszenia, 
tzn. etyką i logiką. 
Poglądy etyczne dadzą się sprowadzić do trzech tez: 
*C n o t a jest d o b r e m bezwzględnym i najwyŜszym, wiąŜe się z poŜytkiem i 
 s z c z ę ś c i e m. 
*C n o t a jest w i e d z ą (o tym, czym jest dobro i czym zło). 

*Wiedza jest warunkiem dostatecznym cnoty; wiedzieć - znaczy tyle, co być sprawiedliwym; 
Stąd wniosek: cnoty moŜna się nauczyć. 
Poglądy logiczne 
Swoich uczniów uczył poszukiwania prawdy. Kryterium (początkiem) wiedzy jest niewiedza; 
czyli psychologiczne uświadomienie sobie faktu niewiedzy, a więc zdanie sobie sprawy z 
tego, iŜ - wiem, Ŝe nie wiem. 
Wiedzę samodzielnie zdobywa się metodą dyskusji (współpracy umysłowej z drugim 
człowiekiem, rozmówcą) przez stawianie pytań. Sokrates w swojej metodzie wyróŜniał dwie 
drogi postępowania poznawczego: 
Metodę negatywną (e l e n k t y c z n), która uczyła usuwania fałszywego przekonania przez 
odrzucanie fałszywej, t e z y ( przez sprowadzanie do absurdu wątpliwego twierdzenia); 
wiązała się ona z tzw. ironią Sokratesa, który mając rzekomo wątpliwości Ŝądał ich 
potwierdzenia lub zaprzeczenia, bo chciał się dowiedzieć jak jest naprawdę; 
Metod pozytywną (m a i e u t y c z n ) - uczyła uświadomienia sobie prawdziwej wiedzy 
Przy pomocy pytań, które pozwalają niejako na wydobycie jej z rozmówcy. 
Zawsze prowadził rozmówcę do poznania prawdy przez stawianie odpowiednio 
Sformułowanych pytań, polegających jedynie na dokonywaniu wyboru: tak lub nie.  
Sokrates do mistrzostwa opanował sztuk posługiwania się metodą majeutyczną; dzięki niej 
pomagał swoim rozmówcom w uświadomieniu sobie błędnych mniemań. Dzięki niej zmuszał 
swoich uczniów (rozmówców) do metodycznego myślenia, do odróŜniania 
WyobraŜeń prawdziwych od fałszywych, rzeczy istotnych od przypadkowych itd. W ten 
Sposób uczył ich i rozwijać zdolność do samodzielnego myślenia. 
Nigdy nie przekazywał swoim uczniom gotowej wiedzy. Gotowa wiedza, jest darem, z 
Którym uczeń nie będzie wiedział, co ma zrobić?. Najcenniejsza jest ta wiedza, którą 
tworzymy własną umysłową pracą.  
Kształcenie umysłu ludzkiego nie polega na wzbogacaniu zasobu jego wiedzy, ale na 
metodzie, czyli na opanowaniu umiejętności samodzielnego myślenia. 
 

 

 

W przeciwieństwie do Sokratesa PLATON pozostawiło sobie pokaźny dorobek 
przedstawiający jego poglądy dotyczące dziedziny metafizyki, polityki oraz estetyki. 
Ponad to załoŜył on Akademię Platońską, słynną szkołę, w której oprócz filozofii 
uczono takŜe matematyki i astronomii. 

Platon Ŝył 80 lat, był Ateńczykiem, pochodził z arystokracji. Otrzymał staranne i 
wszechstronne wychowanie. Mając 20 lat poznał Sokratesa i był jego uczniem 8 lat, do 
jego śmierci. 

W 387 r. załoŜył własną szkołę – Akademię (mieściła się w gaju Akademosa). 

Mieszkał w niej otoczony uczniami. Była to szkoła nauk politycznych. Tworzyła ona 
swoiste bractwo, które pod jego kierunkiem przygotowywało się na doradców 
politycznych panujących i prawodawców. Członków wiązała ścisła przyjaźń, więź 
duchowa, zaś miedzy mistrzem a uczniami panowała wręcz namiętna (platoniczna) miłość  

Swoje poglądy na wychowanie zawarł Platon w dialogu - o państwie – w Rzeczpospolitej 
i w dialogu pt. Prawa. 

