1

 

MARSZAŁEK  

I HETMAN  

KORONNY  

JAN SOBIESKI

 

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

  

I 

H

E

T

M

A

N

  

K

OR

ON

N

Y

  

JAN SOBIESKI

R

edakcja nauko

wa:

D

ariusz M

ile

wski

 

Pomysłodaw

ca pr

ogramu S

ilv

a R

er

um: 

 

Paw

eł J

askanis

K

urator pr

ogramu i r

edaktor serii: 

 

E

lżbieta G

rygiel

Rada pr

ogramu S

ilv

a R

er

um:

pr

of

. dr hab

. J

er

zy Ax

er

, dr G

rażyna C

zetw

er

tyńska, 

W

ojciech Kalwat, pr

of

. dr hab

. J

an Kienie

wicz, 

dr J

ar

osław Kraw

czyk, pr

of

. dr hab

. Kr

zysztof M

ikulski, 

W

aldemar Rataj

Patr

onat:

M

agazyn H

istor

yczny „M

ówią wieki

”

Polskie 

To

war

zystwo H

istor

yczne

R

edakcja nauko

wa: 

 

dr D

ariusz M

ile

wski

R

ecenz

enci: 

 

pr

of

. dr hab

. J

an Dzięgiele

wski, dr hab

. T

omasz Ciesielski

R

edakcja i kor

ekta: 

 

Jadwiga M

ar

cinek

Tłumacz

enia str

esz

cz

eń: 

 

Antoni G

órny

O

praco

wanie graficzne i skład: 

W

ojciech S

tanie

wski / STUDIO 

2

X

2

© M

uz

eum P

ałacu Kr

óla J

ana III w 

W

ilano

wie, 

W

arszawa 2014

www

.wilano

w-palac.pl

ISBN: 978-83-63580-36-0

D

ruk i oprawa:

B

iałostockie Z

akłady G

raficzne SA 

ul. 1000-lecia P

aństwa P

olskiego 2, 15-111 B

iałystok

SP

IS

 T

R

E

ŚC

I

Wstęp

Polityka i sprawy w

ewnętr

zne

Kr

zysztof 

W

iśnie

wski 

 

19

Jan Sobieski jako marszałek wielki kor

onny

Pr

zemysław G

awr

on 

 

37

U

rząd hetmana kor

onnego w publicysty

ce polity

cznej  

dwóch r

okosz

ów – Z

ebr

zy

do

wskiego i L

ubomirskiego

M

ir

osław N

agielski 

 

55

Jan Sobieski w dobie r

okoszu J

er

zego S

ebastiana L

ubomirskiego

Lesz

ek Andr

zej 

W

ier

zbicki 

 

85

Działalność par

lamentar

na J

ana Sobieskiego 

 

w latach 1666–1674

Jar

osław S

tolicki 

 

101

P

ostawy polity

czne województw ukr

ainny

ch 

 

w bezkr

ólewiu po abdykacji J

ana Kazimier

za

M

aciej A

dam P

ieńko

wski 

 

125

Sejmiki maz

owieckie wobec ur

zędó

w or

az działalności 

 

polity

czno-wojsko

w

ej hetmana i marszałka kor

onnego  

Jana Sobieskiego w latach 1665–1674

K

onrad Bobiatyński 

 

153

Jan Sobieski i jego litewscy sojusznicy w okr

esie „pr

zedkr

ólewskim

”

7

 

Dyplomacja i wojny

N

atalia Kr

óliko

wska 

 

173

P

owody z

er

wania długiego aliansu 

 

między Rz

eczpospolitą a chanatem kr

ymskim

Piotr Kr

oll 

 

187

Stosunki polsko-kozackie w pr

zeddzień 

 

najaz

du tur

eckiego (1670–1672)

D

ariusz M

ile

wski 

 

219

H

ospodar

owie, ż

ołnier

ze i dyplomaci – związki 

 

mołdawsko-polskie u pr

ogu wojny z T

ur

cją (1671–1672)

M

ar

ek 

W

agner 

 

235

 

P

isma wojsko

w

e hetmana wielkiego kor

onnego 

 

Jana Sobieskiego z lat 1670–1671. Z

ar

ys pr

oblematyki

Zbignie

w H

under

t  

249

„K

opijnikó

w

, czyli husar

zy chor

ągwie, o

wo cz

oło wojska, 

 

owa nieodpar

ta w wojnie potęga, po

winny b

yć pomnoż

one

” 

 

– hetman J

an Sobieski a husaria kor

onna w latach 1667–1673

Zbignie

w Chmiel  

275

U

dział Lanckor

ońskich w wojnach pr

owadz

ony

ch 

 

pr

zez Rz

eczpospolitą w okr

esie hetmaństwa J

ana Sobieskiego

Anna Kalino

wska, M

ar

tyna M

ir

ecka 

 

297

Bohater czy malkontent? O

dbiór J

ana Sobieskiego 

 

w W

ielkiej B

rytanii w świetle „London G

az

ette

” , 1665–1674

Fr

yder

yk R

oz

en 

 

319

„A odtąd na potomne czasy już Chocimskie P

ola więcey 

 

niech słyną nad M

arso

w

e Rzymskie

”. C

zter

y opisy bitwy 

 

pod Chocimiem w dr

ukach z lat 1673–1674

W

s

t

e

p

W

ST

Ę

P

D

A

R

IU

S

Z

 M

IL

E

W

S

K

I

2

4

9

„

K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, 

C

Z

Y

L

I 

H

U

S

A

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

..

."

H

u

s

a

r

i

a

 

„K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, C

Z

Y

L

I 

H

U

SA

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

, 

O

W

O

 C

Z

O

Ł

O

 W

O

JS

K

A

, O

W

A

 N

IE

O

D

PA

R

T

A

 

W

 W

O

JN

IE

 P

O

T

Ę

G

A

, P

O

W

IN

N

Y

 B

Y

Ć

  

P

O

M

N

O

Ż

O

N

E

” 

– 

H

E

T

M

A

N

 J

A

N

 S

O

B

IE

SK

I 

A

 H

U

SA

R

IA

 K

O

R

O

N

N

A

 W

 L

AT

A

C

H

 1667

–1673

 

Z

B

IG

N

IE

W

 H

U

N

D

E

R

T

2

5

1

2

5

0

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

 I

 H

E

T

M

A

N

 K

O

R

O

N

N

Y

 J

A

N

 S

O

B

IE

S

K

I

„K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, C

Z

Y

L

I 

H

U

SA

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

, 

O

W

O

 C

Z

O

Ł

O

 W

O

JS

K

A

, O

W

A

 N

IE

O

D

PA

R

T

A

 

W

 W

O

JN

IE

 P

O

T

Ę

G

A

, P

O

W

IN

N

Y

 B

Y

Ć

  

P

O

M

N

O

Ż

O

N

E

” 

– 

H

E

T

M

A

N

 J

A

N

 S

O

B

IE

SK

I 

A

 H

U

SA

R

IA

 K

O

R

O

N

N

A

 W

 L

AT

A

C

H

 1667

–1673

 

Z

B

IG

N

IE

W

 H

U

N

D

E

R

T

 

W

ydział N

auk H

istor

yczny

ch i S

połeczny

ch 

 

U

niw

ersytetu Kar

dynała S

tefana 

W

yszyńskiego w W

arszawie

Zdaniem 

W

espazjana 

K

ocho

wskiego, 

zacyto

wane 

w 

tytule 

niniejsz

ego 

ar

tykułu 

sło

wa 

miały 

znajdo

wać 

się 

w 

pr

zedstawionym 

na 

sejmie 

zimo-

wym 

1672 

r. 

wotum 

hetmana 

wielkiego 

kor

onnego 

Jana 

Sobieskiego 

w 

sprawie 

pr

zygoto

wań 

do 

wojny 

z 

W

ysoką 

Por

tą

656

. W 

moim 

odczuciu 

dość 

trafnie 

wyrażają 

one 

ów

cz

esne 

zapotr

zebo

wanie 

rozbudo

wy 

składu 

jednostko

w

ego 

husarii 

komputu 

kor

onnego, 

a 

takż

e 

osobisty 

stosunek 

do 

tej 

formacji 

Jana 

Sobieskiego

. W 

związku 

z 

tym 

stały 

się 

hasłem 

pr

ze

-

wodnim 

niniejszy

ch 

rozważań, 

w 

któr

ych 

zamier

zam 

pr

zedstawić 

pr

o-

blematykę 

husarską 

i jej 

po

wiązanie 

z 

osobą 

hetmana 

polnego, 

następnie 

wielkiego, 

w 

dość 

specyficznym 

okr

esie 

od 

1 

sierpnia 

1667 

do 

30 

kwietnia 

1673, kiedy funkcjono

wał etat pokojo

wy

.

