Wczesne wykrywanie autyzmu
Ewa Pisula
Wydział Psychologii
Uniwersytet Warszawski
Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl
Wczesne wykrywanie autyzmu
Ewa Pisula
Wydział Psychologii
Uniwersytet Warszawski
Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl
Większość rodziców dzieci z autyzmem
zaczyna się martwić o ich rozwój w 2. r.ż.
Zazwyczaj zauważają niepokojące sygnały
m. 15 a 22 mies. życia dziecka
ale do specjalistów zwracają się, gdy dziecko ma
20
−
27 miesięcy
Obawy rodziców dotyczą głównie:
- komunikowania się,
- relacji społecznych,
- zabawy.
Badania E. Pisuli i M. Głowackiego (2005)
- największy niepokój matek - problemy
w komunikowaniu się;
- dostrzegały je wszystkie badane matki - był to
powód poszukiwania pomocy;
- szczególny niepokój - gdy dziecko przestawało się
komunikować (np. „zaczął chodzić i przestał
mówić”, „naśladował gesty, potem przestał”).
43% rodziców podejrzewa u dzieci zaburzenia
słuchu
26% dostrzega opóźnienia rozwoju ruchowego
Zaledwie 5% rodziców niepokoi się z powodu
stereotypowych zachowań dzieci
Rozpoznanie autyzmu następuje zazwyczaj, gdy
dziecko ma od 2,7 do 7. lat
(Gray, Tonge, 2001)
Rozpoznanie autyzmu coraz częściej
następuje przed ukończeniem przez dziecko
4. lat
Przyczyny trudności z rozpoznawaniem autyzmu:
- brak przygotowania specjalistów,
- bardzo ograniczony kontakt z dzieckiem -
nieśmiałość? opóźnienie rozwoju?
- brak symptomów specyficznych wyłącznie dla
autyzmu oraz takich, które absolutnie wykluczałyby
tę diagnozę,
– zróżnicowanie populacji,
a ponadto:
- pojawianie się pierwszych symptomów
autyzmu u różnych dzieci w różnym czasie,
- zmiany kryteriów diagnostycznych,
- brak biologicznych wskaźników autyzmu
(np. badania nad rozwojem ruchowym).
Wczesne wykrywanie – diagnoza przed 18 (lub 24)
mies. życia dziecka
Sygnały ostrzegawcze u dzieci
12-miesięcznych
(analiza domowych nagrań video – 12 m.ż):
1. Brak kontaktu wzrokowego.
2. Brak reakcji na własne imię.
3. Brak wskazywania.
4. Brak właściwej ekspresji emocji.
(Osterling i Dawson, 1994; Osterling i in., 2002
)
Werner i in. (2005):
W 12 mies. życia różnice między dziećmi z autyzmem
i rozwijającymi się prawidłowo dotyczą
złożonych zachowań komunikacyjnych
(np. gaworzenia i wskazywania lub słów i wskazywania)
Badania Grace Baranek (1999)
nad rozwojem dzieci 9-12 mies.:
- słaba orientacja wzrokowa (także w stosunku do
bodźców niespołecznych) / zaburzona uwaga,
- opóźniona reakcja na własne imię,
- częste wkładanie przedmiotów do ust,
- niechęć do bycia dotykanym przez inną osobę.
Wczesne oznaki autyzmu:
brak reakcji na własne imię – 1 rok życia (8-10 mies.)
brak wskazywania – 1 rok życia (10-12 mies.)
brak współgrania emocjonalnego – 1 rok życia
brak kontaktu wzrokowego – 1 rok życia
brak uśmiechu w sytuacjach społecznych – 1 rok życia
brak adekwatnych reakcji emocjonalnych – 1 rok życia
brak właściwej ekspresji mimicznej – 1 rok życia
pasywność w trakcie interakcji – 1 rok życia
krótki czas patrzenia na ludzi – 1 rok życia
Główne sygnały ostrzegawcze związane
z rozwojem społecznym poniżej 18 miesiąca życia
:
- udział w interakcjach w diadzie, tworzenie wspólnego
pola uwagi (wskazywanie, podążanie wzrokiem),
- naśladowanie,
- rozpoznawanie emocji i synchronia emocjonalna,
- okazywanie przywiązania.
Najwcześniejsze niepokojące sygnały:
- brak zainteresowania ludzką twarzą
i nieskupianie przez niemowlę uwagi na twarzach
innych osób
(Dawson ze współpracownikami: deficyt uwagi,
dotyczący przetwarzania informacji zawartych
w wyrazie twarzy)
- brak synchronii emocjonalnej.
Wczesne wskaźniki w rozwoju ruchowym
- opóźnienie rozwoju dużej motoryki (tzw. kroków milowych
w rozwoju ruchowym) i motoryki małej,
- odstępstwa od typowego wzorca w zakresie równowagi,
chodu, tempa ruchów, utrzymywania postawy ciała oraz
motoryki języka, ust i policzków,
- nieprawidłowości w symetrii statycznej podczas leżenia
w ciągu pięciu pierwszych miesięcy życia,
- asymetria ruchów podczas leżenia i pełzania, utrzymywanie się
poza właściwym okresem rozwojowym odruchów oraz brak
odruchów obronnych w sytuacji utraty równowagi.