W tych dziełach przedstawił koncepcję państwa idealnego, które mogłoby być 
urzeczywistnione dzięki naleŜytemu wychowaniu obywateli. Społeczeństwo ludzi 
wolnych dzielił na trzy stany: Ŝywicieli, obrońców i filozofów (mędrców), którzy powinni 
rządzić państwem. KaŜdy stan powinien otrzymać odpowiednie wychowanie. 

Platon opracował koncepcję państwowego systemu edukacyjnego: starannie omówił cele i 
metody wychowawcze, wyodrębnił etapy procesu wychowawczego i zaznaczył progi 
selekcyjne, stosownie do zdolności i pozycji społecznej wychowanka. 

W swoich dziełach zawarł wiele praktycznych uwag na temat doboru małŜonków, 
wychowania dzieci w wieku przedszkolnym, wychowawczej i kształcącej roli zabawy, 
dostosowania tekstów literackich (bajek i opowieści o bogach) do moŜliwości 
psychicznych i umysłowych dzieci. Najwięcej uwagi poświęcił wychowaniu mędrców, 
przyszłych rządców państwa, a za najwaŜniejsze uwaŜał wpojenie im odpowiednich cnót i 
rozwój rozumu. 

*koncepcja państwa utopijnego – pierwsza w dziejach utopia pedagogiczna 
„Rzeczpospolita” | ”państwo” –obraz idealnego państwa 

*zdolności nie pochodziły z pochodzenia społecznego 

*rządzący nie mogli mieć rodziny i własności prywatnej 

*dusza nośnikiem wiedzy – istnieje niezaleŜnie od człowieka w świecie idei – za 
przewinienia w świecie idealnym skazanie na czasowy pobyt w świecie materialnym 

*dusza łączy się z człowiekiem w momencie urodzenia 

*w momencie połączenia uaktywnia się w ciele człowieka tylko jedna część, która 
decyduje o tym gdzie ta dusza będzie 

*róŜni ludzie mają dusze w innych częściach ciała 

*zgodnie z predyspozycjami trafiamy do innego stanu społecznego: rozum – stan rządów, 
emocjonalność – stan wojowników, straŜników, poŜądliwość – stan Ŝywicieli 

*dziecko zawsze miało taką samą duszę jak rodzice, jeśli mieli duszę poŜądliwą, w 
przypadku innych niewiadomo. 

*celem systemu oświatowego rozwijanie zdolności człowieka 

*rozwijanie zdolności, z którymi przyszło na świat, niczego więcej nie moŜemy dziecku 
dać – pesymizm pedagogiczny 

-> etapy wychowania wg Platona 

* rodzice musieli być dokładnie dobrani 

*matka musiała mieć  20-40 lat, ojciec 30-50 

*dzieci były umieszczane w instytucjach opiekuńczych, matki nie mogły się do nich 
przywiązywać, za kaŜdym razem karmiły inne. 

*dzieci są własnością państwa, państwo od razu przejmuje nad nimi kontrolę, nie ma 
rodziny, jest wychowanie publiczne 

-3lata w takiej placówce 

-3- 6 lat – pierwsze publiczne przedszkola (Platon ojciec przedszkoli); zwracanie uwagi 
na rozwój fizyczny i moralny, dziewczynki i chłopcy razem w placówce  

-po 6 roku Ŝycia – dziewczynki i chłopcy osobno, dziewczęta tak samo kształcone, 
kobieta ma takie same uzdolnienia (równouprawnienie edukacyjne), oddzielenie by 
wcześnie nie rodziły dzieci – utrudnianie kontaktów 

- 6 – 10 rok Ŝycia – Ŝadnej teoretycznej nauki, ćwiczenia fizyczne, moralne, estetyczne, 
wejście do społeczeństwa – czas na socjalizację tych dzieci 

-10 – rozpoczęcie nauki szkolnej 

-10- 13- nauka czytania i pisania 

-13 – 16- kształcenie literackie i muzyczne 

-16 – 17- ćwiczenia gimnastyczne, ograniczenie wychowania intelektualnego na rzecz 
fizycznego 

-17-20 – efebia – słuŜba wojskowa, miała pokazać, jakie predyspozycje ma młodzieŜ, 
selekcja na zdolnych i mniej zdolnych, ktoś, kto był najlepszy pod względem fizycznym 
zostawał na słuŜbę wojskową –kończą edukację – straŜnicy, wojownicy. Inni mieli być 
zdolni pod innym względem (intelektualnym) 