Formacja 

husarska 

od 

czasó

w 

po

wstania 

Chmielnickiego 

stano

wi-

ła 

nie

wielki 

pr

ocento

wo 

komponent 

armii 

kor

onnej. 

Po 

klęsce 

wojsk 

kwar

ciany

ch 

pod 

B

atohem 

w 

cz

er

w

cu 

1652 

r., 

w 

ramach 

no

w

ego 

kom

-

putu 

znalazło 

się 

zaledwie 

pięć 

chorągwi 

husarskich. 

W 

1660 

r. 

było 

ich 

już 

osiem, 

a 

po 

okr

esie 

konfederacji 

wojsko

wy

ch 

1661–1663 

– 

siedem. 

U 

pr

ogu 

1667 

r. 

ty

ch 

jednostek 

było 

tylko 

sz

eść, 

by 

tr

zy 

lata 

później 

w 

kompucie 

kor

onnym 

znalazło 

się 

aż 

jedenaście 

rot 

husarskich. 

W

i-

dzimy 

zatem, 

że 

okr

es 

1667–1673 

pr

zyniósł 

istotny 

rozr

ost 

składu 

jed

-

nostko

w

ego 

kor

onnej 

jaz

dy 

kopijnicz

ej, 

któr

y 

po 

raz 

pier

wszy 

od 

1652 

r. 

pr

zekr

oczył 

stan 

dziesięciu 

chorągwi

657

. W 

związku 

z 

tym 

war

to 

pochylić 

się 

nad 

tym 

zagadnieniem 

i r

ozwinąć 

doty

chczaso

w

e 

ustalenia 

z 

zakr

esu 

sz

er

oko 

rozumianej 

husarskiej 

pr

oblematyki 

lat 

1667–1673, 

pr

zedstawio

-

nej 

niedawno 

na 

marginesie 

rozważań 

o 

udziale 

skr

zy

dlatej 

jaz

dy 

kor

onnej 

w wojnie z T

ur

cją 1672–1676

658

.

656

 

 W

. K

ocho

wski, 

R

oczniki P

olski…

, s. 248.

657

 

 Z

ob

. Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 419 i n.

658

 

 I

bidem

, s. 83–99.

2

5

3

2

5

2

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

 I

 H

E

T

M

A

N

 K

O

R

O

N

N

Y

 J

A

N

 S

O

B

IE

S

K

I

„

K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, 

C

Z

Y

L

I 

H

U

S

A

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

..

."

„R

ew

era

” 

Potocki, 

co 

oznaczało, 

że 

Sobieski 

stał 

się 

najwyższym 

ur

zędni

-

kiem 

wojsko

wym 

w 

K

or

onie 

i jako 

hetman 

polny 

najpe

wniejszym 

kan

-

dy

datem do objęcia buławy wielkiej.

Pr

zystępując 

na 

lwo

wskiej 

komisji 

skarbo

w

ej 

do 

redukcji 

sił 

kor

on

-

ny

ch, 

brano 

pod 

uwagę 

zar

ówno 

zb

yt 

duż

e 

obciąż

enie 

fiskalne 

doty

ch

-

czaso

wą 

wielkością 

armii, 

jak 

i zagr

oż

enie 

tur

ecko-tatarskie, 

stąd 

„jakob

y 

z 

najmniejszym 

cię

żar

em 

i z 

jako 

największym 

be

zpiecz

eństw

em 

Rzptej 

wojsko 

pr

zeciwko 

teraźniejszym 

niebe

zpiecz

eństwom 

i obr

onie 

O

jczyzny 

spor

ządz

one 

by

ć 

mogło

”

665

. 

Chcąc 

zacho

wać 

jak 

największą 

sprawność 

bojo

wą 

armii, 

pr

zepr

owadz

ono 

pr

zede 

wszystkim 

redukcję 

stanó

w 

eta

-

to

wy

ch 

w

ciąż 

istniejący

ch 

chorągwi 

i 

regimentó

w

, 

be

z 

konieczności 

li-

kwido

wania 

większ

ej 

liczb

y 

cały

ch 

oddziałó

w 

(zwijano 

głó

wnie 

te, 

któr

e 

były 

w 

stanie 

rozkładu)

666

. Kier

owano 

się 

logiką, 

że 

w 

razie 

konieczności 

po

większ

enia 

armii 

łatwiej 

będzie 

suplemento

wać 

istniejące 

już 

chorą

-

gwie, 

niż 

zaciągać 

no

w

e. 

K

oncepcja 

ta 

była 

słuszna, 

niemniej 

pojawiały 

się 

wobec 

niej 

głosy 

kr

yty

czne, 

jak 

por

ucznika 

husarskiego 

Władysława 

W

ilczko

wskiego, 

któr

y 

czuł 

się 

pokr

zyw

dz

ony

, ż

e 

do

wodz

ona 

pr

ze

z 

nie

-

go 

chorągie

w 

Aleksandra 

M

ichała 

Lubomirskiego 

po 

redukcji 

po

winna 

liczy

ć tylko 100 koni

667

.

H

us

ar

ię

 w

 z

m

ni

ej

sz

on

ym

 k

om

pu

ci

e 

w

oj

sk

a 

ch

ci

an

o 

m

ie

ć,

 j

ak

 g

ło

si

ł 

sk

ry

pt

 a

d 

A

rc

hi

vu

m

 z

 o

st

at

ni

eg

o 

se

jm

u,

 w

 w

ie

lk

oś

ci

 1

50

0 

ko

ni

. J

ed

na

kż

e 

te

j „

st

ar

op

ol

sk

ie

j m

ili

cj

ej

 n

as

ze

j, 

kt

ór

ą 

pr

zo

dk

ow

ie

 n

as

i ś

w

ia

tu

 i 

po

ga

no

m 

st

ra

sz

ni

 b

yl

i”

, j

ak

 in

fo

rm

ow

ał

y 

za

pi

sy

 k

om

is

ji 

lw

ow

sk

ie

j, 

„w

 t

ak

 ś

ci

sł

ym 

cz

as

ie

 i

 i

nk

ur

sja

ch

 g

ęs

ty

ch

 p

og

ań

sk

ic

h,

 g

ot

ow

yc

h 

si

ł 

i 

żo

łn

ie

rz

ów

 t

rz

eb

a 

by

 to

 w

 p

ol

u 

m

ie

ć 

R

zp

te

j, 

te

dy

 ż

e 

na

d 

dz

ie

w

ię

ćs

et

 k

[o

ni

] U

sa

rz

a 

w

ys

ta

w

ić 

ad

 p

[r

ae

]s

en

s 

m

ie

ć 

w

ię

ce

j 

ni

e 

m

og

ąc

, 

te

n 

de

fe

kt

 c

ho

rą

gw

ia

m

i 

ko

za

ck

i-

m

i [

…

] 

sz

eś

ci

us

et

 U

sa

rj

ej

 k

or

es

po

nd

uj

ąc

ej

 su

pp

le

re

 p

rz

ys

zł

o”

66

8

. K

om

is

ja 

lw

ow

sk

a 

z 

So

bi

es

ki

m

 n

a 

cz

el

e 

ki

er

ow

ał

a 

si

ę,

 j

ak

 w

id

ać

, 

pr

ag

m

at

yz

m

em

, 

de

kl

ar

uj

ąc

 z

ac

ią

g 

hu

sa

ri

i w

 re

al

ne

j w

ów

cz

as

 d

o 

w

ys

ta

w

ie

ni

a 

si

le

. U

ch

w

al

o-

ne

 9

00

 k

on

i m

ia

ło

 o

be

jm

ow

ać

 si

ed

em

 c

ho

rą

gw

i, 

w

 ty

m

 p

ię

ć 

sł

uż

ąc

yc

h 

ju

ż 

w

cz

eś

ni

ej

 w

 tr

yb

ie

 h

us

ar

sk

im

: d

w

ie

 ro

ty

 k

ró

la

 Ja

na

 K

az

im

ie

rz

a 

– 

pi

er

w

sz

ą 

66

5 

 In

fo

rm

ac

je

 o

 w

oj

sk

u 

pr

zy

 k

om

pu

ci

e 

z 1

 V

II

I 1

66

7,

 A

N

 K

ra

kó

w,

 K

G

R

 S

ąd

ec

ki

e,

 n

r 1

31

, s

. 3

30

.