Przypuszcza się, że zaburzenia ruchowe mogą
być jednym z najwcześniejszych sygnałów
nieprawidłowego rozwoju dziecka,
jeszcze zanim pojawią się deficyty widoczne
w rozwoju społecznym lub językowym
Wykorzystanie wyników badań nad rozwojem
teorii umysłu
CHAT
The Checklist for Autism in Toddlers
(Baron-Cohen, Gillberg, Allen)
do wykrywania autyzmu w badaniach
przesiewowych
u dzieci 18-miesięcznych
CHAT – przykłady pytań zadawanych rodzicom:
Czy dziecko kiedykolwiek udawało, że robi
filiżankę herbaty, używając filiżanki i dzbanka
zabawek lub też udawało używając innych rzeczy?
Czy dziecko kiedykolwiek używało swojego palca
wskazującego, by pokazać coś, co je interesuje?
CHAT – przykłady sytuacji eksperymentalnych
Daj dziecku miniaturowy dzbanek-zabawkę oraz
filiżankę i poproś “Czy możesz zrobić herbatę?”
Czy dziecko udaje, że nalewa herbatę i ją pije?
Zapytaj dziecko: “Gdzie jest światło?” albo
poproś “Pokaż mi światło”. Czy dziecko pokazuje
światło swym wskazującym palcem?
•
Inne kwestionariusze do badań przesiewowych
•
Q-CHAT:
25 pozycji, skala od 1 do 5, rodzic ocenia nasilenie
danego problemu, np.
1. Czy Twoje dziecko patrzy na Ciebie, gdy
wypowiadasz jego imię? (od zawsze do nigdy)
2. Czy łatwo możesz nawiązać kontakt wzrokowy
z dzieckiem? (od bardzo łatwo do bardzo trudno)
3. Czy Twoje dziecko bawi się, udając (np.
opiekuje się lalką, mówi do telefonu-zabawki)? (od
wiele razy w ciągu dnia do nigdy).
Trafność i stabilność wczesnej diagnozy:
1. Diagnoza autyzmu w 2 r.ż. (między 15 a 24 mies.) jest
trafna i stabilna w przypadku większości dzieci.
2. U około 20% diagnoza sformułowana w 2 r.ż. nie
zostaje później potwierdzona (po 2-3 latach).
Może to wynikać z poprawy funkcjonowania dzieci
(innego tempa rozwoju), zastosowanej interwencji lub też
błędu diagnostycznego podczas badania I.
3. “Opuszczenie spektrum” najczęściej dotyczy dzieci
z diagnozą nietypowych całościowych zaburzeń
rozwoju; znacznie rzadziej – autyzmu dziecięcego.
4. U dzieci, u których diagnoza autyzmu przestała być
aktualna, stwierdzono inne zaburzenia należące do
ASD.
5. U większości dzieci, u których diagnoza ASD stała
się nieaktualna, stwierdzono inne zaburzenia (np. cechy
ADHD, upośledzenie umysłowe).
Grupy ryzyka:
1. Rodzeństwo dzieci z autyzmem lub wybiórczymi
charakterystykami specyficznymi dla autyzmu.
2. Dzieci mające krewnych z zaburzeniami zbliżonymi do
autyzmu lub z nim współwystępującymi (np. zespołem
Aspergera, zespołem kruchego chromosomu X).
3. Dzieci o znacznie opóźnionym rozwoju mowy.
4. Dzieci z problemami w rozwoju społecznym.
5. Dzieci z problemami w zachowaniu (hiperaktywne,
zafascynowane pewnymi przedmiotami, nie bawiące się
zabawkami w zwykły sposób, nadwrażliwe na pewne
dźwięki lub dotyk itd.).
Inne ważne grupy:
- dzieci z zaburzeniami wczesnego rozwoju
ruchowego
- wcześniaki i dzieci o niskiej wadze urodzeniowej.
Dwufazowy model wykrywania autyzmu
Faza I: badania przesiewowe w populacji dzieci 18-24
miesięcznych oraz 30-36 miesięcznych,
Faza II: całościowy proces diagnostyczny w przypadku
dzieci wyłonionych w fazie I jako zagrożone autyzmem.
Model wczesnego wykrywania
(Koegel i in., 2005)
1. Wyposażanie pediatrów, rodziców, pracowników socjalnych
w wiedzę na temat zaburzeń rozwoju dzieci (zasadniczy wzrost
częstości kierowania przez pediatrów dzieci po przejściu
treningu oraz wyraźne obniżenie wieku dzieci).
2. Kampania medialna (prasa, radio, tv).
3. Broszury, plakaty w ośrodkach zdrowia, przychodniach,
żłobkach, przedszkolach itd.
4. Badania przesiewowe.
5. Wspieranie rodzin.
Znaczenie wczesnego wykrywania
Zminimalizowanie trudności i zapobieganie
powstaniu wtórnych zaburzeń
Mundy i Neal (2001): stwarzana sobie przez dzieci
z autyzmem izolacja społeczna zaburza ich rozwój
psychiczny, a także rozwój mózgu
Najpilniejsze potrzeby:
1. Opracowanie własnych lub adaptacja istniejących
narzędzi diagnostycznych.
2. Prowadzenie badań przesiewowych wśród dzieci 18-
24-miesięcznych.
3. Popularyzacja wiedzy na temat autyzmu wśród
rodziców i profesjonalistów.
4. Zapewnienie profesjonalnej pomocy zarówno dzieciom
z objawami autyzmu, jak i ich rodzinom.
Dziękuję za uwagę!