-20 – 30- studia kończące się kolejną selekcją 

-30 – 35- studia dialektyczne 

-35-50 – praktyka przygotowująca do rządzenia 

*filozofowie nie mieli dzieci, bo byli za starzy, gdy kończyli naukę – urzędnicy, straŜnicy 
wojskowi, Ŝywiciele 

*cały system zmuszał do odkrycia zdolności wrodzonych 

*przez wiele wieków ta koncepcja była powielana 

We wszystkich dialogach zabierają głos współcześni mu przedstawiciele nauki, polityki, jak i 
prości ludzie róŜnych zawodów. On sam nie wypowiada odrębnego zdania. 
 
W jego filozofii moŜna wyróŜnić 3 okresy: 

1. Zaczął jako sokratyk - był przejęty zagadnieniami etycznymi i przekonany o istnieniu 
niezawodnej wiedzy pojęciowej. 
2. Na tym podłoŜu stworzył teorię bytu i teorię wiecznych idei oraz rozwinął naukę o duszy 
Poszukując odpowiedzi na relacje, jakie zachodzą między duszą i ciałem. 
3. DąŜąc do przezwycięŜenia idei dualizmu (idee i rzeczy, dusza i ciało) kładzie nacisk na 
Zachodzące między nimi związki; na tym gruncie rozwinął swoją filozofię przyrody i 
filozofię państwa. 
Z tym ostatnim obszarem, czyli z filozofią państwa wiąŜą się jego poglądy pedagogiczne. 
Swoją pedagogikę i cały system wychowawczy buduje Platon na pojęciu prawdy opartej na 
idei dobra i sprawiedliwości. Prawdę zdobywa się dzięki poznaniu rozumu. 
Celem wychowania było wykształcenie przywódcy, idealnego króla, który posiada doskonałą 
(królewską) wiedzę opartą na rozumie, której jedynym kryterium jest osiągnięcie 
(opanowanie) prawdy. 
W duszy kaŜdego człowieka-obywatela Ŝyje idea sprawiedliwego państwa. Aby jego 
wyobraŜenie doprowadzić do świadomego poznania potrzebna jest PAJDEJA , czyli 
prawdziwa kultura, która moŜe być zaszczepiona człowiekowi tylko przez wychowanie w 
zbiorowości. Zasady wychowania ma określić prawodawca, a rząd ma czuwać nad ich 
Realizacją. 
 
ZraŜony do demokracji ateńskiej zaczął budować zupełnie nowy (utopijny) ustrój państwa. 
Pomysły czerpał z dorobku współczesności. Ze Sparty przejął zasadę wychowania 
państwowego i muzycznego (kształcenie charakteru i męstwa), z Aten - zapoŜyczył program 
Kształcenia umysłu oraz idee harmonijnego rozwoju fizycznego i duchowego. 
 
Platon oddaje w ręce państwa cały proces wychowania. Ono ma wziąć je w karby, ustalić 
najdrobniejsze szczegóły, wykluczając przy tym zaspokajanie jakichkolwiek potrzeb 
indywidualnych. W idealnym państwie nie ma własności, nie ma rodziny. Platon odrzuca 
wszystko, co mogłoby dzielić obywateli. Dzieci są własnością państwa i pozostają pod 
Wyłączną opieką rządu. 
Ustrój idealnego państwa opierał się na trzech stanach (grupach społecznych), czyli na: 
rządcach, straŜnikach i Ŝywicielach. 
1. Rządcy - filozofowie, to męŜowie mający za sobą 30 lat edukacji i 15 lat praktyki w 
RóŜnych instytucjach państwowych; nie mają Ŝadnej własności, Ŝycia rodzinnego; cały 
wysiłek i zdolności kierują na pomnaŜanie publicznego dobra. 
2. StraŜnicy - wojownicy, mają bronić państwa oręŜem i troszczyć się o jego niepodległość. 
3. źywiciele to rolnicy, rzemieślnicy i kupcy, mają troszczyć się o zapewnienie państwu dóbr 
materialnych. 
 