666

 

 

Z

ob

. 

J. 

W

immer

, 

W

ojsko 

polskie…

, 

s. 

152–154; 

M. 

N

agielski, 

Stano

wisko 

ar

mii 

kor

onnej…

, s. 218; Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 86.

667

 

 W

. 

W

ilczko

wski 

do 

A.M. 

Lubomirskiego, 

Lwó

w 

29 

VIII 

1667, 

[w:] 

P

isma 

do 

wieku 

i spr

aw…

, t. 1, cz. 1, s. 272; Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 86.

668

 

 I

nformacje 

o 

wojsku 

pr

zy 

kompucie 

z 

1 

VIII 

1667, 

AN 

Krakó

w

, K

GR 

Sądeckie, 

nr 

131, 

s. 

330. 

Pr

zykłado

wo, 

w 

diariuszu 

konwokacji 

z 

1668 

r. 

oper

owano 

wielkością 

etato

wą 

husarii 

w postaci 1500 koni (

Diariusz sejmu konwokacyjnego…

, s. 65).

Po 

zawar

ciu 

roz

ejmu 

andr

usz

owskiego 

w 

sty

czniu 

1667 

r., 

sejm 

ob

-

radujący 

7 

mar

ca–19 

maja 

podjął 

uchwałę 

o 

redukcji 

wojska 

i 

wpr

o-

wadz

eniu 

no

w

ego 

systemu 

jego 

opłacania 

w 

ramach 

tzw

. 

repar

ty

cji

659

. 

Pr

zygoto

wanie 

sił 

kor

onny

ch 

do 

pr

zejścia 

na 

etat 

pokojo

wy 

stało 

się 

pr

zede 

wszystkim 

zadaniem 

Jana 

Sobieskiego, 

jedynego 

wó

w

czas 

het

-

mana 

kor

onnego

. 

D

o 

niedawna 

nie 

cieszył 

się 

on 

najlepszą 

opinią 

ze 

względu 

na 

pr

zyjęcie 

ur

zędó

w 

hetmana 

polnego 

i 

marszałka 

wielkiego, 

niesłusznie 

zdaniem 

wielu, 

odebrany

ch 

w

cz

eśniej 

Jer

zemu 

Sebastiano

-

wi L

ubomirskiemu. O

bwiniano go 

ró

wnie

ż za 

klęskę wojsk 

kr

óle

wskich 

w 

rozprawie 

pod 

M

ątwami 

w 

lipcu 

1666

660

. P

rz

ez 

pier

wszy 

rok 

pełnienia 

ur

zędu 

hetmańskiego 

Sobieski 

miał 

nadzwy

czaj 

słabą 

pozy

cję 

w 

wojsku, 

m.in. 

nie 

posiadał 

własnej 

chorągwi 

husarskiej, 

która 

obok 

roty 

piecho

-

ty 

w

ęgierskiej 

po

winna 

stano

wić 

cz

ęść 

wojsk 

pr

zynale

żny

ch 

buławie

661

. 

M

imo 

że 

dwór 

zamier

zał 

pr

zekazać 

Sobieskiemu 

rotę 

husarską 

po 

Lubo

-

mirskim jesz

cz

e 

w 

1663 

r., 

to 

nie 

udało 

się 

to 

do 

końca tr

wania 

rokoszu 

(1665–1666). 

D

opier

o 

po 

ugodzie 

łęgonickiej 

z 

31 

lipca 

1666 

można 

mó

wić 

o 

pr

zejęciu 

tej 

roty 

pr

ze

z 

Sobieskiego

662

, 

choć 

formalnie 

– 

jak 

wynika 

z 

listu 

Jana 

Kazimier

za 

– 

stało 

się 

to 

już 

po 

śmier

ci 

Lubomirskiego 

(31 

sty

cznia 

1667)

663

. Zr

esztą 

zgon 

rokoszanina 

nale

ży 

uznać 

za 

moment 

pr

zełomo

wy 

w 

karier

ze 

Sobieskiego, 

gdyż 

wiele 

wpływo

wy

ch 

śr

odo

wisk 

wojsko

wy

ch 

związany

ch 

z 

Lubomirskim, 

musząc 

odnale

źć 

się 

w 

no

w

ej 

sytuacji, 

pocz

ęła 

wiązać 

się 

właśnie 

z 

nim. 

Pr

zy 

tym 

Sobieski 

umiejętnie 

potrafił 

ty

ch 

ludzi 

pozyskiwać

664

. N

iemal 

w 

tym 

samym 

czasie 

(27 

lutego 

1667) 

zmarł 

hetman 

wielki 

kor

onny 

i 

woje

woda 

krako

wski 

Stanisław 

 

659

 

 Z

ob

. więcej: M. M

atwijó

w

, O

statnie sejmy…

, s. 39–96.

660

 

 Z

ob

. M. 

N

agielski, 

Działania 

zbr

ojne 

w 

dr

ugim 

roku 

rokoszu…

, [w:] 

idem

, Dr

uga 

wojna 

domo

wa w P

olsce…

, s. 299–300.

661

 

 O 

tym, 

że 

hetman 

po

winien 

utr

zymywać 

rotę 

husarską 

jako 

swoją 

gwar

dię, 

moż

emy 

do

wiedzieć 

się 

m.in. 

na 

podstawie 

interpr

etacji 

niektór

ych 

zapisó

w

, 

np

. 

w 

rozlicz

eniach 

podymnego 

ziem 

woje

wództwa 

ruskiego 

z 

1669 

r. 

pr

ze

widywano 

wy

dać 

8 

tys. 

zł 

na 

„buław

ę” 

ks. 

Dymitr

owi 

W

iśnio

wieckiemu, 

„pod 

tytułem 

chorągwi 

usarskiej 

Xcia 

Jmści

” 

(A

GAD, 

ASK, 

dz. 

I, 

nr 

152, 

k. 

30); 

zob

. te

ż: 

K

onstytucje 

sejmu 

1670 

r., 

VL, 

t. 

5, 

Petersburg 

1860, 

s. 

32; 

Z. 

H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 92, pr

zyp

. 39.

662

 

 Z

ob

. E. 

Janas, 

P

olano

wski 

A

leksander

, PSB, 

1982, 

t. 

27, 

s. 

278; 

A. 

H

aratym, 

Jan 

Sobieski 

jako hetman polny kor

onny…

, s. 204, pr

zyp

. 31.

663

 

 J

an 

Kazimier

z 

do 

J. 

Sobieskiego, 

W

arszawa, 

2 

IV 

1667, 

LNB, 

O

ss., 

f. 

5, 

op

. 

2, 

nr 

47 

(dr

uk: 

P

isma do wieku i spr

aw…

, t. 1, cz. 1, s. 263).

664

 

 Z

ob

. np

. T

. K

or

zon, 

D

ola 

i 

niedola…

, t. 

1, 

s. 

517; 

A. 

H

aratym, 

Jan 

Sobieski 

jako 

hetman 

polny 

kor

onny…

, 

s. 

233; 

M. 

N

agielski, 

Stano

wisko 

ar

mii 

kor

onnej…

, 

[w:] 

idem

, 

Dr

uga 

wojna 

domo

wa w P

olsce…

, s. 218; M. M

atwijó

w

, O

statnie sejmy…

, s. 20. 

2

5

5

2

5

4

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

 I

 H

E

T

M

A

N

 K

O

R

O

N

N

Y

 J

A

N

 S

O

B

IE

S

K

I

„

K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, 

C

Z

Y

L

I 

H

U

S

A

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

..

."

N

ie

wątpliwie, 

jednym 

z 

po

wodó

w 

zwr

ócenia 

większ

ej 

uwagi 

na 

pr

o-

blem 

rozbudo

wy 

husarii 

na 

początku 

omawianego 

okr

esu 

było 

zagr

oż

e-

nie 

tatarskie 

oraz 

tur

eckie. 

D

owodzi 

tego 

choćb

y 

fakt, 

że 

Jan 

Kazimier

z 

w 

swojej 

legacji 

na 

sejmiki 

pr

zed 

sejmem 

roku 

1667 

wskazywał 

husarię 

jako 

najlepszą 

formację 

pr

zeciwko 

Tur

kom

674

. 

Uważam 

ten 

po

wód 

za 

jak 

najbar

dziej 

słuszny

, 

ale 

podejr

ze

wam 

te

ż 

inne 

pr

zy

czyny 

większ

ego 

zainter

eso

wania 

husarią 

w 

tamtym 

czasie. 

Pano

wanie 

Jana 

Kazimier

za 

to 

be

z 

wątpienia 

czasy 

fawor

yz

owania 

zaciągu 

cudz

oziemskiego

. Z

wiązane 

to 

było 

w

cale 

nie 

z 

większą 

pr

zy

datnością 

bojo

wą 

formacji 

tego 

autoramentu, 

lecz 

z 

rekr

uto

waniem 

do 

niej 

w 

znakomitej 

większ

ości 

ludzi 

spoza 

stanu 

szlacheckiego 

i spoza 

Rz

eczypospolitej, 

czyli 

ludzi, 

z 

któr

ych 

łatwiej 

moż

-

na 

było 

stwor

zy

ć 

po

wolną 

kr

ólo

wi 

siłę, 

wzmacniającą 

jego 

pozy

cję 

i uła

-

twiającą 

pr

zepr

owadz

enie 

jego 

zamier

zeń 

polity

czny

ch, 

spr

owadzający

ch 

się 

do 

znacznego 

wzmocnienia 

władzy 

kr

óle

wskiej. 

W

ynika 

to 

wyraźnie 

z 

faktu, 

jak 

szlachta 

odnosiła 

się 

do 

takich 

jednostek. 

W 

schyłko

wym 

okr

esie 

pano

wania 

Jana 

Kazimier

za 

stano

w

cz

o 

spr

zeciwiała 

się 

utr

zymy

-

waniu 

nieszlacheckiej 

kadr

y 

do

wódcz

ej 

w 

regimentach 

pieszy

ch

675

, żądała 

zlikwido

wania 

chorągwi 

wołoskich 

i 

tatarskich 

– 

nieraz 

wykor

zystywa

-

ny

ch 

pr

zeciwko 

adw

ersar

zom 

dwor

u 

jako 

jednostki 

aparatu 

repr

esji

676

, 

a 

takż

e 

rozwiązania 

oddziałó

w 

rajtarii

677

. S

obieski 

układając 

no

wy 

komput 

wojsk, 

chciał 

zacho

wać 

cz

ęść 

chorągwi 

lekkich 

do 

usług 

własny

ch 

oraz 

dwor

u, 

dlatego 

„ukr

ył 

je

” 

na 

etacie 

pod 

nazwą 

rot 

kozackich, 

tak 

jak 

raj

-

tarię 

pod 

nazwą 

ar

kabuz

erii

678

 – 

formacji 

zaciąganej 

niegdyś 

w 

K

or

onie 

i 

formo

wanej 

z 

pocztó

w 

to

war

zyskich

679

. 

W

ar

to 

te

ż 

zwr

ócić 

uwagę, 

że 

674

 

 M. M

atwijó

w

, O

statnie sejmy…

, s. 18.

675

 

 Z

ob

. 

np

. 

Laudum 

sejmiku 

liwskiego, 

Liw

, 

7 

II 

1669, 

B. 

PAN 

Krakó

w

, 

rkps 

8322, 

 

k. 134–134v

.

676

 

 P

rzykłado

wo, 

w 

1665 

r. 

to 

właśnie 

chorągwie 

lekkie 

pod 

rotmistr

zem 

tatarskim 

Tadeusz

em 

Boubonombekiem 

Persem 

zajmo

wały 

i nisz

czyły 

dobra 

J.S. 

Lubomirskiego, 

egz

ekwując 

wyr

ok 

sądu 

sejmo

w

ego 

z 

1664 

r.; 

M. 

N

agielski, 

Działania 

zbr

oje 

rokoszu 

Jer

zego 

L

ubomirskiego 

w 

roku 

1665

, [w:] 

idem

, Dr

uga wojna domo

wa w P

olsce…

, s. 219.

677

 

 Szlachta 

nie 

kr

yła 

swojej 

niechęć 

wobec 

rajtarii 

i chorągwi 

lekkich, 

m.in. 

szlachta 

halicka 

w 

instr

ukcji 

sejmiko

w

ej 

z 

3 

III 

1667 

domagała 

się 

zwinięcia 

rot 

tatarskich, 

wołoskich 

oraz 

rajtarii 

(I

nstr

ukcja 

ziemi 

halickiej, 

H

alicz, 

3 

III 

1667, 

[w:] 

A

GZ, 

t. 

24, 

s. 

242). 

Identy

czne 

stano

wisko 

zajęła 

2 

lata 

później 

szlachta 

ruska 

na 

sejmiku 

wisz

eńskim 

(I

nstr

ukcja 

sejmiku 

woj. 

ruskiego, 

W

isznia, 20 

VIII 1669, ibidem, t. 21, s. 519). 

678

 

 W

ięcej 

zob

.: 

M. 

N

agielski, 

O

rganizacja 

rajtarii 

i 

ar

kabuz

erii 

kor

onnej 

w 

XVII 

wieku

, 

[w:] 

O

rganizacja 

ar

mii 

w 

no

wożytnej 

E

ur

opie. 

Str

uktur

a 

– 

U

rz

ędy 

– 

P

rawo 

– 

F

inanse

, 

red. 

 

K. Łopatecki, Z

abr

ze 2011, s. 199–203.

679

 

 Z

ob

. K

omputy 

z 

1 

VIII 

1667, 

A

GAD, 

Zbiór 

B

ranickich 

z 

Suchej, 

nr 

42/56, 

k. 

389–390v; 

AN 

Krakó

w

, K

GR 

Sądeckie, 

nr 

131, 

s. 

331–340; 

B. 

C

zar

t., 

rkps 

162, 

s. 

493–497; 

por

. J. 

W

immer

, 

po

d 

st

ar

os

tą

 k

an

io

w

sk

im

 S

te

fa

ne

m

 S

ta

ni

sł

aw

em

 C

za

rn

ie

ck

im

, d

ru

gą

 p

od 

ka

sz

te

la

ne

m

 są

de

ck

im

 A

le

ks

an

dr

em

 L

ud

w

ik

ie

m

 N

ie

za

bi

to

w

sk

im

, o

bi

e 

po 

16

0 

ko

ni

; d

o 

te

go

 ro

ty

: J

an

a 

So

bi

es

ki

eg

o 

– 

ko

ni

 1

60

, c

ho

rą

że

go

 k

or

on

ne

go 

A

nd

rz

ej

a 

Po

to

ck

ie

go

 –

 k

on

i 1

20

, A

.M

. L

ub

om

ir

sk

ie

go

 –

 k

on

i 1

00

. D

w

ie 

ch

or

ąg

w

ie

, k

tó

re

 w

es

zł

y 

na

 e

ta

t 

w

ra

z 

z 

w

pr

ow

ad

ze

ni

em

 w

 ż

yc

ie

 n

ow

eg

o 

ko

m

pu

tu

, l

ic

zy

ły

 p

o 

10

0 

ko

ni

 i 

ch

od

zi

ły

 p

od

 im

io

na

m

i S

zc

zę

sn

eg

o 

K

az

i-

m

ie

rz

a 

Po

to

ck

ie

go

, p

od

st

ol

eg

o 

ko

ro

nn

eg

o,

 o

ra

z 

M

ik

oł

aj

a 

H

ie

ro

ni

m

a 

Si

e-

ni

aw

sk

ie

go

, s

tr

aż

ni

ka

 k

or

on

ne

go

66

9

. P

ie

rw

sz

a 

z n

ic

h 

zo

st

ał

a 

pr

ze

fo

rm

ow

an

a 

z 

ro

ty

 k

oz

ac

ki

ej

 i 

w

 k

om

pu

ci

e 

fo

rm

al

ni

e 

za

ję

ła

 m

ie

jsc

e 

pr

ze

w

id

zi

an

e 

w

cz

e-

śn

ie

j d

la

 h

us

ar

zy

 h

et

m

an

a 

Po

to

ck

ie

go

. C

ho

rą

gi

ew

 S

ie

ni

aw

sk

ie

go

 n

at

om

ia

st

, 

sf

or

m

ow

an

a 

w

 c

zę

śc

i z

 to

w

ar

zy

st

w

a 

po

zo

st

aj

ąc

ej

 p

oz

a 

sł

uż

bą

, n

ie

zw

in

ię

te

j 

do

tą

d 

ch

or

ąg

w

i „

R

ew

er

y”