Ten porządek społeczny Platon uzasadniał argumentami psychologicznymi twierdząc, Ŝe 
Dusza ludzka składa się z 3 części - zdolności, które dominują wśród członków owych 
Grup społecznych. 
Grupę pierwszą - wyróŜnia ROZUM, którego siedzibą jest GŁOWA (najwyŜsza część ciała); 
ona ma panować nad całym człowiekiem i nad innymi częściami duszy. 
Grupę drugą - wyróŜniają UCZUCIA i ZMYSŁY; ich siedliskiem są PIERSI. Ta grupa 
wyróŜnia się odwagą i męstwem oraz uczuciem miłości dla własnego kraju (ojczyzny). 
Grupę trzecią - wyróŜnia POśĄDLIWOŚĆ, której siedzibą jest BRZUCH, a główną cechą 
pragnienie dóbr materialnych i wygód, dąŜenie do zaspokojenia głodu, łaknienia. Jej 
członkowie pozbawieni są zarazem wszelkich wyŜszych uczuć i moralnych wartości. 
 
Do tych trzech części duszy ludzkiej Platon dostosował swój system wychowawczy. 

Pragnąc zapewnić wszystkim dzieciom jak najlepsze warunki rozwoju (fizycznego, 
umysłowego i moralnego), radzi otaczać je troskliwą opieką jeszcze przed urodzeniem 
(tworzy pedagogikę prenatalną). 
Państwo powinno, więc czuwać nad właściwym doborem rodziców; nie dopuszczać do 
płodzenia dzieci przez rodziców w niewłaściwym wieku. Matki miały być w wieku od 20 do 
40 lat, a ojcowie od 30 do 50 lat. Kobietom cięŜarnym winno się zapewnić spokój (nie 
dopuszczać do silnych wzruszeń i zapewnić potrzebny ruch). 
Dzieci po urodzeniu stawały się własnością państwa; miały być wychowywane w 
Domach dziecka, pod opieką odpowiednio wyszkolonych nianiek. Matki w okresie karmienia 
Miały dochodzić o wyznaczonej porze i za kaŜdym razem karmić inne niemowlę, aby nie 
przywiązały się do swoich dzieci. Niańki miały pilnować zdrowia dzieci i czuwać nad ich 
Bezpieczeństwem; dla łagodzenia strachu i płaczu miały je kołysać. 
Systematyczne oddziaływanie wychowawcze rozpoczynało się od 3 roku Ŝycia. 
Teraz odpowiednio przygotowane wychowawczynie (pedagogika przedszkolna) miały 
organizować dla nich stosowne gry i zabawy na wolnym powietrzu, opowiadać specjalnie 
dobrane bajki i wierszyki, uczyć muzyki. NaleŜy stronić od muzyki zniewieściałej, 
zmysłowej, Ŝałobnej; muzyka powinna być prosta i rytmiczna.  
Zabawy, oznaczone przez państwo, mają kształcić dziecko, odkrywać jego charakter i 
uzdolnienia. Ich dopełnieniem ma być gimnastyka, która powinna dawać dziecku poczucie 
własnej siły. 
W tym okresie - do 6 roku Ŝycia chłopcy i dziewczęta miały być wychowywane razem. 
Główne zajęcia to ćwiczenia gimnastyczne i taniec oraz deklamacje i śpiewy. Zajęcia te miały 
uczyć dyscypliny, umacniać zasady moralne i smak estetyczny. We wszystkich tych 
działaniach chodziło o zachowanie harmonii i równowagi między wychowaniem fizycznym i 
duchowym. 
DuŜe znaczenie przywiązywał Platon do higieny osobistej i odpowiedniego Ŝywienia. Tu 
odwoływał się do zaleceń i wskazań ówczesnej medycyny (Hipokratesa). 
Od 7 do 10 r. Ŝycia rozpoczynała się nauka szkolna. Pierwsze trzy lata zajmować miała nauka 
czytania, pisania i rachunków; następne trzy lata obejmowały: wykształcenie literackie i 
muzyczne obejmujące grę na lutni oraz deklamację przy akompaniamencie muzyki. 
Wykształcenie literackie miało opierać się na Ŝywym słowie, wchłanianym przez pamięć (w 
ten sposób dochodzi do wiązania wiedzy z duszą). Pismo jest szkodliwe, psuje pamięć, 
utrudnia przyjmowanie słów przez duszę. Utwory śpiewane i deklamowane winny zawierać 
pochwałę bogów, bohaterów narodowych i róŜnych zalet moralnych. NaleŜy dobierać je z 
wielką ostroŜnością, bo zwykle tworzą je poeci dla dorosłych, a nie dla dzieci. Roi się w nich 
od scen i pojęć niepedagogicznych, często wręcz niemoralnych.  
Bardzo wielki nacisk kładł Platon na naukę matematyki. W elementarnym zakresie miały się 
jej uczyć wszystkie dzieci. Na tym poziomie winna być dopasowana do potrzeb wojska, do 
handlu, rolnictwa i Ŝeglugi. Na wyŜszym poziomie, stawała się przedmiotem formalnego 
kształcenia, narzędziem rozwoju pamięci i samodzielnego myślenia. 
Dzięki wykształceniu matematycznemu umysł ludzki poznać moŜe nie tylko przedmioty 
realne, ale takŜe świat idei. Tylko umysły zdolne do matematyki mogły być dopuszczone do 
studiów filozoficznych.  
Do nauki nie wolno zapędzać przymusem. MłodzieŜ trzeba trzymać na wodzy przez 
rozwijanie w niej poczucia honoru i wstydu. (Tę myśl przejął później J. Locke). 
W pracy wychowawczej najwięcej czasu i wysiłku trzeba poświęcać młodzieŜy zdolnej. 
Silne, bowiem namiętności i wielkie wady bywają u natur zdolnych, a nie u miernot, dlatego 
zdolni, jeśli się na skutek niestarannego wychowania zepsują, groŜą społeczeństwu 
ogromnym niebezpieczeństwem. 
Od 18 do 20 roku Ŝycia chłopcy mieli przechodzić efebię. 