67

0

, w

 k

om

pu

ci

e 

za

ję

ła

 m

ie

jsc

e 

ro

zw

ią

za

ne

j k

ilk

a 

m

ie

si

ęc

y 

w

cz

eś

ni

ej

 r

ot

y 

zm

ar

łe

go

 je

sz

cz

e 

w

 1

66

5 

r. 

w

oj

ew

od

y 

sa

nd

om

ie

r-

sk

ie

go

 J

an

a 

Z

am

oy

sk

ie

go

67

1

. S

łu

żb

a 

ty

ch

 s

ie

dm

iu

 c

ho

rą

gw

i, 

o 

po

da

ny

ch 

po

w

yż

ej

 s

ta

na

ch

 e

ta

to

w

yc

h,

 r

oz

po

cz

yn

ał

a 

si

ę 

1 

si

er

pn

ia

 1

66

7,

 c

ho

ć 

lis

ty 

pr

zy

po

w

ie

dn

ie

 ją

 re

gu

lu

ją

ce

 k

an

ce

la

ri

a 

ko

ro

nn

a 

w

yd

aw

ał

a 

je

sz

cz

e 

w

 r

ok

u 

na

st

ęp

ny

m

, 

np

. 

23

 c

ze

rw

ca

 1

66

8,

 g

dy

 t

ak

ie

 p

is

m

o 

na

 z

ac

ią

g 

16

0-

ko

n-

ne

j r

ot

y 

kr

ól

ew

sk

ie

j s

ki

er

ow

an

o 

do

 S

te

fa

na

 S

. C

za

rn

ie

ck

ie

go

67

2

. Z

go

dn

ie 

z 

za

pi

sa

m

i 

ko

m

is

ji 

lw

ow

sk

ie

j 

oc

ze

ki

w

an

o,

 „

ab

y 

[t

e]

 u

sa

rs

ki

e 

ko

m

pa

ni

e 

z 

ry

ns

zt

un

ki

em

 n

al

eż

yt

ym

, n

a 

ko

ni

ac

h 

do

 te

j s

łu

żb

y 

do

br

yc

h,

 w

 z

br

oj

ac

h 

i s

zy

sz

ak

ac

h 

z k

op

ia

m

i i

 st

rz

el

bą

 p

or

zą

dn

ą 

i c

ze

la

dn

ik

a 

te

j s

łu

żb

ie

 w

ia

do

m

ą, 

tę

 sł

uż

bę

 R

zp

te

j o

dp

ra

w

ia

li”

67

3

. W

ym

og

i t

e,

 ja

k 

w

id

zi

m

y,

 n

ie

 o

db

ie

ga

ły

 o

d 

st

an

da

rd

ów

 p

ow

sz

ec

hn

ie

 k

oj

ar

zo

ny

ch

 z

 h

us

ar

ią

.

669

 

 Z

ob

. 

K

omputy 

z 

1 

VIII 

1667, 

A

GAD, 

Zbiór 

B

ranickich 

z 

Suchej, 

nr 

42/56, 

k. 

389; 

AN 

Krakó

w

, K

GR 

Sądeckie, 

nr 

131, 

s. 

331–332; 

B. 

C

zar

t., 

rkps 

162, 

s. 

493–494; 

Z. 

H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 86.

670

 

 P

or

. r

ejestr

y 

popiso

w

e 

chorągwi 

Sieniawskiego 

z 

I 

kwar

tału 

1668, 

A

GAD, 

ASK, 

dz. 

III, 

nr 

5, 

k. 

1146v–1147, 

z 

rejestrami 

roty 

S. 

„R

ew

er

y” 

Potockiego 

z 

II 

kwar

tału 

1667, 

A

GAD, 

ASW

, dz. 

85, 

nr 

96, 

k. 

112–112v

. T

e 

same 

wnioski, 

lecz 

opar

te 

na 

rejestr

ze 

roty 

Sieniawskiego 

z IV kwar

tału 1673, a nie z I kwar

tału 1668: Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 92, pr

zyp

. 37.

671

 

 Z. 

H

under

t, 

H

usaria 

kor

onna…

, 

s. 

90–92; 

por

. 

J. 

W

immer

, 

M

ateriały 

do 

zagadnienia 

licz

ebności 

i 

organizacji 

wojska 

kor

onnego 

w 

latach 

1660–

1667, 

s. 

224. 

Je

żeli 

chodzi 

o 

rotę 

Z

amo

yskiego, 

to 

nale

ży 

ją 

trakto

wać 

po 

śmier

ci 

rotmistr

za 

jako 

komputo

wy 

oddział 

or

dynacji 

zamojskiej. 

Tak 

można 

ró

wnie

ż 

zinterpr

eto

wać 

zapis 

nauczy

ciela 

akademii 

zamojskiej 

B

azylego 

R

udomicza, 

któr

y 

informo

wał 

o 

zwinięciu 

tej 

jednostki 

w 

początkach 

1667 

r. 

(B. 

R

udomicz, 

E

femer

os czyli Diariusz…

, cz. 2, L

ublin 2002, s. 129).

672

 

 L

ist 

pr

zypo

wiedni 

ur

. 

C

zar

nieckiemu 

na 

chor

ągiew 

usarską 

koni 

160

, 

W

arszawa, 

23 

VI 

1668, 

A

GAD, 

MK, 

nr 

206, 

k. 

527v–528v

. O 

dacie 

wystawienia 

tego 

listu 

informuje 

nas 

ró

wnie

ż 

regestr dokumentó

w wy

dany

ch pr

ze

z kancelarię kor

onną (A

GAD, MK S

ig., nr 10, s. 197).

673

 

 I

nformacje 

o 

wojsku 

pr

zy 

komputach 

z 

1 

VIII 

1667, 

A

GAD, 

Zbiór 

B

ranickich 

z 

Suchej, 

nr 42/56, k. 388v; AN Krakó

w

, K

GR S

ądeckie, nr 131, s. 336.

2

5

7

2

5

6

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

 I

 H

E

T

M

A

N

 K

O

R

O

N

N

Y

 J

A

N

 S

O

B

IE

S

K

I

„

K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, 

C

Z

Y

L

I 

H

U

S

A

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

..

."

więc 

pr

óbą 

ocieplenia 

wiz

er

unku 

dwor

u, 

co 

nie 

było 

be

z znacz

enia 

podczas 

plano

wanego kolejny już raz wpr

owadz

enia na tr

on P

olski F

rancuza.

Zgodna 

z 

ocz

ekiwaniami 

opinii 

publicznej 

sprawa 

rozbudo

wy 

husarii 

była 

ró

wnie

ż 

ściśle 

po

wiązana 

z 

umacnianiem 

pozy

cji 

dwor

u 

w 

str

uktu

-

rach 

armii 

kor

onnej. 

M

imo 

postępującej 

dekompozy

cji 

str

onnictwa 

Jana 

Kazimier

za 

u 

kr

esu 

jego 

pano

wania, 

nale

ży 

zauważy

ć, 

że 

wszystkie 

roty 

husarskie, 

któr

e 

w

eszły 

na 

etat 

kor

onny 

w 

sierpniu 

1667 

r., 

nale

żały 

do 

ludzi 

repr

ez

entujący

ch 

par

tię 

dworską 

– 

włącznie 

z 

por

ucznikami 

jed

-

nostek 

kr

óle

wskich 

i 

doraźnie 

pozyskanym 

pr

ze

z 

regalistó

w 

Sz

cz

ęsnym 

Potockim

684

. W 

tej 

gr

upie 

rozłam 

nastąpił 

dopier

o 

po 

wybor

ze 

no

w

ego 

monar

chy 

– 

wśr

ód 

adher

entó

w 

dwor

u 

po 

1669 

r. 

znale

źli 

się 

jedynie 

Sz

cz

ęsny 

Potocki 

oraz 

Stefan 

S. 

C

zarniecki. 

N

ajlepiej 

fakt 

ten 

odzwier

-

ciedlają 

wy

dar

zenia 

konfederacji 

sz

cz

ebr

zeszyńskiej 

z 

listopada 

1672 

r. 

– 

związku, 

któr

ego 

z 

siedmiu 

chorągwi 

husarskich 

pr

ze

widziany

ch 

eta

-

tem 

z 

1667 

r. 

nie 

poparły 

rota 

kr

óle

wska 

pod 

C

zarnieckim 

oraz 

rota 

Potockiego

685

. Zr

esztą, 

jak 

za 

chwilę 

zobaczymy

, S

obieski 

pr

zystępując 

do 

formo

wania 

no

wy

ch 

chorągwi 

husarskich, 

pr

zy 

dobor

ze 

ich 

rotmistr

zó

w 

wyraźnie 

kier

ował 

się 

sympatiami 

polity

cznymi. 

Gdy 

w 

1668 

r. 

chorągie

w 

taką 

wystawił 

książ

ę 

Dymitr 

W

iśnio

wiecki, 

Sobieski 

w

cale 

nie 

cieszył 

się 

z 

po

większ

enia 

dość 

ważnej 

dla 

niego 

formacji 

o 

jednostkę 

swojego 

zagor

załego wó

w

czas wr

oga.

Pojawienie 

się 

w 

składzie 

armii 

kor

onnej 

kolejnej, 

ósmej 

już 

chorągwi 

husarskiej 

związane 

było 

z 

nadaniem 

buławy 

polnej 

woje

wodzie 

bełskie

-

mu 

Dymitr

owi 

W

iśnio

wieckiemu. 

Jednostka 

no

w

ego 

hetmana 

opar

ta 

była 

na 

rocie 

zmarłego 

hetmana 

„R

ew

er

y” 

Potockiego 

– 

kadra 

do

wódcza 

oraz 

prawie 

poło

wa 

kadr

y 

to

war

zyskiej 

W

iśnio

wieckiego 

rekr

uto

wały 

się 

właśnie 

z 

niej

686

. Co 

ważne, 

książ

ę 

suplementując 

swój 

regiment 

dragonii 

do 

wielkości 

etato

w

ej 

pr

zysługującej 

ur

zędo

wi 

hetmańskiemu 

(z 

200 

do 

400 

por

cji), 

ró

wnie

ż 

skor

zystał 

z 

ludzi 

służący

ch 

w

cz

eśniej 

pod 

imieniem 

 

684

 

 Z

ob

. 

M. 

N

agielski, 

„P

ar

tia 

dworska

” 

w 

schyłko

wym 

okr

esie 

pano

wania 

Jana 

Kazimier

za 

W

azy 

(1664–1668)

, 

[w:] 

idem

, 

Dr

uga 

wojna 

domo

wa 

w 

P

olsce…

, 

s. 

129–141; 

K. 

Piwarski, 

C

zar

niecki 

Stefan 

Stanisław

, 

PSB, 

1938, 

t. 

4, 

s. 

211–212; 

A. 

Pr

zyboś, 

L

ubomirski 

A

leksander 

M

ichał

, ibidem

, t. 

17, 

1972, 

s. 

96; 

idem

, P

otocki 

A

ndr

zej

, ibidem

, t. 

27, 

1983, 

s. 

774–775; 

idem

, 

P

otocki 

F

eliks

, ibidem

, s. 

808; 

W

. M

aje

wski, 

A. 

Pr

zyboś, 

N

iezabito

wski 

A

leksander 

L

udwik

, ibidem

, 

t. 23, 1978, s. 96; 

W

. M

aje

wski, 

Sieniawski M

ikołaj H

ier

onim

, ibidem

, t. 37, 1996, s. 137–139. 

685

 

 Z

ob

. Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 343.

686

 

 

Ibidem

, 

s. 

89–92. 

Wnioski 

te 

sformuło

wano 

na 

podstawie 

por

ównań 

rejestr

ów 

popiso

wy

ch 

roty 

husarskiej 

„R

ew

er

y” 

z 

II 

kwar

tału 

1667 

(A

GAD, 

ASW

, dz. 

85, 

nr 

96, 

k. 

112–

 

–112v) 

i chorągwi 

ks. 

Dymitra 

za 

okr

es 

I kwar

tał 

1668–I 

kwar

tał 

1669 

(ibidem, 

nr 

100, 

k. 

5–9v).

i r

egimenty 

gwar

dii 

komputo

w

ej 

– 

dragoński 

pod 

H

enr

ykiem 

von 

Alten 

Bockumem 

czy 

pieszy 

pod 

E

rnestem 

D

enhoffem 

– 

w

eszły 

na 

no

wy 

etat 

w 

sierpniu 

1667 

r. 

już 

nie 

pod 

imieniem 

Jana 

Kazimier

za, 

lecz 

własny

ch 

do

wódcó

w

, co 

te

ż 

musiało 

by

ć 

motywo

wane 

wyraźną 

niechęcią 

szlachty 

do 

utr

zymywania 

w 

kompucie 

gwar

dii 

kr

óle

wskiej

680

. N

iechęć 

czy 

moż

e 

obawa 

pr

zed 

jednostkami 

zaciągu 

cudz

oziemskiego, 

a 

takż

e 

chorągwiami 

wołoskimi 

i tatarskimi 

(formalnie 

autorament 

nar

odo

wy), 

dość 

licznie 

za 

Jana 

Kazimier

za 

repr

ez

ento

wanymi, 

objawiła 

się 

pr

zede 

wszystkim 

tym, 

że 

M

ichał 

K

or

ybut, 

bodaj 

jako 

pier

wszy 

z 

władcó

w

, musiał 

w 

pacta 

conv

enta

 

zobo

wiązać 

się: 

„C

udz

oziemską 

manierą 

ludzi 

nikomu 

etiam 

ex 

Senatus 

consulto

 zaciągnąć 

sine 

consensu 

R

eipublicae

 nie 

pozwolemy

, a 

osobliwie 

rajtar

yi, 

któr

e 

wielkie 

szkody 

inferr

e 

zwykły

, z 

małym 

skutkiem 

wojennym, 

wojska 

zaś 

O

bojga 

N

ar

odó

w 

w

edług 

zwy

czaju 

dawnego 

jako 

to 

usar

zó

w 

z 

kopiami, 

petyhor

có

w 

z 

dr

ze

w

cami, 

har

kabuz

er

ów

, kozackie 

chorągwie 

nar

odó

w 

ty

chż

e, 

piechoty 

w

ęgierskiej, 

cz

ęść 

takż

e 

piechot 

cudz

oziemską 

manierą 

ćwicz

ony

ch 

podług 

or

dynacyi 

sejmo

w

ej 

od 

Rz

eczypospolitej 

tr

zymać będziemy

”

681

.

Jan 

III 

w 

1674 

r. 

takich 

deklaracji 

już 

nie 

składał. 