Teraz całkowicie eliminowano naukę umysłową. Zajmowano się wyłącznie wychowaniem 
fizycznym, lecz nie po to, aby przygotowywać ich do zawodów sportowych, ale wyłącznie 
dla potrzeb wojny; do ćwiczeń gimnastycznych dodawano zapasy, walki w cięŜkiej zbroi, 
odbywano marsze, uczono jazdy konnej i polowania, przyzwyczajano młodzieŜ do wysiłku i 
pokonywania trudów, uczono umiejętności podporządkowania się interesom zbiorowości. 
Platon nie uznawał rozwijania wraŜliwości na cierpienie, na choroby i ułomność. Kto nie jest 
zdolny do dzielności - niech umiera? 
W okresie efebii miała następować selekcja chłopców. Najbardziej zdolni i wartościowi mieli 
być przeznaczeni do dalszej edukacji. W tym celu miano ich poddawać 
RóŜnym próbom, np. odwagi, wytrzymałości, cierpliwości, odporności na pokusy itp. Ci, 
którzy przeszli je zwycięsko, rozpoczynali 10 letnie studia poświęcone zgłębianiu 
matematyki. Ona miała być wstępem do filozofii. Nauka filozofii miała trwać 5 lat (do 35 
roku Ŝycia). Cała ta edukacja miała doprowadzić do poznania istotnej mądrości, skierowanej 
Na poznanie człowieka, pozwalającej na zgłębienie idei najwyŜszego dobra - prawdy. 
Po ukończeniu studiów, przechodzili wszyscy na 15 lat do Ŝycia praktycznego, czyli do prac 
w wojsku i w urzędach cywilnych, gdzie mieli nabrać doświadczenia i by dopiero teraz, w 50 
roku Ŝycia, stanąć mieli u steru spraw państwowych. 

 

 

Wśród uczniów Akademii znalazł się trzeci wśród wielkich filozofów greckich 
ARYSTOTELES. Urodzony w królestwie Macedonii. Arystoteles rozpoczął naukę w 
wieku 17 lat w Atenach. Prace Arystotelesa tak jak dzieła jego nauczyciela Platona 
poruszają szeroką gamę tematów.  

Przeprowadzona przez niego klasyfikacja zwierząt uwaŜana jest przez wielu za początek 
nauki biologii. Jednak to jego dokonania w dziedzinie filozofii liczą się największym 
uznaniem.  

Ufał tylko rozumowi i zmysłom. Przez 20 lat był członkiem Akademii Platońskiej. W 335 
r. p.n.e.  ZałoŜył własną szkołę, w gimnazjonie poświęconym Apollinowi Likejskiemu 
(herosowi ateńskiemu) – stąd nazwa Liceum. 

Na temat wychowania wypowiedział się w „Polityce” i „Etyce Nikomahesjskiej”. 