U

czynił 

to 

dopier

o 

jego 

następca, 

pochodzący 

z 

absolutysty

cznego 

elektoratu 

Saksonii 

Fr

yde

-

ryk 

A

ugust 

W

ettin, 

w 

roku 

1697

682

. W

ymienione 

po

wyż

ej 

fakty 

do

wodzą, 

że 

polity

czne 

poczynania 

Jana 

Kazimier

za 

pr

zy 

uży

ciu 

jednostek 

obcego 

zaciągu 

skutecznie 

zraziły 

szlachtę 

do 

autoramentu 

cudz

oziemskiego

. P

ar

tia 

dworska 

zape

wne 

była 

tego 

świadoma 

i m.in. 

dlatego 

po 

rokoszu 

Lubomir

-

skiego 

pr

opago

wano 

ideę 

rozbudo

wy 

husarii, 

formacji 

najbliższ

ej 

ser

com 

szlacheckiej 

społeczności

683

 (emocje 

te 

wyrażają 

choćb

y 

cyto

wane 

wyż

ej 

sło

-

wa 

z 

akt 

komisji 

lwo

wskiej 

z 

1667 

r.). 

Działania 

podjęte 

w 

tej 

materii 

były 

W

ojsko 

polskie…

, 

s. 

151–152, 

pr

zyp

. 

77. 

Pr

zeciwko 

chorągwiom 

wołoskim 

poz

ostawionym 

w 

kompucie 

pod 

nazwą 

kozackich 

pr

otesto

wała 

m.in. 

szlachta 

krako

wska 

w 

instr

ukcji 

sejmiko

w

ej 

z 14 XII 1667 (I

nstr

ukcja sejmiku woj. krako

wskiego, P

rosz

owice, ASWK, t. 3, s. 189).

680

 

 P

or

. M. 

N

agielski, 

L

icz

ebność 

i 

organizacja 

gwar

dii 

pr

zybocznej 

i 

komputo

w

ej 

za 

ostatniego 

W

azy (1648–1668)

, W

arszawa 1989, s. 105–112, 118–122. 

681

 

 Akta sejmu walnego elekcji no

w

ego kr

óla 1669 r

., 

VL, t. 5, s. 15.

682

 

 Z

ob

. P

ac

ta

 c

on

ve

nt

a 

Ja

na

 I

II

 o

ra

z 

A

ug

us

ta

 I

I,

 i

bi

de

m

, t

. 5

, s

. 1

39

–1

45

, t

. 6

, s

. 1

8.

 J

an

 I

II 

zo

bo

w

ią

zy

w

ał

 si

ę 

je

dy

ni

e 

ni

e 

ut

rz

ym

yw

ać

 d

uż

ej

 li

cz

by

 w

oj

sk

 p

ry

w

at

ny

ch

 i 

ni

e 

sp

ro

w

ad

za

ć 

ta

ko

w

yc

h 

z 

za

gr

an

ic

y. 

683

 

 O 

tym, 

jak 

bliskie 

szlachcie 

były 

sprawy 

husarskie, 

świadczą 

choćb

y 

jej 

pr

opozy

cje 

składane 

na 

sejmikach. 

Pr

zykłado

wo 

szlachta 

cz

erska, 

chcąc 

pr

zy

czynić 

rot 

husarskich, 

wnosiła 

w 

gr

udniu 

1667 

r., 

ab

y 

„ichmoście 

pp

. 

senator

owie 

i 

ur

zędnicy 

kor

onni, 

któr

zy 

tr

zymają 

regimenty

, 

ab

y 

od 

nich 

chorągwie 

usarskie 

pr

zyjmo

wali 

albo 

te

ż 

za 

niemi 

chorągwiami 

sw

emi 

be

z 

regimentó

w 

kontento

wali 

się

” 

(Laudum 

ziemi 

cz

erskiej, 

C

zersk, 

14 

XII 

1667, 

B. 

PAN 

Krakó

w

, r

kps 8319, k. 324).

2

5

9

2

5

8

M

A

R

S

Z

A

Ł

E

K

 I

 H

E

T

M

A

N

 K

O

R

O

N

N

Y

 J

A

N

 S

O

B

IE

S

K

I

„

K

O

P

IJ

N

IK

Ó

W

, 

C

Z

Y

L

I 

H

U

S

A

R

Z

Y

 C

H

O

R

Ą

G

W

IE

..

."

żeb

y 

móc 

w 

ich 

miejsce 

zaciągać 

roty 

husarskie, 

któr

ych 

– 

jak 

twier

dził 

– 

było doty

chczas zb

yt mało

693

.

Sprawa 

roty 

husarskiej 

księcia 

Dymitra 

poz

ostawała 

zatem 

dalej 

nie

-

rozstr

zygnięta. 

Wpraw

dzie 

na 

konwokacji 

oraz 

na 

sejmie 

elekcyjnym 

ob

-

myślono 

jej 

śr

odki 

na 

zapłatę 

za 

I kwar

tał 

1668–I 

kwar

tał 

1669, 

jednakż

e 

sejmiki 

nie 

zr

ealiz

owały 

wy

dany

ch 

ze 

skarbu 

asygnacji 

i jesz

cz

e 

w 

1670 

r. 

husar

ze 

księcia 

nie 

otr

zymali 

pr

zyznanego 

im 

żołdu, 

w 

ramach 

tzw

. ase

-

kuracji 

ich 

służb

y

694

. P

rz

ełom 

nastąpił 

na 

sejmie 

jesiennym 

1670 

r., 

gdzie 

zwolennikom 

kr

óla 

M

ichała 

udało 

się 

pr

zeforso

wać 

kilka 

pr

ojektó

w 

nie

-

będący

ch 

po 

myśli 

ów

cz

esnego 

lidera 

opozy

cji, 

Jana 

Sobieskiego 

– 

m.in. 

uchwalono 

konstytucję 

o 

zwinięciu 

rajtarii 

pod 

nazwą 

ar

kabuz

erii, 

by 

w 

jej 

miejsce 

wpisać 

do 

repar

ty

cji 

woje

wództwa 

krako

wskiego 

husarską 

rotę 

hetmana 

polnego

695

. S

ejm 

ten 

podjął 

ró

wnie

ż 

uchwałę 

o 

skier

owaniu 

sprawy 

zapłaty 

husarii 

księcia 

Dymitra 

za 

okr

es 

służb

y 

od 

1668 

r. 

do 

tr

y-

bunału 

skarbo

w

ego 

w 

Radomiu, 

któr

y 

w 

mar

cu 

1671 

r. 

fakty

cznie 

zajął 

się ur

egulo

waniem długu

696

. 

Chorągie

w 

husarska 

W

iśnio

wieckiego 

była, 

jak 

widać, 

jednym 

z 

głó

w

-

ny

ch 

pr

zedmiotó

w 

konfliktu 

obu 

hetmanó

w 

kor

onny

ch, 

a 

jego 

apogeum 

pr

zypadło 

na 

rok 

1670

697

. 

N

ale

ży 

pr

zy 

tym 

dodać, 

że 

hetman 

wielki 

wykor

zystując 

pr

er

ogatywy 

ur

zędu, 

notor

ycznie 

w 

latach 

1668–1670 

odsądzał 

husarię 

młodsz

ego 

kolegi 

od 

wypłaty 

hiberny

698

, b

y 

w 

ten 

spo-

sób 

zaszkodzić 

rywalo

wi. 

W

yraźna 

zmiana 

postawy 

Sobieskiego 

nastąpiła 

w 

1672 

r., 

gdy 

relacje 

hetmanó

w 

były 

już 

zdecy

do

wanie 

lepsz

e, 

a 

jednostki 

księcia 

Dymitra 

za 

jego 

namo

wą 

pr

zystąpiły 

do 

konfederacji 

sz

cz

ebr

ze

-

szyńskiej. 

Dzięki 

tej 

postawie 

chorągie

w 

husarska 

hetmana 

polnego 

od

-

niosła 

kor

zyści 

– 

po 

akcesie 

do 

związku 

naty

chmiast 

otr

zymała 

asygnację 

od 

Sobieskiego 

na 

wybranie 

hiberny 

w 

Z

ator

ze 

w 

wysokości 

15 

450 

zł

699

. 

693

 

 D

iariusz generału małopolskiego, N

owy K

or

czyn, 18 II 1669, ASWK, t. 3, s. 272.

694

 

 W

ięcej z

ob

.: Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 133, 137.

695

 

 Diariusz 

sejmu 

zwy

czajnego 

1670 

roku

, wy

d. 

K. 

Pr

zyboś, 

M. 

Fer

enc, 

Krakó

w 

2005, 

s. 