Tak jak Platon uwaŜał, Ŝe wychowanie powinno być kierowane przez państwo, 
regulowane przez prawodawstwo. 

Człowiek według niego jest istotą składającą się z nierozerwalnie z sobą połączonych 
ciała i duszy. Jedynym źródłem poznania ludzkiego jest świat materialny, poznawany 
przez zmysły i przyswajany dzięki wewnętrznej pracy umysłu.  

Celem człowieka jest Ŝycie szczęśliwe, aby je osiągnąć konieczna jest prawość, 
cnotliwość i wolność. Do praktykowania cnót trzeba być wdroŜonym przez ćwiczenia. 
Wychowanie, – czyli wdraŜanie do praktykowania cnoty przez przyzwyczajanie i przez 
kształcenie intelektualne (rozwijanie umysłu) jest przygotowaniem do sztuki Ŝycia 
szczęśliwego. 

UwaŜał, Ŝe na proces i efekty wychowania wpływają zarówno czynniki wrodzone (natura 
dziecka), jak i celowe oddziaływanie na jego rozwój fizyczny, psychiczny i umysłowy. 

W pierwszym okresie Ŝycia (przedszkolnym), za który odpowiedzialni są rodzice, naleŜy 
dbać przede wszystkim o rozwój fizyczny, wyrabianie nawyków i wychowanie moralne, 
poniewaŜ są to podstawy dalszego wychowania. 

Kształcenie powinno odbywać się w trzech cyklach siedmioletnich w szkole. 

Wyprowadził wskazówki jak powinno wyglądać nauczanie – pokazywanie, utrwalanie, 
ć

wiczenia. 

Jego rozwaŜania na temat wychowania dyskryminowały kobiety – mózg kobiecy, z natury 
mniejszy objętościowo, uwaŜał za słabszy od męskiego i mniej zdolny do pracy 
umysłowej.  

-> poglądy pedagogiczne 

*opisał w dziele „Polityka” 

*róŜnił się od Platona wizją wychowania 

* uwaŜał, Ŝe bez wychowania w rodzinie nie jest ono prawdziwe 

0-7lat wychowanie w rodzinie, pow. 7 wychowanie pod opieką państwa 

*18-50 lat – kobieta moŜe zostać matką 

*od 37 – męŜczyzna moŜe zostać ojcem  

*kaŜdy chłopiec kształcił się 14 lat 

* 0-7 lat – wychowanie w rodzinie 

*7-14 lat – wychowanie intelektualne 

*14- 21 lat – wychowanie fizyczne 

*potem kaŜdy miał wybrać dyscyplinę, którą był zainteresowany, i sam się w niej 
kształcić – indywidualne studiowanie 

*podstawą poznania jest poznanie zmysłowe 

*proces uczenia się (wkład Arystotelesa do dydaktyki): 1) poznawanie zmysłowe 
(spostrzeganie) 2) zapamiętywanie 3) uogólnianie 

W jego ogromnym dorobku naukowym (ok. 170 prac - poezje, listy, eseje, dialogi) 
Obejmującym dzieła z logiki, filozofii przyrody, metafizyki, ekonomii, psychologii, etyki, 
Polityki i innych dziedzin nauki jest wiele wzmianek (głównie w Polityce) waŜnych takŜe dla 
pedagogiki (dot. nauczania i wychowania). 
Wyrastają one z paru podstawowych załoŜeń, tez: 
- Głównym zadaniem jednostki jest jej uczestniczenie w Ŝyciu społecznym państwa. 
- Tylko byt społeczny jest trwały i wartościowy. 

- Społeczność pozostaje taka sama, chociaŜ jedni ludzie odchodzą (umieraj ), a inni 
przychodzą (rodz się ). 
- Człowiek Ŝyje tylko w związku ze zbiorowością; i dlatego nie moŜe dopominać się (wbrew 
interesom społeczeństwa) o jakieś swoje prawa. 
- Państwo jest tworem Ŝywym, jego siła i ustrój zaleŜy od odpowiedniego usposobienia 
obywateli.; Do obowiązków państwa naleŜy, więc troska o staranne ich wychowanie, które 
Powinno być podporządkowane tym celom. 
 