79; 

K

onstytucje sejmu 1670 r

., 

VL, t. 5, s. 40.

696

 

 Asygnacja 

Jana 

Andr

zeja 

M

orsztyna 

wystawiona 

chorągwiom 

D. 

W

iśnio

wieckiego 

na 

tr

ybunale 

radomskim, 

Radom, 

20 

III 

1671, 

A

GAD, 

ASK, 

dz. 

VI, 

nr 

14, 

f. 

377; 

Rachunki 

skarbo

w

e 

roty 

ks. 

Dymitra 

za 

okr

es 

I 

kwar

tał 

1668–I 

kwar

tał 

1669, 

A

GAD, 

ASW

, dz. 

86, 

nr 

57, 

s. 116, nr 58, s. 284; K

onstytucje sejmu 1670 r

., 

VL, t. 5, s. 32.

697

 

 O

statnio 

na 

ten 

temat: 

Z. 

H

under

t, 

Jan 

Sobieski 

pr

zeciw 

D

ymitr

owi 

W

iśnio

wieckiemu…

, 

s. 126–138.

698

 

 Z

ob

. J. 

H

or

wat, 

Działalność 

polity

czna 

i wojsko

wa 

księcia 

Jer

zego 

D

ymitr

a 

W

iśnio

wieckiego…

, 

passim.

699

 

 U

niw

ersał 

J. 

Sobieskiego, 

Sz

cz

ebr

zeszyn, 

4 

XII 

1672, 

B. 

PAN 

Krakó

w

, r

kps 

550, 

k. 

60–

 

–60v; Z. H

under

t, 

H

usaria kor

onna…

, s. 152, 344.

„R

ew

er

y”

687

. 

W

idzimy 

zatem, 

że 

starając 

się 

o 

buław

ę, 

W

iśnio

wiecki 

 

usiło

wał 

wzmocnić 

swoją 

pozy

cję 

w 

armii 

kor

onnej 

popr

ze

z 

pozyskanie 

lu

-

dzi 

z oddziałó

w 

hetmańskich, 

„osier

ocony

ch

” 

pr

ze

z P

otockiego

. B

yć 

moż

e 

ta 

zale

żność 

była 

jednym 

z po

wodó

w, 

że 

w 

kompucie 

z 1667 

r. 

ułoż

onym 

pr

ze

z 

Sobieskiego, 

nie 

dar

zącym 

pr

zecie

ż 

sympatią 

księcia 

Dymitra

688

, nie 

znala

-

zły 

się 

dawne 

chorągwie 

i r

egimenty 

„R

ew

er

y”, 

w 

tym 

husarska. W 

chwili 

uzyskania 

buławy 

polnej 

pr

ze

z księcia, 

Jan 

Kazimier

z wystawił 

no

w

emu 

het

-

mano

wi 

list 

pr

zypo

wiedni 

na 

pr

zynale

żną 

jego 

ur

zędo

wi 

chorągie

w 

husarską 

w 

sile 

160 

koni, 

z płacą 

od 

I kwar

tału 

1668 

r. 

do 

woje

wództwa 

krako

wskiego

. 

W 

repar

ty

cji 

miała 

ona 

zająć 

miejsce 

regimentu 

ar

kabuz

erii 

M

ar

cjana 

Ścibo

-

ra 

Chełmskiego, 

któr

emu 

kr

ól 

nakazał 

się 

zwinąć

689

. J

ednakż

e 

ten 

nie 

zamie

-

rzał 

się 

rozwiązywać 

i dzięki 

jego 

pr

otektor

om, 

z 

Sobieskim 

na 

cz

ele, 

udało 

się 

go 

zatr

zymać 

na 

służbie 

i w 

repar

ty

cji 

woje

wództwa 

krako

wskiego

690

; tym 

samym 

rota 

husarska 

W

iśnio

wieckiego 

straciła 

swój 

pr

zy

dział 

i z

ostała 

po

-

zbawiona 

śr

odkó

w 

tytułem 

żołdu. 

N

iebaw

em 

na 

sytuację 

tę 

zar

eago

wali 

na 

sejmiku 

woje

wództwa 

krako

wskiego 

ludzie 

księcia 

Dymitra 

– 

na 

konwoka

-

cji 

w 

1668 

r. 

posło

wie 

tej 

pr

owincji 

mieli 

pr

zeforso

wać 

pr

ojekt 

obmyślenia 

lokacji 

w 

repar

ty

cji 

oraz 

sposobu 

finanso

wania 

oddziału 

hetmana 

polnego

691

.  

Jednakż

e 

podczas 

konwokacji 

pr

zeciw 

husarii 

W

iśnio

wieckiego 

stano

w

cz

o 

zapr

otesto

wał 

czło

wiek 

z 

otocz

enia 

Sobieskiego, 

strażnik 

kor

onny 

Stefan 

B

idziński. 

Argumento

wał, 

że 

z 

chorągwią 

księcia 

Dymitra 

w 

kompucie 

bę

-

dzie 

za 

duż

o 

husarii, 

a 

za 

mało 

pancerny

ch, 

co 

miało 

się 

jego 

zdaniem 

nie 

zgadzać 

z 

uchwałą 

o 

redukcji 

z 

roku 

1667

692

. Działania 

te 

były 

ewidentnie 

skier

owane 

pr

zeciw 

W

iśnio

wieckiemu, 

a 

nie 

pr

zeciw 

rozbudo

wie 

husarii, 

ten 

sam 

B

idziński 

bo

wiem 

kilka 

miesięcy 

później, 

na 

generale 

małopolskim 

w 

N

owym 

K

or

czynie, 

informo

wał, 

że 

zwija 

się 

niektór

e 

chorągwie 

kozackie, 

687

 

 Z

ob

. J. 

W

immer

, W

ojsko 

polskie…

, s. 

163, 

pr

zyp

. 31. 

Ponadto 

zob

.: 

Rachunki 

suplementu 

dragonii ks. Dymitra za wszystkie kwar

tały lat 1668–1670, A

GAD, ASW

, dz. 86, nr 57, s. 175; 

nr 58, s. 290; Rachunki tej jednostki za I kwar

tał 1671–1 kwar

tał 1673, ibidem, nr 57, s. 178.

688

 

 Z

ob

. np

. J. 

Sobieski 

do 

M

arii 

Kazimier

y 

Sobieskiej, 

Podhajce, 

15 

i 22 

IX 

1667, 

Zboiska, 

15 

VI 1668, [w:] 

L

isty J

ana Sobieskiego…

, s. 121, 127, 187. 

689

 

 Z

ob

. 

Rachunki 

skarbo

w

e 

roty 

ks. 

Dymitra 

za 

okr

es 

I 

kwar

tał 

1668–I 

kwar

tał 

1669, 

A

GAD, 

ASW

, dz. 

86, 

nr 

57, 

s. 

116, 

nr 

58, 

s. 

284; 

D. 

W

iśnio

wiecki 

do 

J. 

Sobieskiego, 

z 

obozu 

wojska, 3 X 1668, [w:] 

P

isma do wieku i spr

aw…

, t. 1, cz. 1, s. 416–417.

690

 

 J. 

Sobieski 

do 

M.K. 

Sobieskiej, 

Pilaszko

wice, 

30 

IV 

1668, 

[w:] 

L

isty 

Jana 

Sobieskiego…

,  

s. 

174; 

Instr

ukcja 

dla 

posłó

w 

na 

sejm 

od 

woj. 

krako

wskiego, 

Pr

osz

owice, 

23 

VII 

1668, 

ASWK, 

 

t. 3, s. 223; M. N

agielski, 

O

rganizacja r

ajtarii…

, s. 200, 202. 

691

 

 I

nstr

ukcja 

dla 

posłó

w 

od 

sejmiku 

krako

wskiego, 

Pr

osz

owice, 

15 

X 

1668, 

[w:] 

ASWK, 

 

t. 3, s. 239–240.

69

2 

 J.

 H

or

w

at

, D

zi

ał

al

no

ść

 p

ol

it

yc

zn

a 

i w

oj

sk

ow

a 

ks

ię

ci

a 

Je

rz

eg

o 

D

ym

it

ra

 W

iś

ni

ow

ie

ck

ie

go

…

, s

. 1

59

.