Arystoteles deklarował się jako stanowczy zwolennik szkolnictwa publicznego, państwowego 
i przymusowego, ale przeciwny był zrywaniu więzów między dzieckiem 
A rodziną. Miłość rodzinna i serdeczna atmosfera domu - przyczyniają się do uszlachetnienia 
jednostki. 
ś

ywo zajmowała go kwestia wychowania moralnego. Cnoty nie moŜna się nauczyć, 

Ani zaszczepić przez czysto intelektualne oddziaływanie. Wiedzieć, co jest dobre - jeszcze 
nie 
Wystarcza by czynić dobrze. 
Charakter i wola są czymś odrębnym od inteligencji. Wiedza sama nie dyktuje zasad 
postępowania; ona tylko wyrabia (wzbogaca) nasze poglądy. Na charakter składa się kilka 
czynników, m. in. natura, przyzwyczajenie i rozum. 
Wg psychologii Arystotelesa dusza składa się z części rozumnej i nierozumnej, która 
wywołuje w człowieku poŜądliwość, zachcenia, gniew itp. 
Rozum nie jest początkiem i przewodnikiem cnoty, ale popędy. Jego zdaniem popędy moŜna i 
naleŜy kształcić. PoniewaŜ ujawniają się wcześniej niŜ rozum - naleŜy się nimi zająć juŜ od 
wczesnego dzieciństwa, równolegle z kształceniem ciała. 
W tym wieku dziecko nie słucha argumentów rozumu. Do skierowania ich we 
Właściwą stronę naleŜy nawet uŜywać nacisku. 
Człowiek, który przyzwyczaił się do zwracania stale swych popędów ku pewnemu celowi, 
wytwarza w sobie w tum kierunku wprawę, a ta stwarza w nim pewien stan skłonności, które 
juŜ nie łatwo ulegaj odmianie. Umacniane skłonności stają się, przekształcają się w 
Przyzwyczajenie, a ono z czasem staje się (jak mówimy) drugą naturą. Jednak nawet 
najbardziej wyrobione nawyki nie mogą być pozostawione bez światła rozumu – potrzebują 
dorady. 
Uczenie się i nauczanie - Arystoteles przyjmuje, Ŝe duch ludzki jest wyposaŜony w pewne 
pierwiastki myślowe, które spoczywają w utajeniu, ale zachowują zdolność do uruchomienia 
się w odpowiednim momencie. 
Proces uczenia się – przebiega przez szereg szczebli: od poznania zmysłowego do 
Duchowego. 
 WyróŜnić w nim moŜna 3 stadia: 
1. Postrzeganie przy pomocy zmysłów (zdolność odbierania wraŜeń), które na nas oddziałują 
przez róŜne znaki, a przede wszystkim przez mowę i zmysł słuchu 
2. Spamiętywanie, czyli zbieranie, gromadzenie i magazynowanie w umyśle wraŜeń i 
PrzeŜyć (doświadczeń) 
3. Przetwarzanie ich na naszą wewnętrzną treść,czyli wyrabianie w sobie zdolności 
Dochodzenia do uogólnień, do rozumowania, które są wynikiem intensywnej czynności 
naszego wnętrza. 
Do niej popycha nas wrodzona ruchliwość i zdolność naśladowcza. 
Owa twórczość wewnętrzna 
- podobna jest do tworzenia artystycznego, sprawia nam przyjemność, wyzwala i wprawia w 
ruch naszą energię. Ten nasz wewnętrzny trud, wynagradzany jest przez ciągłą nowość i 

odmianę; budzi się pragnienie poznania nowych obszarów rzeczywistości, rodzi się i 
opanowuje nas zainteresowanie dla poznawanych przedmiotów. 
Szczególną łatwość w zakresie uczenia się posiada młody wiek. 
 Owe utajone zdolności myślowe - wychodzą na przeciw oddziaływaniu otoczenia i 
wychowawcy. 
 
Ucząc się - dziecko rośnie duchowo, staje się czymś więcej, aniŜeli było, rozwija tkwiące w 
swym wnętrzu moŜliwości, które dąŜą do pełnego ich urzeczywistnienia. 
 
Temu psychologicznemu przebiegowi procesu uczenia się odpowiada logiczny proces 
nauczania, który powinien szczególnie eksponować:  
*oddziaływanie na zmysły (nauczanie poglądowe),  
*ćwiczenie pamięci w zatrzymywaniu (spamiętywaniu) wyobraŜeń i przeŜyć (doświadczeń), 
*uczyć umiejętności (zdolności) przywoływania tej zatrzymanej wiedzy. 
W tym procesie pomocne jest: 
*podawanie do zapamiętania odpowiednio uporządkowanego materiału, 
*kojarzenie dawnej wiedzy z nową, 
*ćwiczenie pamięci przez częste powtarzanie i streszczanie materiału oraz rozwijanie 
umiejętności posługiwania się zdobytym materiałem. 
 
Arystoteles w Polityce zostawił takŜe wiele praktycznych wskazówek wychowawczych 
dotyczących troski o rozwój ciała i zdrowie dziecka, a więc Np.: 
*o roli mleka i sposobie odŜywiania 
*o ruchu, zabawie i hartowaniu ciała 
*o dziedziczności, 
*o znaczeniu właściwego dobierania się par rodzicielskich itd. 
 
Wielką wagę przykładał do ochrony dziecka przed ujemnymi wpływami na dziecko; kto 
demoralizuje i gorszy dzieci ma być publicznie napiętnowany i ukarany chłostą.  
W wychowaniu małego dziecka nic nie zastąpi miłej i zdrowej atmosfery domu rodzinnego. 

 

Istnieje jeszcze jeden ciekawy aspekt Ŝycia Arystotelesa. W wieku lat 41 powrócił on 
do ojczystej Macedonii by podląc stanowisko osobistego nauczyciela syna 
ówczesnego króla. Chłopiec ten juŜ wkrótce zyskał miano legendarnej postaci i zmieni 
wiek historii staroŜytnego świata to ALEKSANDER WIELKI  

Ojczyzna Aleksandra nie naleŜała wówczas do Grecji. Było to królestwo feudalne, które 
Grecy traktowali jako kraj barbarzyńców. Jednak dynastia Macedońska wywodziła się z 
Grecji. W Aleksandrii słynny matematyk Euklides załoŜył swoja akademię,tutaj tez 
wykształcenie zdobył wielki wynalazca Archimedes, a biblioteka Aleksandryjska zdobyła 
miano najznakomitszej biblioteki świata antycznego. 

 

W V wieku Ateny przeŜywały okres tzw. ,,złotego wieku” Następuje najwyŜszy 
rozkwit kultury i nauki. Wtedy teŜ zaczęła się budzić REFLEKSJA 
PEDAGOGICZNA, którą zapoczątkowali sofiści, tworząc humanistyczna teorię 
wychowania 

 

 

Z praktyczną działalnością pedagogiczną tych trzech wielkich filozofów staroŜytności 
wiąŜe się rozwój publicznego, średniego szkolnictwa w Atenach. 

Do najbardziej znanych naleŜała, załoŜona na początku IV stulecia, szkoła Isokratesa. 
Była to pierwsza regularna szkoła na poziomie średnim dla chłopców od 14-15 
roku Ŝycia. Nauka była płatna. 
Od nauczycieli Isokrates Ŝądał wysokiego poziomu moralnego zapewniając, Ŝe tym łatwiej i 
lepiej pokierują młodzieŜą, im sami będą zacniejsi. 
Isokrates swojej szkole, która była zarazem zakładem wychowawczym, nadał kierunek 
ogólnokształcący. Odrzucał wychowanie zawodowe. Podkreślał, Ŝe nie chce kształcić 
uczonych, ani mówców, ani adwokatów, czy kupców. Chce kształcić człowieka, 
przygotowanego praktycznie do Ŝycia obywatelskiego. Człowiek, to coś więcej niŜ jego 
zawód. 
Za podstawę dla swej działalności edukacyjnej obrał naukę wymowy (retorykę). 
Nauka w jego szkole była czymś w rodzaju studiów wyŜszych. Naukę zaczynał od 
zapoznania uczniów z zasadami gramatyki i kompozycji oraz nauk wymowy. Istota dalszej 
nauki polegała na badaniu i objaśnianiu pięknych zwrotów literackich.  
 
W oparciu o doświadczenia Isokratesa powstały później szkoły retoryczne; - 
Najpierw w Atenach, a potem w Rzymie, które przygotowywały efebów do czynnego udziału 
w Ŝyciu publicznym. Od jego czasów cała kultura antyczna, całe wychowanie staroŜytnego 
człowieka dąŜyć będzie do tego jednego ideału - do ideału mówcy.